سەرەکی » راپۆرت » گوتاری میدیایی و كاریگەریی لە سەر ناسنامەی كەلتوری نیشتمانی

گوتاری میدیایی و كاریگەریی لە سەر ناسنامەی كەلتوری نیشتمانی

قەحتان حسێن تاهیر

ئا : تارا شێخ عوسمان

 

ئیدی میدیا تەنها ئامرازێك نییە بۆ گواستنەوەی زانیاریی بۆ وەرگر، بەڵكو بووەتە رێگەیەك بۆ بنیادی كەلتورەكان و ناسنامەكەیان و چەسپاندن و پتەوكردنی بەهاو بنەماكانیان، بەوەی حكومەت و وڵاتان هەوڵیانداوە گوتاری میدیایی دابمەزرێنن بە مەبەستی دوو ئامانجی سەرەكی:

یەكەمیان: رووبەڕووبوونەوەی تەوژمی میدیایی دەرەكی خاوەن ئامرازگەلێكی باڵای كارتێكردنە كە لە رێگەیەوە هەوڵدەدات هەژموونی خۆی بەسەر سیستمی کەلتوریی ئەو وڵاتانەدا بسەپێنێت، كە نەگونجاون لەگەڵ سیستمی کەلتوریی جیهانییدا.

دووەم: داڕشتنی فەلەسەفەیەكی میدیایی هاوسەنگ كە بتوانێت هەموو گۆڕدراوە نوێیەكان لە خۆبگرێت و بەر بە مەترسییە پێشبینییكراوەكانی بگرێت بۆ سەر ناسنامەی كەلتوریی میللەتێكی دیاریكراو.

گوتاری میدیایی دروستكراوێكی كەلتورییە

گوتاری میدیایی دروستكراوێكی كەلتورییە چەندین ئامراز ململانێیانە لەسەری، ئەمەش لە سروشت و خێرایی و شێوازەكانی دابەشكردن و چۆنییەتی ئەو پەیامانەدا دەردەكەوێت كە لەو گوتارەوە هورووژم دەكات، ئەوەش وای لە میدیا كردووە ببێتە تەوەرەرێكی بنچینەیی لە سیستمی كۆمەڵدا.

گوتاری میدیایی زمان و زانیاریی و ناوەڕۆكی كەلتوریی و هۆكاری تەكنەلۆژیی بۆ رەوانەكردنی بە نێو سەردەم و شوێندا پێكەوە كۆكردووەتەوە، بەمەش گوتاری میدیایی بریتییە لە (كۆمەڵە چالاكییەكی میدیایی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی كە خۆی لە هەواڵ و وتاری رۆژنامەوانی و پڕۆگرامی رادیۆیی و تەلەفزیۆنیی و هەموو ئەو بەرهەمە میدیاییانەدا دەبینێتەوە كە هۆكارە جیاوازەكانی راگەیاندن بڵاویدەكەنەوە.)

دەبێت دان بەوەدا بنرێت كە گوتاری میدیایی كارێكی كۆمەڵایەتیی گۆڕدراوەو هەمیشە لەبەردەم گۆڕانكاریی و گەشەكردندایە، بەڵام شتی زۆر گرنگتر ئەوەیە تێبگەین كە گوتاری میدیایی تەنها یەك دانە نییە، بەڵكو ژمارەیەكی زۆری گوتاری میدیایی هەیە كە هەندێكیان لەگەڵ یەك ململانێ دەكەن و هەندێكیش هاوكاری یەكترن. هەروەها بەناویەكدا چوون و جۆرێك لە پێكەوە ژیان لە نێوان زیاتر لەیەك گوتاردا هەی..

لە گوتارە بەناو یەكدا چووەكان راستیی كۆمەڵایەتی جیاواز و بەرژەوەندیی دژیەك رەنگدەداتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا خواستنی چەمكەكان و بیرۆكەكان لە چوارچێوەی هەوڵی هەرگوتارێكدا هەیە بۆ ئەوەی هاو رەوتی دیفاكتۆكە بێت و كارگەرییەكی بەرفراوانی هەبێت لەسەر جەماوەر و وەرگر.

گۆڕانکارییەکانی میدیا
گوتاری میدیایی چەند گۆڕانكارییەكی بە خۆوە دیوە، لەگەڵ گەشەكردنی تەواوی رۆژنامەوانیی لە ساڵی (1609)دا پەیام گەشەی كردووە بۆ گوتار كە لە سیاسەتێكی دیاریكراو و بیرێكی دیاریكراوەوە سەرچاوە دەگرن و پەیامی دیاریكراو دەردەكەن بۆ ئەوەی كار لە خوێنەر بكەن، تا وای لێهاتووە گوتاری میدیایی بووەتە بەشێكی جیانەبووەوە لە تێڕوانینی كەلتوریی مرۆڤایەتی.

