سەرەکی » کەلتوور » پێوەرەكانی شەرەفی كۆمەڵایەتی لە روانگەی عەرەب و عیراقییەكانەوەپەڕە 3

پێوەرەكانی شەرەفی كۆمەڵایەتی لە روانگەی عەرەب و عیراقییەكانەوە

د. ئەسعەد كازم شەبیب

وەرگێڕانی: ئیدریس جەبار

هەموو ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی پێوەری تایبەت بە خۆی هەیە كە پێی دەناسرێتەوە، ئەو پێوەرانەش لە ماوەیەكەوە بۆ ماوەیەكی تر جیاوازن، وەك چۆن شارستانییەك لەوانی تر جیاوازە، بیرمەندانی عەرەب و موسڵمان بایەخێكی زۆرییان لە ئاكارەكان و كۆمەڵناسی ژینگەی عەرەبی داوە بە پێوەری شەرەفی كۆمەڵایەتی لای عەرەب، كاتێكیش نەریتی عەرەبییان تاوتوێ‌ كردووە بەر لە سەرهەڵدانی ئیسلام، ئەوەیان بەدی كردووە كە پێوەرەكانی شەرەف جیاوازیی هەیە لەگەڵ ئەوەی ئیسلامی هێناویەتی، رەنگە لە ئێستاشدا جیاوازیی هەبێت لەگەڵ ئەوەی لە ئیسلامدا هەبووە لە قۆناغی یەكەم، یان لەو بنەمایانەی لەسەری دامەزراوە، بەو پێیەی پێوەرەكانی شەرەفی كۆمەڵایەتی لای عەرەب بەر لە دەركەوتنی ئیسلام، وەها پێناسە كراوە كە لەسەر بنەمای رواڵەتییەكی پراگماتی بەندە، لەوانەش: پێوانی خەڵكی شەریف ئەوانە دەگرێتەوە كە سامانێكی زۆریان هەیە، یان ئەوانەن كە دەسەڵات و پۆست یان پێگەیەكی كۆمەڵایەتی یان سیاسییان هەیە، یان سەر بە بنەمەڵە و خێڵێكە، یان خانەوادەیەكی ناسراون و رەگوڕیشەی كۆمەڵایەتی و سیاسییان هەیە.

