سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ته‌نز بۆ گۆڕینی ئاڕاسته‌ی كۆمه‌ڵگا

ته‌نز بۆ گۆڕینی ئاڕاسته‌ی كۆمه‌ڵگا

جه‌مال نوری

ئه‌گه‌ر بۆ چۆنێتی ته‌وزیفكردنی وشه‌ی ته‌نز بگه‌ڕێین له‌ ناو ئه‌ده‌بی كوردیدا ده‌بینین ئه‌ده‌به‌كه‌مان له‌ ئاست ئه‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌بیاتدا خۆی هێشتا پێی نامۆیه‌ و به‌وردی بۆی نه‌گه‌ڕاوه‌ و له‌ناو لاپه‌ڕه‌كانی ئه‌ده‌بیشدا باوه‌شی بۆ نه‌كراوه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر كه‌سانێك هه‌بن پێیان وابێ ته‌نز كتومت ده‌كاته‌ هه‌جوو، ئه‌وا به‌ هه‌ڵه‌دا چوون، چوون هه‌جوو واته‌ داشۆرین له‌ناو ئه‌ده‌بیاتی گه‌لانی ناوچه‌كه‌شدا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌ و له‌ ئه‌ده‌بی كوردیشدا پانتایه‌كی باشی داگیركردووه‌، كه‌ سه‌رمه‌شقی ئه‌م داهێنانه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی كه‌ زیاتر له‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌بدا شۆڕبۆته‌وه‌ و ده‌ستێكی باڵای له‌م بواره‌دا به‌ روونی دیاره‌ له‌ ئه‌ده‌بی شیعری هه‌جوودا، به‌ڵام وه‌نه‌بێ ته‌نها ئه‌م بواره‌ قۆرغكرابێ له‌سه‌ر شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی، به‌ڵكو زۆرێك له‌ شاعیرانی پێش شێخ ره‌زا لێره‌ و له‌وێ شیعری هه‌جوویان نووسیوه‌ بۆ نموونه‌ نالی له‌ شیعری بۆ مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵان به‌ ئاشكرا ده‌بینرێ، هه‌روه‌ها وه‌ك قانعی شاعیر و هێمن و عه‌لی كه‌مال باپیر و شوكری فه‌زڵی هتد…

به‌ڵام «ته‌نز» له‌ناو كایه‌ی ئه‌ده‌بدا ره‌هه‌ندێكی فراوانتر و گشتگیرتری هه‌یه‌. واته‌ ئه‌گه‌ر به‌راوردی بكه‌ین به‌ هه‌جوو، ئه‌وا ده‌توانم بڵێم هه‌جوو له‌ سنووری لۆكاڵی و تاكه‌كه‌سیدا ئاڕاسته‌ ده‌كرێ، به‌ڵام ته‌نز وه‌ك چه‌مكێكی عه‌قڵانی له‌ شێوه‌ی لۆكاڵ هاتۆته‌ ده‌رێ و خۆی له‌ نه‌نگییه‌ سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌دات و له‌ رێگای به‌ كارهێنانی ته‌نزی شیعری یا نووسینی ئه‌ده‌بی، وه‌ك رۆمان و چیرۆك ره‌خنه‌ به‌ زمانی ته‌نزی ئه‌ده‌بی له‌و دۆخه‌ ناله‌باره‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌گرێ، به‌ مه‌به‌ستی چاكردنی یاخود گۆڕین و ئاڕاسته‌كردنی به‌ره‌و دۆخێكی ته‌ندروست .

ته‌نز له‌ناو ئه‌ده‌بی گه‌لاندا
‏نووسه‌رانی كورد یان نه‌یانتوانیوه‌ له‌و فۆرمه‌دا قاڵببنه‌وه‌، یاخود ئه‌م جۆره‌ ژانره‌ گرنگییه‌كی ئه‌وتۆی پێنه‌دراوه‌ له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، له‌ كاتێك له‌ ئه‌ده‌بی جیهانی به‌ گرنگییه‌كی زۆره‌وه‌ لێیانڕوانیوه‌. له‌ ئه‌ده‌بیاتی ئه‌مریكا « بۆكۆڤسكی» توانی له‌ رێگه‌ی چیرۆك و رۆمانه‌ ته‌نزئامێزه‌كانییه‌وه‌ به‌ ئاشكرا ره‌خنه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و باری رامیاری و ته‌نانه‌ت ئابووری وڵاتیش بگرێت، كتێبی «كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی قه‌حبه‌ی 135 كیلۆیی»* و « رۆمانی بازاڕی « باشترین نموونه‌ن له‌ناو ئه‌ده‌بیاتی ئه‌وروپاشدا له‌و روانگه‌یه‌ و له‌م ئه‌ده‌به‌وه‌، روسه‌كان خاوه‌نی» دۆستۆیڤسكی «و» ئه‌نتۆن چیخۆفن « له‌ ئیتالیاش « ئه‌لبرتۆ مۆراڤیا» و له‌ توركیاش» عه‌زیز نه‌سین.» هه‌ریه‌ك له‌و نووسه‌رانه‌ توانیان له‌ رێگه‌ی به‌رهه‌مه‌ ته‌نزئامێزه‌كانیانه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌وكات بخه‌نه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.

