سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د. عیرفان مسته‌فا: هه‌ر نه‌ریتێكی ده‌وڵه‌تداری ته‌نها بۆ ئه‌و میلله‌ته‌ باشترینه‌ كه‌ خۆی دایهێناوه‌

دیمانه‌ی هه‌ڵۆ به‌رزه‌نجه‌یی له‌گه‌ڵ د. عیرفان مسته‌فا له‌ باره‌ی کورد و مودێرنێتی

د. عیرفان مسته‌فا: هه‌ر نه‌ریتێكی ده‌وڵه‌تداری ته‌نها بۆ ئه‌و میلله‌ته‌ باشترینه‌ كه‌ خۆی دایهێناوه‌

به‌شی یازده‌یه‌م

مۆدێرنیزم وه‌ك چه‌مكێكی ته‌مومژای تا ئێستاش ماوه‌ته‌وه‌و به‌ وردی دیاری نه‌كراوه‌. مۆدێرنیزم وه‌ك ئایدیۆلۆجیایه‌ك كه‌ مۆدیرنێتێ ئه‌ورپی ده‌گۆڕێت بۆ ژیانێكی ئایدیاڵی و هه‌میشه‌یی شتێكه‌ و مۆدێرنیزم وه‌ك به‌ ئایدیاڵكردنی ژیانی رۆژئاوایی و نه‌ریته‌كانی له‌لایه‌ن رۆشنبیرانی ناڕۆژئاواییه‌ شتێكی تره‌.
ئه‌وه‌ی له‌ كتێبی (بوونی نه‌ته‌وه‌یی كورد)دا ره‌خنه‌كراوه‌ مۆدێرنیزمی رۆژئاواییه‌ نه‌ك مۆدێنیزمی نارۆژئاوایی كه‌ خۆی له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ ژیانی رۆژئاوایی و نه‌ریته‌كانی بكات به‌ ژیانێكی ئایدیاڵی ونموونه‌یی بانگهێشت بۆ ئه‌وه‌ بكات مرۆڤ ته‌نها ئه‌و كاته‌ به‌ ژیانێكی راسته‌قینه‌ ده‌ژێ كه‌ به‌و ژیانه‌ رۆژئاواییه‌و نه‌ریته‌كانی بژی. مۆدێرنیزم لێره‌دا هیچ نییه‌ جگه‌ له‌و ئایدیۆلۆجیایه‌ی كه‌ له‌میلله‌ته‌ نارۆژئاواییه‌كان ده‌خوازێت واز له‌ نه‌ریته‌كانی خۆیان بهێنن و له‌ ژیانی خۆیاندا ته‌قلیدی ژیانی رۆژئاوایی بكه‌نه‌وه‌.
ئه‌م جۆره‌ له‌ مۆدێرنیزم هه‌وڵه‌ بۆ داڕشتنی به‌رنامه‌یه‌ك بۆ به‌ سیسته‌مكردنی ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ژیانی تاكی رۆژئاوایی مۆدێرن له‌ ناو میلله‌ته‌ نارۆژئاواییه‌كاندا.

بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌و دووپاتكردنه‌وه‌
مۆدێنیزم لێره‌ هه‌مان رۆڵی ئه‌و مه‌زهه‌بانه‌ ده‌گیڕێت كه‌ به‌ ناوی مه‌زهه‌به‌كانی ئیسلامه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداو سیسته‌مێكیان بۆ دووپاتكردنه‌وه‌و ته‌قلیدكردنه‌وه‌ی ئه‌و ژیانه‌ هێنایه‌ ئاراوه‌ كه‌ موحه‌مه‌د و هاوڕێكانی پیی ژیابوون. مۆدێرنیزمی نارۆژئاواییش به‌هه‌مان شێوه‌ داڕشتنی سیسته‌مێكه‌ بۆ ته‌قلیدكردنه‌وه‌و دووپاتكردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ تاكێكێكی رۆژئاوایی له‌ ژیانی خۆیدا ده‌یكات.
چۆن موسڵمانێكی مه‌زهه‌بی بۆ ئه‌وه‌ی موسڵمان بێت له‌ هه‌موو شتێكیدا ده‌بێت ته‌قلیدی ژیانی ئه‌و كه‌سانه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می موحه‌مه‌دا ژیاون، به‌پێ ئه‌م ئایدیۆلۆجیا نارۆژئاواییه‌ی مۆدێرنێتێ كه‌سێكی مۆدێرن كاتێك مۆدێرنه‌ ئه‌وه‌ی تاكێكی رۆژئاوایی له‌ وڵاته‌كه‌ی خۆی ده‌یكات ئه‌ویش هه‌مان شت دووپات بكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و جۆره‌یه‌ له‌ مۆدێرنیزم كه‌ بۆدریار به‌ خواستێكی كاریكاتۆریانه‌ بۆ به‌ مۆدێرنكردن پێناسه‌ی ده‌كات.