نەریتی نیمچە دوورگەی عەرەب
لێرەوە هەموو پێوەرە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان، تەنانەت جەنگییەكان لەسەر ئەو بنەمایە وەردەگیرێن، بەو واتایەی مرۆڤ لەڕێی سامان یان دەسەڵات یان خانەوادەكەیەوە دەناسرێت، نیمچە دوورگەی عەرەب بەر لە ئیسلام، نەریتێك باڵی بەسەردا گرتبوو كە ئەشرافەكان بەوە دەناسران سەر بە هۆزێكن و سوارچاك و شاعیر و باپیرانیان كەسانی دەركەوتوو بوون، بۆیە ئەو ئەشرافانە لە چینی دەوڵەمەندبوون و هەموو سەرچاوەكانی ژیانی گشتییان لەدەستدا بوو، پاشماوەی خەڵكەكەش لە چینەكانی خوارەوە بوون و هیچ حیسابێكییان بۆ نەدەكرا، وێڕای ئەوەی بەشێكی گەورەی تری خەڵك وەك كۆیلە بوون و بە هیچ شێوەیەك مافییان نەبوو، خانەدانەكان لێپرسینەوە دەكەن و فەرمان بەوانی تر دەكەن، خۆشیان هیچ ئەركێكیان لە ئەستۆدا نییە و بە هیچەوە پابەندنیین، كاتێكیش ئیسلام هات لەڕێی پرەنسیپە بنەڕەتییەكانی وەك قورئانی پیرۆز و سوننەت و هەڵسوكەوتی پێغەمبەر و ئەهلوبەیتی و یاوەرەكانی، پێوەرەكانی شەرەفی بەشێوەیەك پێناسە كرد كە جیاواز بوو لەوەی عەرەبی جاهیلی پێی دەناسرا، بگرە شەرەفی كۆمەڵایەتی وابەستەی ئاكار و كارە كردەوە باشەكانی وەك، راستگۆیی، و ئەمانەت، ئاكاریشی كردە پێوەرێكی سەرەكی بۆ هەموو ئەوانەی لە سەرەوە ئاماژەیان پێكرا، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو ئایەتەی كە دەفەرموێت:»وانك لعلي خلق عظیم»، فەرموودەیەكی زۆر هەن لەسەر رەوشت، لەوانەش پێغەمبەر محەمەد(د.خ) دەفەرموێت:»انما بعثت لاتمم مكارم الاخلاق»، كاتێك پەیامی ئیسلام لە نیمچە دوورگەی عەرەبی خرایە ئەستۆی پێغەمبەر محەمەد (د.خ) كە لە پێوەرە كۆمەڵایەتییە پشتپێبەستراوەكان نەبوو لەو دەمەدا، خانەدانەكانی عەرەب و سەرپەرشتیارانی كەعبە توشی شكۆ بوون، بەو پێیەی پێغەمبەر بە خەڵكە سادەكە بوو، یان لەوانە بوو كە پیشەیەكی ئاساییەكانی وەك كشتوكاڵ و شوانی هەبوو، هەرچەندە لەنێو خەڵكدا بە راستگۆ و دەستپاك ناسرابوو، بۆیە وەك قورئان ئاماژەی پێكردووە وتیان:»لو انزل هذا القران علي رجل من قریتین عظیم»، بەو واتایەی گەر قورئان بۆ یەكێك لە خانەدانەكان و سەروەرەكانی عەرەب بهاتەیە ئەوا زۆر مەزن دەبوو، ئەمەش روانگەی ئەوان بووە وەك چۆن قورئان دیمەنەكەی روونكردۆتەوە، ئەوەی شیاوی ئاماژەپێكردنیشە، رەوشت وەك پێوەری شەرەفی كۆمەڵایەتی، بنەمایەكی كۆنە و لە رۆژگارە سەرەتاكانی دەركەوتنی فەلسەفەی یۆنانییەوە هەبووە، بوارێكی فراوانی هەبوو لە گفتوگۆكانی سوكراتی فەیلەسوفی یۆنانی، یان لە نووسینەكانی ئەفڵاتون و ئەرستۆی خوێندكارانی، تانەت لە كتێبی فەیلەسوفەكانی دواتردا لە ماوەی حوكمڕانی كڵێسا، بەتایبەت لە كتێبەكانی لۆتەر، كانت، بیكۆن، دیكارت و راسڵ، و ئەوانی تر، بە بۆچوونی ئەوان، ئاكار لە زگماكەوە لەگەڵ مرۆڤدایە و لە ئاكاریی كات و شوێندا بەڕوونی دەركەوتووە.

ئاکار بنەمایەکی ئاسمانیی و فەلسەفی هەیە
بەو واتایەی كە ئاكار بنەمایەكی ئاسمانیی و فەلسەفی هەیە و پێگەیەكی گرنگی لە كتێبی فەقیهەكان و فەیلەسوفە مسوڵمانەكاندا داگیركردووە، فەیلەسوفە موسڵمانەكانی وەك فارابی، ئیبن روشد و ئیبن سینا، ئاكارییان خستۆتە چوارچێوەی فەلسەفەی سیاسییەوە و بە ئاكاریی پراكتیكی لەقەڵەمیانداوە، ئەمەش وەك هەوڵێك بۆ پەروەردەكردنی لایەنی سیاسی كە زۆرجار بەرەو خواستی پراگمانی و خواستەكانی تری منی سایكۆلۆجی و كەسێتی دەچێت، لە پەروەردەكردنی ئاكاری تاكەوە بەدوور لە لایەنەكانی سامان و دەسەڵات.

