سەرەکی » کەلتوور » لەبارەی كتێبی: خەوشەكانی حوكمڕانی كوردی و ئاسۆی چارەسەر

لەبارەی كتێبی: خەوشەكانی حوكمڕانی كوردی و ئاسۆی چارەسەر

هەولێر – رەوەست نەوزاد

پێش نیوەڕۆی 10/7/2021 لەدرێژەی چالاكیەكانیدا ناوەندی هەولێری مەكتەبی راگەیاندنی یەكێتی لەهەولێر كۆڕێكی بۆ ناسینی كتێبی (خەوشەكانی حوكمڕانی كوردی و ئاسۆی چارەسەر) بۆ پ.ی.د. ئەحمەد مەحمود مامۆستای زانكۆ سازكرد كە لەلایەن نووسەر و رۆژنامەنووس نازم دڵبەند بەڕێوەدەبرا.
لەكۆڕەكەدا كە ژمارەیەك لەنووسەر و شاعیر و چالاكوانی مەدەنی شاری هەولێر ئامادەیبوون، د. ئەحمەد مەحمود نووسەری

كتێبەكە باسی ناوەڕۆكی كتێبەكەی كردوو وتی : ئەو كتێبەی كە لەبەردەستماندایە دەتوانین بڵێین پڕۆژەیەكی شیكاری رەخنەییە لەسەر سیستمی حوكمڕانی هەرێمی كوردستان كە لەماوەی 30 ساڵیدا حكومڕانی خۆبەخۆیی كوردی نەمانتوانیوە نمونەیەكی جوانی حومكڕانی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكە پێشكەش بكەین و نەمانتوانیوە ئەنجام و بەرهەمی حوكمڕانی هاونیشتمانیانی ئێمە لێی سوودمەند بێت، بۆیە كتێبەكە پڕۆژەیەكی ئامۆژگاری ئامێزە بۆ تێپەڕاندنی ئەو دۆخ و قەیران و پێشهاتە مەترسیدارانەی كە رووبەڕووی هەرێمی كوردستان دەبێتەوە.

سیستمێكی تەندروست نەبووە
د. ئەحمەد راشیگەیاند: دەستەواژەی خەوش بەمانای كەموكوڕی دێت، هاورێیەك سەرنجی هەبوو لەسەر ئەوەی كە كتێبەكە دەخوێنیتەوە ئەوەی لێی تێدەگەی كە كۆی دەسەڵاتی كوردی لەهەر كاتێكدا دەرفەتێكی بۆ رەخسابێت ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری خۆی بكات، ئەوا پڕ بووە لەكەموكوڕی یا نەیتوانیوە بنەماكانی حوكمی رەشید ئەوەی كە لەفەلسەفەی حوكمڕانی ئاماژەی پێكراوە پەیڕەوی بكات.
گوتیشی : ئەو زانایانەی كە لەبواری كۆمەڵناسی پێشتر لەسەر دروستبوونی شارستانیەت و هۆكارەكانی سەركەوتن و ژێركەوتنی گەلان قسەیان كردووە زۆر بەڕوونی قسەیان لەسەر كەموكوڕی میللەتەكانی خۆیان كردووە (ئیبن خەلدون) شەش سەدە بەر لەئێستا لەپێشەكیەكەی باسی لەخێڵەكی میللەتی عەرەب دەكات كە لەزۆر شوێن باس لەوە دەكات كە تا عەرەب مابێت ناتوانێت فەلسەفەی حوكمڕانی دروست پەیڕەو بكات، ویستویەتی لەرێگای تێزەكانی خۆی میللەتەكەی لەفەلسەفەی مێژوو ئاگاداربكاتەوە ئەو سیستمەی كە گەل و نەتەوەی عەرەب حوكمڕانی پێكردووە سیستمێكی تەندروست نەبووە كە لەدەرەنجامدا بتوانێت شارستانیەتێكی لێ بەرهەم بێت ، بەڵام بەقسەیان نەكردووە.