له‌ ژیانی نه‌وه‌ی یه‌كه‌می موسڵمانادا نه‌بووه‌
گه‌ر ئیسلام و ژیانی یه‌كه‌می موسڵمانان به‌ پرۆسه‌ی به‌ مه‌زهه‌بكردندا رۆشتبێت و بووبێت به‌ سیسته‌مێك كه‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بێت ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ژیانی ئێستادا هه‌یه‌و له‌ ژیانی نه‌وه‌ی یه‌كه‌می موسڵمانادا نه‌بووه‌ له‌ ڕیگه‌ی پێوه‌رێكه‌وه‌ بتوانێت بیباته‌وه‌ ناو رابردووه‌و بیخاته‌ ناو ژیانی نه‌وه‌ی یه‌كه‌مه‌وه‌و له‌رێگه‌ی ئه‌مه‌وه‌ ئه‌و چۆنیه‌تییه‌ بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و شته‌دا دیاری بكات، ئه‌وه‌ مۆدێرنیزم له‌لایه‌ن ئه‌و مۆدێرنیسته‌ نارۆژاواییانه‌وه‌ ته‌نانه‌ت نه‌بووه‌ به‌ سیسته‌مێك بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ ژیانی خۆیاندا هه‌یه‌ بیبه‌نه‌ ناو ژیانی رۆژئاواییه‌كانه‌وه‌و ئه‌و چۆنیه‌تییه‌ی پێ بدۆزنه‌وه‌ گه‌ر له‌ ژیانی ئه‌واندا هه‌بواییه‌ ئه‌وانه‌ به‌و چۆنیه‌تییه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرد.
مۆدێرنیزمی نائه‌ورپی زیاتر له‌و ئیسلامه‌ سه‌لفییه‌ ده‌چێت كه‌ مه‌زهه‌ب ره‌تده‌كاته‌وه‌ و راسته‌وخۆ ده‌یه‌وێت ژیانی نه‌وه‌ی یه‌كه‌می ئیسلام وه‌ك خۆی دووبات بكاته‌وه،‌ بۆ ئه‌مه‌ش هه‌وڵده‌دات له‌ بری ئه‌وه‌ی وه‌ك ئیسلامی مه‌زهه‌بی ئه‌و چۆنیه‌تییه‌ دیاری بكات بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و شتانه‌دا كه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا هه‌بوون و له‌سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلامدا نه‌بوون هه‌موو ئه‌و شتانه‌ له‌ ژیانی خۆی دوور ده‌خاته‌وه‌ كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا نه‌بوون و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ش ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ناو ژیانی خۆی كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌بوون له‌ سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆیدا نین.