پێوەرەکانی شەرەف گۆڕاون
لەمڕۆدا و لە پاش دەستباڵابوونی ماددە و بڵاوبوونەوەی نەفامی و دەستباڵایی خواستە پراگماتییەكان و گەڕانەوەی مرۆڤ بۆ دەسەڵاتەكەی و تیرە و هۆزەكەی، یان لەڕێی پارە و سامانەكەیەوە دەوڵەمەند بێت، پێوەرەكانی شەرەف گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە و وەهای لێهاتووە وەك ئەوەی لە نووسینەكان و هەڵسوكەوتەكان و كتێبی فەیلەسوفەكان و كتێبە ئاسمانییەكاندا نەبووبێت، مرۆڤ لەمڕۆدا لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە، نەك هەر لەسەر ئاستی میللی، بگرە لەسەر ئاستی بژاردەش، لەسەر بنەمای سامان یان پێگە یان باپیرانی یان دەسەڵات و پۆستەكەی دەپێورێت، هەرچەندە بۆچوونێكی رەخنەگرانە هەیە و دەستی بە بڵاوبوونەوە كردووە سەبارەت بە دیاردەی سیاسی فەرمانڕەوا لە ژمارەیەك لە وڵاتە عەرەبییەكان لەوانەش عیراق كە هۆكارەكەی بۆ ئەو شكستە دەگەڕێتەوە كە سیمای دەركەوتووی پڕۆسەی سیاسی و هەموو چینە سیاسییەكەیە لە عیراق، هەرچەندە ئەو رەخنەیە جیاوازییەكی زۆری تێدایە كە خۆی لەخۆیدا سیمای رەخنە بەمشێوەیەیە لە رواڵەتدا كە زۆرجار رێگەی بەباڵاهەڵدان و مەرایی بۆ خاوەن پێگە سیاسییەكان لەبەر سودمەندبوون بەخۆوە دەبینێت.

کۆمەڵگەی عیراقی و خێڵ
وەك ئەوەی باسمان كرد، دەبینین سروشتی كۆمەڵگەی عیراقی لە كاتی دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقی هاوچەرخەوە تا ئەمڕۆمان، نەریتی خێڵی بەسەردا زاڵە، ئەو خێڵانەش شانازیی بە خۆیانەوە دەكەن و هەندێكجاریش دەكەونە وێزەی یەكتر و درێژكراوەی مێژوویی و جوگرافی جیاوازن، هەیانە درێژكراوەی حوكمڕانی دەرەبەگە كە لەسەردەمی حوكمڕانی عوسمانییەكان و حوكمڕانی پاشایەتیدا بەربڵاوبوو، هەندێكییان رەگوڕیشەیان بۆ ئەو خێڵ و هۆزە عەرەبیانە دەگەڕێتەوە كە لە سەردەمی سەرهەڵدانی ئیسلامدا هەبوون.

هەروەها هەندێك چینی تر دەركەوتن، وەك چینی سەیدەكان كە جیاوازبوون لە سەیدە عەمامەدارەكان، بەڵام هەردووكیان باس لەوە دەكەن كە رەچەڵكیان وابەستەی خانەوادەی عەلەوی پیرۆزە، بەڵام سەیدە عەمامەدارەكان خانەوادە ئاینییە دێرینەكان پێكدەهێنن و سەرقاڵی وانەكانی حەوزەی ئایینی و حەوزەی زانستی بوون، بە تایبەت لە شاری نەجەف، ئەمەش بۆتە مایەی ئەوەی ناوبانگییان هەبێت، یان بە پیرۆز تەماشا بكرێن و لەنێو خەڵكدا بە گشتی رێزییان بۆ دابنرێت، خاوەن پۆستەكانیش تێڕوانینیێكی جیاوازییان هەیە لەنێو خەڵكدا كە لە یەكێكەوە بۆ یەكێكی تر جیاوازە، خاوەن سەروەت و سامانەكانیش، یان ئەوانەی بە عیراقی (زەناگین)یان پێدەوترێت، لە بازرگان و خاوەن سەرمایە و هەندێكجاریش لە سیاسییەكان پێكدێن و تیرەیەكی تری نێو كۆمەڵگەی عیراقین، ئەمەش لەڕووی ریزبەندی و سروشتی ستوونی، مەزهەبی تایەفەگەریی و نەژادییە ستوونییەكەش یان ئەوانەی بە پێكهاتەكان دەناسرێن سیمایەكە لە دوای ساڵی 2003وە بەشێوەیەكی گەورە و بەحوكمی كێشمەكێشی سیاسییەوە دەركەوت، ئەم پێكهاتانەش لەڕێی پێوەرە ئاینییەكانەوە دیاریی دەكرێن كە لێرەدا بواری ئەوەمان نییە بەشێوەیەكی تێروتەسەل باسیان بكەین.

 107 جار بینراوە