داینه‌مۆی نووسینه‌ ته‌نز ئامێزه‌كانیان له‌ دوو فاكته‌ره‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتبوو.

یه‌كه‌م: ره‌خنه‌گرتن بوو له‌ نابووتی و كاره‌ ناشیرینه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و بواره‌ فه‌رهه‌نگی و كه‌لتوری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ئه‌وسه‌رده‌مه‌یان.

دووه‌م: به‌ نووسینی ئه‌و شێوه‌ له‌ به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی ته‌نز توانیان كه‌لێنی ناو كتێبخانه‌ی گه‌له‌كانیان پڕبكه‌نه‌وه‌.

ئه‌ده‌بی ته‌نز ئامێز له‌ شێوه‌ گشتییه‌كه‌یدا ره‌خنه‌گرتن یان تایبه‌ت به‌ ده‌ربڕینی مانای توندوتیژی كۆمه‌ڵایه‌تی، رامیاری، ئایینی، كه‌لتوری، فه‌رهه‌نگی، هونه‌ری هتد ) كه‌ به‌ شێوه‌ی ژانری شیعر، چیڕۆك، رۆمان ده‌نووسرێت.

شێركۆ عه‌بدوڵڵا شاعیری ته‌نزئامێز
له‌ دوای راپه‌ڕینی به‌هاری ساڵی 1991 ه‌وه‌، خۆشبه‌ختانه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان ئه‌وه‌ی زیاتر قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی بۆ ئه‌م ژانره‌ له‌ ئه‌ده‌ب ته‌رخانكرد، دكتۆر شێركۆ عه‌بدوڵڵا بوو، كه‌ بێ گوێدانه‌ تیرو توانجی هاووڵاتیان و چاوزه‌قكردنه‌وه‌ی به‌رپرسی حزبه‌كان و زمانی ته‌نزی شێركۆ عه‌بدوڵڵا زیاتر ته‌شه‌نه‌ی سه‌ند. به‌ جورێك ئاراسته‌كردنی ته‌نزه‌ شیعرییه‌كانی به‌خودی حزبه‌كان و به‌رپرسانی حزبی و حوكمی و مامۆستا و دكتۆر و فه‌رمانبه‌ر و هه‌موو چین و توێژێكی ناو ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ی گرته‌وه‌ به‌ رێگای ته‌نزی شیعری خۆی لێیداون گوشیونی. له‌ كاتێكدا هێشتا كۆمه‌ڵگای كوردی له‌ سه‌ره‌تای هه‌نگاوه‌كانی دابوو بۆ گه‌شه‌كردن و گۆڕینی سیستمی حوكم و پراكتیزه‌كردنی دیموكراسی، به‌ڵام دكتۆر شێركۆ به‌ متمانه‌یه‌كی ته‌واوه‌ كاری له‌سه‌رئه‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌ب كرد و زۆر شاره‌زایانه‌ خۆی تیابینیه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك سه‌ركه‌وتوو بوو له‌ ئاراسته‌كردنی ته‌نزه‌ شیعرییه‌كانی كه‌ مه‌به‌ستی باشكردن و گۆڕانكاری ته‌نزی خۆی ده‌وه‌شاند.