حاڵه‌تێكی دۆنكیشۆتی دروست ده‌كات
ئه‌م جۆره‌ له‌ مۆدێرنیزم كه‌ بۆدریار به‌ مۆدێرنازه‌یشنێكی كاریكاتۆری ناوی ده‌بات ده‌كرێت به‌ مۆدێرنیزمێكی سه‌له‌فی ناوببرێت. هه‌م مۆدێنیزمی سه‌له‌فی و هه‌می ئیسلام ومه‌سیحیه‌تی سه‌له‌فیش حاڵه‌تێكی دۆنكیشۆتی دروست ده‌كات و ده‌یه‌وێت هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا هه‌یه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وێنای بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می كۆنه‌كاندا هه‌بووه‌و له‌ رێگه‌ی حكایه‌ته‌كانه‌وه‌ گوێزراوه‌ته‌وه‌‌.
له‌ كتێبی (بوونی نه‌ته‌وه‌یی كورد) ئه‌م جۆره‌ له‌ مۆدێرنیزمی كاریكتۆری ره‌خنه‌ نه‌كراوه‌ هه‌رچه‌نده‌ ره‌خنه‌كردنی گرنگی خۆی هه‌یه‌. ئه‌و جۆره‌ له‌ مۆدێرنیزم كه‌ ره‌خنه‌كراوه‌ به‌ ئایدیۆلۆژیكردنی مۆدێرنێتێی رۆژئاوایییه‌ له‌لایه‌ن رۆژئاوا خۆیه‌وه‌و بۆ خۆی. ئه‌ویش داهێنانی نه‌ریتێكی پیشه‌ییه‌و سه‌راپاگیركردنی ئه‌و نه‌ریته‌یه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا، ئه‌مه‌ش خۆی په‌كخستنی ئه‌و هیزه‌ نه‌ریتداهێنه‌یه‌ كه‌ هیچ نه‌ریتێك دووباره‌ داناهێنێته‌وه‌و هه‌میشه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ی دایده‌هێنێ نه‌ریتێكی نوێی و نادووپاتبووه‌وه‌یه‌.

ده‌یگۆرێت بۆ ته‌كنیك
مۆدێرنیزم ئایدیۆلۆجیایه‌كه‌‌ سیسته‌می كاركردن زاڵده‌كات به‌سه‌ر سیسته‌می بوون و په‌ره‌سه‌ندندا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌كنیك زاڵ ده‌كات به‌سه‌ر هونه‌ردا و هه‌موو ئه‌وه‌ی هونه‌رییه‌ ده‌یگۆرێت بۆ ته‌كنیك و به‌مه‌ رێگه‌ ده‌گرێت له‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌‌ی كه‌ دریژه‌ به‌ داهێنانی نه‌ریتی نوێ بۆ ژیانی میلله‌ته‌كان بدات.
مۆدێرنیزم هه‌وڵه‌ بۆ پێناسه‌كردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وه‌ی له‌ جیهاندا هه‌یه‌ به‌پێی بنه‌مای دروستكردن و له‌ڕێگه‌ی ئه‌مه‌شه‌وه‌ سه‌راپاگیركردنی هه‌موو ئه‌و نه‌ریته‌ رۆژئاواییانه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می مۆدێرندا له‌ رۆژئاوا هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌. مۆدێرنیزم به‌ ناوی ته‌كنیكه‌وه‌ كه‌ بوونێكی جیهانی هه‌یه‌ نه‌ك ناوچه‌یی، نه‌ریته‌ ناوچه‌ییه‌كانی رۆژئاوا جیهانی ده‌كاته‌وه‌.
مۆدێرنیزم بانگهێشت بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات‌ ژیانی رۆژئاوایی و نه‌ریته‌كانی ئه‌و ژیانه‌ نموونه‌ییه‌یه‌ كه‌ مرۆڤایه‌تی له‌سه‌رتای په‌یدابوونییه‌وه‌ به‌ شوێنیدا وێڵبووه‌و رۆژئاواییه‌كان توانیان پێی بگه‌ن، ده‌بێت هه‌موو میلله‌ته‌كانی دنیاش وه‌ك رۆژئاوییه‌كان پێی بگه‌ن، چوونكه‌ عه‌قڵی مرۆیی ناتوانێت بگات به‌ ژیانێكی شیاوتر له‌و ژیانه‌و نه‌ریته‌كانی. بۆ نموونه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ی ده‌وڵه‌تداری ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ رۆژئاواییه‌ دایهێناوه‌ به‌پێی مۆدێرنیزم دواهه‌مین نه‌ریتی ده‌وڵه‌تدارییه‌ كه‌ عه‌قڵی مرۆڤ پێی گه‌یشتبێت و له‌هه‌موو نه‌ریته‌كانی ده‌وڵه‌تداری كه‌ مرۆڤ له‌ مێژوودا دایهێناون ئه‌مه‌یان ئه‌و په‌ڕینیانه‌و عه‌قڵی مرۆیی ئیتر له‌ توانایدا نییه‌ نه‌ریتێكی شیاوتر و باشتر بۆ ده‌وڵه‌تداری دابهێنێ.