توخمەکانی گوتاری میدیا
ئەوەی گومانی تێدا نییە زۆربەی گوتارە میدیاییەكان مەبەستێكیان هەیە ئیدی ئاشكرا بێت یان شاردراوە، لەبەرئەوە باشترە كارەكانی پەیوەندیی و میدیا لە رووی پێكهاتە، خاوەندارێتی، سیستمی كار، سروشتی جەماوەر، سیستمی سیاسییەوە شیبكرێتەوە، گوتاری میدیایی چەند توخمێكی هەیە لەوانە:

-گرنگی ( بایەخ): ئەمە لەو كاتەدایە دەست بۆ ئەو پرسانە دەبات كە جێگەی بایەخی جەماوەرە و پەیوەندیی بە پێداویستییەكانیانەوە هەیە.

-زانیاریی نوێ: پێویستە قسەكەر ئەوە لە پێش چاوی خۆی دابنێت كە جەماوەر چاوەڕوانی زانیاریی نوێی لێدەكات، یاخود جەماوەر چاوەروانیەتی زانیارییە هەڵەكانی راست بكاتەوە و پێویستە ئەو زانیارییانەش لەسەر بنەمای بەڵگە بێت بۆ ئەوەی جەماوەر بڕوای پێبكات.

-دەستبردن بۆ پرسی وروژێنراو و گەرمی گۆڕەپانەكە: گوتاری میدیایی زۆر سەرنجڕاكێشتر و پەسەندكراوتر دەبێت ئەگەر پرسە گەرم و وروژێنراوەكانی ناو كۆمەڵ بە روونی بخاتەڕوو.

-خستنەڕووی ئەو بابەتانەی پێویستیان بەڕاڤەكردن و لێكدانەوە هەیە: چەندین بابەتی سیاسیی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی هەیە كە پێویستیان بەڕاڤەكردن و شیكردنەوەی ئامانجەكانی پشت ئەو بابەتە هەیە بۆ ئاسانكردنی پڕۆسەی تێگەیشتن، ئەمەش بە ئامانجی دروستبوونی بیروڕا و بۆچوون دەربارەی ئەو پرسانە.

ناسنامەی کەلتور
هەرچی كەلتورە لە ناخ و گەوهەریدا ناسنامەیەكی تایبەتە بە خۆی، رەنگە لە ناسنامەیەكدا چەندین كەلتور هەبن، وەك چۆن رەنگە چەند ناسنامەیەك لە کەلتورێكدا هەبێت، ئەمەش ئەوەیە كە بە (هەمەجۆری لە چوارچێوەی یەكبوون) پێناسە دەكرێت، رەنگە ناسنامەی گەلێك سەربە چەند کەلتورێك بێت و توخمەكانی تێكەڵ بەیەك بن و پێكهاتەكانی یەكتر پتەو بكەن و لە دواییدا لە ناسنامەیەكدا دەربكەوێت.

دەشتوانرێت ناسنامەی کەلتوری بە جۆرێك پێناسە بكرێت كە بریتییە لە ( ناوكی زیندوو بۆ كەسایەتی تاك و كۆمەڵ و ئەو فاكتەرەیە كە رەفتار و جۆری بڕیارەكان دیاریدەكات و ئەو توخمە بزووێنەرەیە رێگە دەدات بە نەتەوە هاوڕەوتی گەشەكردن و داهێنان بێت لەگەڵ پاراستنی پێكهاتە کەلتورییە تایبەتەكان).

هەرچی کەلتوری نەتەوەییە ئەوا بەم جۆرە پێناسەكراوە كە(كۆكراوەی كۆمەڵێك پشتیوانیی و گوزارشتی پێكەوە بەستراو و كارلێكراوەو لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی دروستكردنی سیماو و شێوەگەلێك كە هەرخۆیان دەتوانن گوزارشت لە خەم و خەونی گەلێكی دیاریكراو بكەن لە قۆناغێكی مێژوویی دیاریكراودا، هەر ئەوانیش رەنگدەرەوەی مەگێزی دەروونی و ئاڕاستە راستەكانن).

هەروەها چەمكی کەلتور پەیوەندییەكی توندوتۆڵی هەیە بە شارستانییەتی مرۆڤایەتییەوە كە لە زۆر لایەنی ژیاندا دەبینرێت.