ده‌بێ ئه‌و راستیه‌ش بڵێم زه‌مینه‌ی بیرو بۆچوونی ئازاد و گه‌شه‌كردنی عه‌قڵی دیموكراسی له‌ سنووری ژێر ده‌سه‌ڵاتی زۆنی سه‌وز به‌ ئاراسته‌ی كرانه‌وه‌دا هه‌نگاوی ده‌نا و زیاتر بواری ده‌ڕه‌خساند بۆ ئه‌و نووسه‌ر و ئه‌ده‌یبانه‌ی له‌ بواری ژانری ته‌نزدا رۆڵی خۆیان خستبووه‌ گه‌ڕ وه‌ك دكتۆر شێركۆ عه‌بدوڵڵا

ساردنه‌بوونه‌وه‌ له‌م ژانره‌ی ئه‌ده‌ب، وه‌ك «رۆڵان بارت» ده‌ڵێ: نووسه‌ری راسته‌قینه‌ حه‌وسه‌ڵه‌ی ئه‌م ژانره‌ی نه‌بێ ئه‌وا مردنی حه‌قیقی نووسه‌ر ده‌گه‌یه‌نێ.

ته‌نزی شیعری شێركۆ عه‌بدوڵڵا به‌ نموونه‌ له‌ ستایشی « عه‌لی كیمیاییدا»
دكتۆر شێركۆ له‌م ته‌نزه‌ شیعره‌یدا ره‌خنه‌ی توند ده‌گرێ له‌ سیستمی حوكمڕانی كوردی و ده‌یخاته‌ به‌رده‌م لێپێچینه‌وه‌یه‌كی عه‌قڵانی، هه‌رچی جومگه‌كانی حكومه‌ت هه‌یه‌ له‌ دادوه‌ری و پرسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و فه‌رهه‌نگی و ئابوورییه‌كانه‌ به‌ دیدیكی ره‌خنه‌گرانه‌وه‌ لێیان ده‌ڕوانێ و له‌ رێگای ژانری ته‌نزه‌ شیعره‌كانییه‌وه‌ موخاته‌به‌ی به‌رپرسانی حوكمه‌تی هه‌رێم و حزبه‌كانی پێده‌كا به‌وردی توانیویه‌تی په‌نجه‌ بخاته‌سه‌ر ئه‌و كێشمه‌كێش و ململانێ سیاسیی و ئابوورییه‌ی نێوان هه‌رێم و به‌غداد به‌رپرسانی كوردی لێ به‌ ئاگا بهێنێ، كاتێك ده‌ڵێت:

ئه‌ی برسێتیی شان ئارداوی
وتم ئه‌ی تۆ چۆنی ئازیز؟
ئه‌ی سیروانه‌ خنكاوه‌كه‌ی ده‌ستی دیجله‌
ئه‌ی زه‌رده‌خه‌نه‌ی خوێناوی

واته‌ له‌ رێگای ئه‌م ده‌سته‌واژ و مانا و ده‌لاله‌تی واتایانه‌وه‌ دكتۆر شێركۆ پێمانده‌ڵێ ئه‌وه‌ی برسی و هه‌ژار و نه‌دار بێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پشتی نییه‌. بێ ئه‌وه‌ی به‌ خۆی بزانێ كاتێك سه‌رهه‌ڵده‌بڕێ شانی ئارداوی كراوه‌ به‌ تۆمه‌تێك، كه‌ ته‌واوی ژیانی له‌ زیندان به‌رێته‌سه‌ر. له‌ كاتێكدا ئه‌و بانگه‌شه‌ی دادوه‌ره‌كان ده‌كات كه‌ هۆشیاربن له‌ ئاراسته‌كردنی یاسا و به‌نده‌ یاساییه‌كاندا به‌رامبه‌ر به‌هاوڵاتیان به‌ چاوێكی دادپه‌روه‌رانه‌ له‌ دۆسییه‌كان بڕوانن .

كاتێك ئاماژه‌ بۆ تروسكه‌ی هیوایه‌ك ده‌كات له‌م هه‌رێمه‌دا، ده‌ڵێ:

دوایین وێسگه‌ی جاده‌ی هیوا
كه‌لاوه‌یه‌كی تاریكه‌
لێی نووسراواكه‌ په‌شیمانیی

واته‌ هه‌ر هه‌وڵێك بۆ چاندنی تۆوی هیوا بنڕێت له‌م هه‌رێمه‌دا له‌به‌ر نه‌بوونی متمانه‌ ئاكامه‌كه‌ی دیقكردنه‌ له‌ چاوه‌ڕوانییه‌كی بێ نه‌تیجه‌دا.