خۆیان نه‌ریتی خۆیان داناهێنن
ره‌خنه‌ی من له‌م جۆره‌ له‌ مۆدیرنیزم له‌ راستیدا له‌ هه‌مان كاتدا به‌رگریكردن له‌ عه‌قڵ و سروشتی مرۆیی له‌وێوه‌ كه‌ هێشتا له‌ توانایدا ماوه‌ له‌ رێگه‌ی سروشتی میلله‌ته‌كانه‌وه‌ نه‌ریتی نوێ بۆ ده‌وڵه‌تداری بهێنێته‌ ئاراوه‌و جگه‌ له‌وه‌ش هه‌ر نه‌ریتێكی ده‌وڵه‌تداری ته‌نها بۆ ئه‌و میلله‌ته‌ باشترینه‌ كه‌ خۆی دایهێناوه‌و بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ ته‌قلید ئه‌و نه‌ریته‌ وه‌رده‌گرن و خۆیان نه‌ریتی خۆیان داناهێنن لێكدژی له‌ نێوان ژیان وسروشتیاندا دروستده‌كات و ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌ینێ كه‌ بۆ ئه‌وان شیاوترین وباشترین نییه‌.
مۆدێرنیزم ئایدیۆلۆجیای گشتگیركردنی ئه‌و نه‌ریته‌یه‌ كه‌ هێزی نه‌ریتداهێنی رۆژئاوایی و به‌هۆی خواسته‌ موڵكخوازانه‌كه‌یه‌وه‌ دایهێناوه‌ بۆ داهێنانی ئامێره‌كان. ئه‌وه‌ی كه‌ رۆژئاواییه‌كان كردیان و هیچ میلله‌تێك له‌ میلله‌ته‌كان به‌ر له‌وان نه‌یكرد داهێنانی ئامێر بوو. ئه‌وان توانیان ئامرازه‌كانی كاركردن بگۆڕن بۆ ئامێر له‌ رێگه‌ی چاندنی نه‌ریتی كاركردنه‌وه‌ له‌ ناو ماده‌دا. مۆدێرنیزم كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن هه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤ له‌ رێگه‌ی چاندنی نه‌ریته‌وه‌ بگۆڕیێت بۆ هه‌ڵسوكه‌وتێكی وردو پیشبینیكراوی وه‌ك ئه‌و هه‌ڵسوكه‌وته‌ وردو پێشبینیكراوه‌ی كه‌ له‌ ئامێره‌ دروستكراوه‌كانیدا هه‌یه‌.

هیچ ره‌وایه‌تیه‌كی له‌ ناو جیهاندا نییه‌
بۆ ئه‌وه‌ی له‌ مۆدێنیزم تێبگه‌ین ده‌بێت له‌ ماهیه‌ته‌كه‌ی بكۆڵینه‌وه‌، ماهیه‌تی مۆدێرنیزم خواسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رشتێك كه‌ هه‌یه‌ و نییه‌ دروستی بكات و سنورێك دابنێ له‌ نێوان ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی هه‌یه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ دروستده‌كرێت. ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی هه‌یه‌ هیچ ره‌وایه‌تیه‌كی له‌ ناو جیهاندا نییه‌ تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ دروستده‌كرێت. زمانه‌كانی جیهان و میلله‌ته‌كان و هونه‌ره‌كان و هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ مرۆییه‌ له‌ جیهانه‌ مرۆییه‌كه‌دا هێناویه‌تییه‌بوون هیچیان مرۆڤ دروستی نه‌كردوون و هه‌موویان له‌ رێگه‌ی مرۆڤه‌وه‌ په‌یدابوون. به‌ڵام ئه‌مانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بوونیان هه‌بێت ده‌بێت له‌ شتانێكه‌وه‌ كه‌ خۆیان هه‌ن بكرێن به‌ شتانێك كه‌ به‌ دروستكردن هه‌ن.
دروستكردن داهێنانانی نه‌ریتی نوێ نییه‌ به‌ڵكو كۆنترۆڵكردنی ئه‌و نه‌ریتانه‌یه‌ كه‌ هه‌ن و چاندنه‌وه‌یان به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌ستكرد له‌ ناو ماده‌دا. له‌م پرۆسه‌ی دروستكردنه‌دا ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ قوربانی ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌یه‌ كه‌ ئه‌و نه‌ریته‌ له‌ كاتی گواستنه‌وه‌یدا له‌ ماده‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ماده‌یه‌كی تر گۆڕانی به‌سه‌ردا ده‌هێنی و ده‌یكات به‌ نه‌ریتێكی جیاواز.
كاتێك ئه‌م پرۆسه‌ی گواستنه‌وه‌ی نه‌ریته‌ به‌ سروشتی رووده‌دات و نه‌ریته‌كه‌ له‌ ماده‌یه‌كی له‌ناوچووه‌وه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ ماده‌یه‌كی نوێ، گۆڕان له‌ نه‌ریته‌كه‌دا په‌یدا ده‌بێت، به‌ڵام كاتێك به‌ رێگایه‌كی ده‌ستكرد ئه‌م گواستنه‌وه‌یه‌ ئه‌نجام ده‌درێت نه‌ریته‌كه‌ وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌و هیچ گۆڕانێك به‌ خۆیه‌وه‌ نابینێ.