کاریگەرییەکانی کەلتور
هەر کەلتوریش بووە كە توانیویەتی كاریگەریی لە سەر بیروڕای سیاسیی و ئایینی گشتی وڵاتان هەبێت، دواتریش رەنگدانەوەی هەبووە لە شارستانییەتەكانی مرۆڤایەتییدا و هەمەجۆریی کەلتوریی لە بیروبۆچونیاندا دروستكردووە لە زۆر بواری بیركردنەوە و تێفكریندا، هەروەها کەلتور پارێزگاریی لە هەموو بەشەكانی كۆمەڵ كردووە بە سیما شارستانیی و مێژوویی و ئایینی و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەیەوە ئەویش لە رێگەی پاراستنی میراتییە كۆمەڵایەتییەكان و پەیوەندییە خێزانیی و مرۆیی و نیشتمانییەكان .

لە تایبەتمەندییە سەرەكییەكانی کەلتوریش ئەوەیە یەكێكە لە دۆزینەوەكانی مرۆڤ لەبەر ئەوەی وەرگیراوە و بە میراتیی نەماوەتەوە و لە رێگەی دابونەریتەكانەوە لە نەوەیەكەوە دەگوازرێتەوە بۆ نەوەیەكی تر، لە سەردەمی هەر نەوەیەكیشدا شایەنی هەمواركردنەوەیە بە پێی دۆخی تایبەتی هەر قۆناغێك، هەروەك وتیشمان پەیوەندییەكی پتەو هەیە لە نێوان ناسنامە و کەلتوردا بە شێوەیەك جیاكردنەوەیان ئەستەمە، پەیوەندی نێوانیشیان بە مانای پەیوەندی خودە بە بەرهەمی کەلتوریی و ئەوەی زانراویشە هیچ بەرهەمێكی کەلتوریی بێ ئامادەیی خودێكی بیركەرەوە ناگاتە ئەنجام. ئێستاش وەڵامی پرسیارە سەرەكییەكەمان دەدەینەوە: چۆن گوتاری میدیایی كاردەكاتە سەر ناسنامەی کەلتوری نیشتمانیی؟

بێگومان چەند پرسێك هەیە كە پەیوەستە بە ناسنامەی کەلتوری نیشتمانیی كە بە ئەرێنیی و نەرێنیی بە گوتاری میدیایی كاریگەر دەبێت لەوانەش، پابەندیی نیشتمانیی كە زۆرترین پرسی پەیوەستە بە کەلتوری نیشتمانی، چونكە ئەگەر گوتاری میدیایی یەكگرتوو و باش دانەڕێژرابێت، دەبێتە هۆی پەرتەوازەیی و لاوازیی ئینتیمای نیشتمانی بە هەموو رەهەندەكانییەوە، ئەگەر تێكەڵی نێوان و شوێن و بەها و کەلتوریش هەبێت، هەروەها گوتاری میدیایی كاردەكاتە سەر زمانیش كە کەلتوری نیشتمانیی پێوە بەندە و ناسنامەی رۆڵەكانی وڵاتێك پێكدەهێنێت، چونكە کەلتوری هەر وڵاتێك لە زمانەكەیدایە، گەر گوتاری میدیایی چەمك و زاراوە و رێبازی دوور لە زمانی وڵاتەكەی بەكارهێنا دواجار ئەنجامی خراپی لێدەكەوێتەوە، چونكە وەك ئەوەیە شێوازێكی جیاواز بسەپێنرێت بۆ بیركردنەوە و رەفتاركردن كە دوورە لەو کەلتورە نیشتمانییەی وڵاتەكەی پێ ناسراوە.

میدیا و بەها ئاکارییەکان
هەروەها گوتاری میدیایی كاریگەریی بەرچاوی هەیە لەسەر بەها رەفتاریی و ئاكارییەكان و بیروباوەڕەكان، چونكە زۆرجار ئەو سیستمە دەچێتە ژێر كاریگەریی ئەو بەها ئاكارییانەی گوتاری میدیایی دایڕشتووە و هەوڵدەدات لە ناوەندە كۆمەڵایەتی و میللییەكاندا بڵاوی بكاتەوە جا ئەو بەهایانە بەسوود و باش بن یان خراپ و زیانبەخش بن.

لەو چوارچێوەیەشدا بینیومانە كە چۆن زۆر لە بەها و رەفتارەكان و بیروڕای هەندێك لە میللەتان لە دوای شۆڕشی دیجیتاڵییەوە گۆڕدراوە كە میدیا دایڕشتووە بۆ بە دیهێنانی چەند ئامانجێك كە هەندێكیان ئامانجی رەسەنن و هەندێكیشیان هەوڵێكە بۆ لێكهەڵوەشانی كۆمەڵ و لاوازكردنیان.

سەرچاوە: شبكە نبا المعلوماتیە

 155 جار بینراوە