دكتۆر شێركۆ له‌م ده‌قه‌ ته‌نز ئامێزه‌یدا به‌ روونی ده‌ستنیشانی ئه‌وانه‌ی كردووه‌ كه‌ تاوه‌كو ئێستاش گه‌رچی هه‌ڵه‌بجه‌ بڕیاری به‌ پارێزگا بوونی دراوه‌، به‌ڵام له‌ سه‌رزه‌مینی واقیعدا هێشتا بودجه‌ی تایبه‌تی پارێزگاكان هه‌ڵه‌بجه‌ ناگرێته‌وه‌ هێشتا چه‌ند داموده‌زگایه‌كی فه‌رمی كه‌ پێویسته‌ له‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا هه‌بێ، هێشتا دانه‌نراوه‌، هۆكاری ئه‌م كه‌مته‌رخه‌می و لاموبالاتیه‌ش ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی عه‌قڵیه‌تی فره‌ كوێخایی كورده‌وه‌. له‌ كۆتاییدا شاعیر ره‌خنه‌ی توند ده‌گرێ له‌به‌رپرسانی هه‌رێم كه‌ خاوه‌نی دۆسێی نه‌وت و فرۆشتن و به‌جیهانیكردنی نه‌وتی هه‌رێمه‌وه‌ن ئه‌گه‌ر قازانجی فرۆشی نه‌وت بۆ خه‌ڵكی كیمیابارانكراوی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفاله‌كانی گه‌رمیان و خه‌ڵكی كوردستان نه‌بێ، ئه‌وا ئیدی پێویست به‌ هیچ ناكات بۆ ده‌بێت له‌ پاڵ فرۆشتنی نه‌وتی هه‌رێم هه‌ڵه‌بجه‌ سواڵ بۆ مانه‌وه‌ی رابگه‌یه‌نێ؟

وتت سڵاو، چۆنی؟ باشی؟
ئه‌ی عه‌تری دڕك
روومه‌تی سورهه‌ڵگه‌ڕاوی له‌ پاش زلله‌
ئه‌ی شیعری سه‌ر لووله‌ی پاقله‌
ئه‌ی برسێتیی شان ئارداوی
وتم ئه‌ی تۆ چۆنی ئازیز؟
ئه‌ی سیروانه‌ خنكاوه‌كه‌ی ده‌ستی دیجله‌
ئه‌ی زه‌رده‌خه‌نه‌ی خوێناوی
***
بۆ كوێ بڕۆم؟
له‌ وڵاتی عه‌شقی مندا
دوایین وێستگه‌ی جاده‌ی هیوا
كه‌لاوه‌یه‌كی تاریكه‌
لێی نووسراوه‌ په‌شیمانی

هه‌ور یه‌عنی بێئومێدبوون له‌ باران و
دیقكردنی چاوه‌ڕوانی
تۆش هه‌ڵه‌بجه‌
هه‌رچییه‌ك بكه‌ی بێ سووده‌
چونكه‌ كوێخا
مه‌لازاده‌كه‌ی خه‌تێیه‌
چونكه‌ ته‌ئریخ له‌ پرسه‌كه‌تدا چه‌قیوه‌ و
هه‌موو رۆژێ شانزه‌ی سێیه‌
***
هه‌ركاتێ ده‌م بكه‌مه‌وه‌
ئیسپات ئه‌بێ
كه‌رێتی ئه‌نواعی زۆره‌
ساویلكه‌یی ویراسییه‌
هه‌ر كات وێنه‌كه‌ت دائه‌نێی
ئیسپات ئه‌بێ
بێكه‌سیی سنووری نییه‌
***
تۆ كوشته‌ی ده‌ستی جوگرافیای
باڵای هیچ زامێك ناتگاتێ
رۆژانه‌كه‌ت
باوه‌پیاره‌كه‌ت ئه‌تداتێ
بارمته‌ی ده‌یان جۆر مافیای
وه‌ك شه‌ره‌فی شیعرم ته‌نیای
ده‌سته‌خوشكی سلێمانییت
تۆش گوندێكی فره‌كوێخای
***
شه‌قێك له‌ دیكارت هه‌ڵ ئه‌ده‌م
كتێبه‌كانم ده‌فرۆشم
تۆش لای به‌رمیلێك نه‌وته‌وه‌
په‌ڕۆی سواڵه‌كه‌ت رابخه‌
بڵێ ئاواره‌ و نه‌خۆشم

 184 جار بینراوە