به‌ رێگایه‌كی ده‌ستكرد
هۆكاری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ له‌ گواستنه‌وه‌ی نه‌ریتدا به‌ رێگایه‌كی سروشتی ئه‌و هێزه‌ی نه‌ریته‌كه‌ی داهێناوه‌‌ له‌گه‌ڵ گواستنه‌وه‌ی نه‌ریته‌كه‌دا ده‌گوازرێته‌وه‌و به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌ گۆڕان له‌ نه‌ریته‌كه‌دا ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌، به‌ڵام كاتێك به‌ رێگایه‌كی ده‌ستكرد ئه‌و نه‌ریته‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ ئه‌وانه‌ی ده‌یگوازنه‌وه‌ به‌ جۆرێك ده‌یگوازنه‌وه‌ كه‌ ئه‌و هێزه‌ نه‌رتیداهێنه‌ كاری خۆی نه‌كات تا نه‌ریته‌كه‌ به‌ جێگیری بمێنێته‌وه‌و نه‌گۆڕێت. ئه‌م پرۆسه‌ی دروستكردنه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی نه‌گۆڕانی نه‌ریت و مانه‌وه‌یه‌دایه‌ وه‌ك خۆی و رێگره‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و گۆڕانه‌ هه‌میشه‌ییه‌دا كه‌ ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ له‌ كاتی گواستنه‌وه‌یه‌كی سروشتیانه‌ی ئه‌و نه‌ریته‌دا ده‌یكات.
گێلنه‌ر له‌ باسكردنی گواستنه‌وه‌ی نه‌ریت به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌ستكرد له‌گه‌ڵ گواستنه‌وه‌ی نه‌ریت به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی نموونه‌ی ئه‌و روه‌كانه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ له‌ كه‌شوهه‌وایه‌كی سروشتیدا به‌ شیوه‌یه‌كی ناسیسته‌ماتیك گه‌شه‌ ده‌كه‌ن و ساڵانه‌ خۆیان نوێده‌كه‌نه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌مان ئه‌و روه‌كانه‌دا كه‌ له‌ ماڵه‌ شوشه‌یه‌كاندا كه‌شوهه‌وایه‌كی ده‌ستكردیان بۆ دروستده‌كرێت و هه‌میشه‌ له‌ ژێر چاودێریدان تا به‌و شێوه‌یه‌ گه‌شه‌ بكه‌ن كه‌ پێشتر وه‌ك پلانێك بۆیان دانراوه‌.
ئه‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی ئه‌وه‌وه‌‌ ده‌كرێت كه‌شوهه‌وای ناو ماڵه‌ شوشه‌ییه‌كان و ئه‌و خۆراكه‌ش كه‌ ئه‌و روه‌كانه‌ وه‌ریده‌گرن دوای تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی زۆر بكرێت به‌ پلانێك بۆ ژیانی رۆژانه‌ی روه‌كه‌كان. ره‌وه‌كه‌كان ده‌بێت به‌پێی ئه‌وپلانه‌ بژین كه‌ دانراوه‌. هه‌ر لا‌دانێك له‌و پلانه‌ كیشه‌ بۆ سیسته‌مه‌كه‌ دروستده‌كات و ده‌بێت چاره‌سه‌ر بكرێت.

پێشتر بوونی نه‌بووه‌
گێلنه‌ر ئه‌م نموونه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ تا نه‌ریتی مۆدێرن كه‌ به‌ ده‌ستكرد ده‌گوازرێته‌وه‌ جیای بكاته‌وه‌ له‌ نه‌ریتی كێوی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی ده‌گوازرێته‌وه‌. به‌پێی ئه‌م دیاریكردنه‌ی گێلنه‌ر نه‌ریتێك به‌وه‌ مۆدێرن نییه‌ كه‌ له‌ناو میلله‌تێكدا تازه‌ په‌یدابووه‌و پێشتر بوونی نه‌بووه‌، به‌ڵكو نه‌ریتی مۆدێرن هه‌ر نه‌ریتێكی كۆنه‌و له‌ بری ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی و ئازادانه‌ بگوازرێته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌ستكردو سیسته‌ماتیككراو ده‌گوازرێته‌وه‌.
بۆ روونكردنه‌وه‌ی زیاتر ئه‌مه‌ ده‌توانین له‌ بری روه‌كی باخچه‌ شوشه‌ییه‌كانی گێلنه‌ر زمان وه‌ك یه‌كێك له‌ نه‌ریته‌ مرۆییه‌كان وه‌رگرین و ئه‌وه‌ رۆشن بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ چ زمانێك به‌ پێی مۆدێرنیزم زمانێكی مۆدێرنه‌.
بۆ ئه‌مه‌ ده‌كرێت زمانی عبری مۆدێرن وه‌رگرین كه‌ ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ ئێستادا وه‌ك زه‌مانی ده‌وڵه‌ت كاری پێده‌كات. زمانی عبری نه‌ك هه‌ر زمانێكی نوێ نه‌بوو به‌ڵكو زمانێك بوو كه‌ قسه‌پێكه‌ری سروشتی نه‌بوو، ئه‌م زمانه‌ كه‌ نه‌ریتێكی قسه‌كردنه‌و له‌ سه‌رده‌مێك له‌سه‌رده‌مه‌كانی گه‌شه‌كردنی سروشتی خۆیدا قسه‌كه‌ره‌ راسته‌قینه‌كانی خۆی له‌ ده‌ستداوه‌و ته‌نها له‌ ناو نوسراوه‌كاندا ماوه‌ته‌وه‌و ته‌نها چه‌ند كه‌سێكی ئاینییش به‌هۆی پاراستنی تێكسته‌ ئاینییه‌كانه‌وه‌ ده‌یزانن، له‌ گۆره‌كه‌ی ده‌رده‌هێنرێته‌وه‌و ده‌كرێت به‌ زمانی قوتابخانه‌ مۆدێنه‌كان و له‌ ناو منداڵانی ئه‌و جوله‌كانه‌ی كه‌ هه‌ر گروپێكیان له‌ شوێنێكی جیای دنیا به‌ نه‌ریتێكی زمانیی جیاوازه‌وه‌ هاتوون ده‌چێنرێت و ده‌كرێت به‌ زمانێكی مۆدێرن و ئه‌و زمانه‌ناش كه‌ هه‌ر گروپێك له‌و گروپانه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناویه‌تی له‌ قوتابخانه‌كاندا فێربوونی قه‌ده‌غه‌ ده‌كرێت و وه‌ك زمانی ناوماڵه‌كان بۆ قسه‌كردنی ناوماڵ و ناو گروپه‌كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌.

به‌بێ ئه‌وه‌ی رێگه‌ بدرێت
زمانی عیبری له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ گواستنه‌وه‌یه‌كی ده‌ستكردو چاودێری كراو له‌ كتێبه‌كانه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ مێشكی منداڵه‌ جوله‌كه‌كان و به‌رده‌وامیش له‌ ژێر چاودێریدایه‌ تا به‌هۆی ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌ی كه‌ له‌و مناڵانه‌دایه‌ لادان له‌ زمانه‌كه‌ روونه‌دات و زمانه‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بمێنێته‌وه‌ كه‌ چێنراوه‌و دواتریش به‌ شێوه‌یه‌كی ده‌ستكرد له‌و نه‌وه‌یه‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی ترو به‌بێ ئه‌وه‌ی رێگه‌ بدرێت هیچ لادانێكی تیا دروست ببێت.
گه‌ر ئه‌و زمانه‌ له‌ڕێگه‌ی داموده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ چاودێری پرۆسه‌ی گواستنه‌وه‌كه‌و به‌كارهێنانه‌كه‌ی نه‌كرێت و رێگه‌ بدرێت به‌ سروشتی بگوازرێته‌وه‌ ئه‌وه‌ له‌ دوای چه‌ند نه‌وه‌یه‌ك به‌هۆی ئه‌و هێزه‌ نه‌ریتداهێنه‌‌ جیاوازه‌ی كه‌ له‌ ناو گرووپه‌ جوله‌كه‌ جیاوازه‌كاندا هه‌یه‌ ده‌گۆڕێت بۆ چه‌ند زارێكی جیاواز و وه‌ك خۆی نامێنێته‌وه‌، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌و چاودێرییه‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ گواستنه‌وه‌و به‌كارهێنانی له‌لایه‌ن تاكه‌كانه‌وه‌ دایناوه‌ ئه‌و زمانه‌ دوای هه‌زار ساڵیش بێت وه‌ك خۆی ده‌مێنێته‌وه‌و هیچ گۆڕانێك تیایدا روونادات.
ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێ كه به‌پێی مۆدێرنیزم ئه‌و نه‌ریته‌ی مۆدێرنه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ جیاوازه‌ له‌و نه‌ریته‌ كۆنه‌ی كه‌ پێشتر هه‌بووه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ سروشتییه‌كه‌ی گواستنه‌وه‌و به‌كارهێنانی ده‌رهێنراوه‌و كراوه‌ به‌ نه‌ریتێك كه‌ هه‌موو نوێبوونه‌وه‌یه‌كی لێ قه‌ده‌غه‌كراوه‌.

ناهێڵێت وه‌ك خۆی بمێنێته‌وه‌
مۆدێرنیزم لێره‌دا ته‌واو دژده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ مۆدێرنیتێ وه‌ك بنه‌مایه‌ك كه‌ ده‌خوازێت هه‌موو میلله‌تێك خۆی نه‌ریته‌كانی خۆی دابهێنێ و هه‌رخۆیشی كاریان پێ بكات. چونكه‌ مۆدێرنیزم داوا ده‌كات ئه‌و نه‌ریته‌ی به‌ سروشتی هه‌یه‌و له‌ گه‌شه‌كردنی سروشتیانه‌ی خۆیدا ده‌گۆڕێت له‌ رێگه‌ی دروستكردنه‌وه‌یه‌وه‌ گواستنه‌وه‌ سروشتییه‌كه‌ی كه‌ گۆڕان له‌ نه‌ریته‌كه‌دا دروست ده‌كات و ناهێڵێت وه‌ك خۆی بمێنێته‌وه‌ بگۆڕێت بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌ستكرد كه‌ رێگره‌ له‌به‌رده‌م هه‌ر گۆڕانێكدا كه‌ له‌و نه‌ریته‌دا رووبدات.
لێره‌دا مۆدێرنیزم ده‌بێت به‌ دژێكی راسته‌قینه‌ی مۆدێرنیتێ و ئه‌وه‌ی به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیتێ نوێیه‌ به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیزم كێوی و نامۆدێرنه‌، ئه‌وه‌ی به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیزمیش نوێیه‌ به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیتێ كۆنه‌.
گه‌ر به‌پێی ئه‌و بنه‌مایه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بی رامێنین كه‌ به‌ر له‌ سه‌رده‌می مۆدێرن گواستنه‌وه‌كه‌ی له‌ گواستنه‌وه‌یه‌كی سروشتییه‌وه‌ بووه‌ به‌ گواستنه‌وه‌یه‌كی ده‌ستكرد، ئه‌وه‌ به‌ روونی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیزم مۆدێرنه‌ ده‌توانین جیای بكه‌ینه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌پێی بنه‌مای مۆدێرنیتێ مۆدێرنه‌‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*