باسی لەوەشكرد كە ئەو كتێبە بەدیدێكی كۆمەڵناسی زۆر قوڵ نوسراوەو وتی : نایشارمەوە كە منی نووسەری كتێبەكە لەژێر كاریگەری بیروبۆچوونەكانی (ئیبن خەلدون) م ئەگەر بگەرێینەوە بۆ مێژوو بەڵگەنامەی ساڵی 1907 لەژێر كاریگەریەكانی بیروبۆچونەكانی (توێنبی) نوسراوەتەوە كە ئەوروپیەكان زۆر باش سوودیان لەزاناكانی ئێمەش و خۆشیان وەرگرتووە ، بەڵام ئێمە نە سوودمان لەئەزمونی گەلانی دیكە وەرگرتووە نە سوودیشمان لەو كەسانە وەرگرتووە كە لەناو خۆمان هەڵكەوتوون ، چونكە هەموو میللەتێك هەم لەسەر ئاستی دەوڵەت و لەسەر ئاستی تاكیش لەدوو چین و توێژ دەتوانێت ئامۆژگاری و بەرژەوەندیەكانی خۆی وەرگرێت یەكەم لەكەسە دڵسۆزەكانی خۆی ، دووەم لەدوژمنەكانی خۆی كە زۆر چاك لەڕێگای پەیامێكی دوژمنكارانەوە دوژمنەكانت وەسفی تۆ دەكەن و دەتوانیت پێناسەی خۆت لەسەر ئاستی نەخشەی سیاسی لەناوچەكە بدۆزیتەوە یا لەڕێگای دڵسۆزەكانی خۆت كە بەداخەوە لەهەرێمی كوردستان بەشێكی زۆری نووسەرو رۆژنامەنووس و مامۆستایانی زانكۆو مامۆستایانی ئایینی بەمیكانیزمی جیاواز تێبینیان داوە لەسەر حوكمڕانی هەرێمی كوردستان ، بەڵام بەقسەمان نەكردوون ، بۆیە ئەو میللەتانە سەركەوتوون كە دەتوانن سوود لەو ئامۆژگاریانە وەربگرن كە لەڕێگای دڵسۆزەكانیان پێیان دەگات یا دوژمنەكانیان.

بەرەو گەندەڵی دەڕوات
روونیشیكردەوە كە ئەوی نووسەری كتێبەكە لەژێر كاریگەری هیچ ئایدۆلۆژیاو بیروباوەرێكدا نەبووە لەكاتی نوسینی كتێبەكەو وتی: لەهەر شوێنێك پەندێكی كوردی یا هاوكێشەیەكی زانستی یا فەرمودەیەكی پەیامبەری خودا یا ئایەتێكی قورئانی یا بیرۆكەیەكی زانایەكی زۆر چەپ خزمەتی بەناوەڕۆك و هێڵە گشتیەكانی كتێبەكە كردبێت ئاماژەی پێكراوە ، هەروەك كتێبەكە بەدیدێكی زۆر عاریفانەو دوور لەموزایەداتی سیاسی نووسراوە ئەگەر تێبینی بكەن نووسەر رەخنە لەسیستمی حوكمڕانی و دەزگاكانی حكومەت و حزبە سیاسیەكان دەگرێت ، بەڵام رەخنە لەهاووڵاتیان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنیش دەگرێت كە لەئەنجامدا نووسەر لەرێگای ئەو یاساو بنەمایانەی كە پێی گەیشتووە گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی كە سیستمی كۆمەڵایەتی لەكۆمەڵگای كوردی بەرەو گەندەڵی چووە نەوەك سیستمی ئیداری ، كاتێكیش كە سیستمی كۆمەڵایەتی بەرەو گەندەڵی دەڕوات ناچاری تۆ لێكدانەوەو هەڵسەنگاندنی بۆ بكەی لەهەموو لایەكەوە ، بۆیە هەموو حزبە سیاسیەكان و كارەكتەرە سیاسیەكان و هەموو رێكخراوەكان بەشدارن لەدروستبوونی ئەو دۆخە ناهەموارەی كە ئێستا لەهەرێمی كوردستان هەیە.

ئاشكراشی كرد لەكتێبەكەدا ئەو كەموكوڕیانەی كە ئێستا لەهەرێمی كوردستاندا هەن پەیوەست نەكراوە بەقۆناغ و شتێكی دیاریكراو بڵێین هەموو كەموكوڕیەكان پەیوەستن بەقۆناغی پێش شەڕی ناوخۆ یا دوای ئەو ، یا دوای پڕۆسەی ئازادی عیراق هەروەها هەمووی پەیوەست نەكراون بەیەك تاكە حزبی سیاسی ، بەڵكو هەموو حزبە سیاسیەكان لەناو سیستمێكدان كە پشكیان بەردەكەوێت لەدروستبوونی ئەو دۆخە ، بەڵام كە باس لەنادیموكراسی بوونی سیستمی حوكمڕانی هەرێم دەكەین بەتەئكید حزبێكی سیاسی بەپێی باكگراوەندی فیكری خۆی زیاتر پشكی ئەوەی بەردەكەوێت.

وتیشی : لەكتێبەكەدا پێناسەی حوكمی رەشیدو حوكمی گەندەڵیشمان كردووە كە ئەوەی لەكتێبەكەدا جیامان كردووە تەنیا لەڕووی خزمەتكردنی گشتیە كە ئەو سیتسم و دەسەڵاتانەی كە چەند لەبەرژەوندی میللەتەكەیان كاردەكەن و چەندیشیان لەبەرژەوەندی میللەتەكەیان كارناكەن لەم رووەوە دابەشی دوو جۆری سیستممان كردووە كە یەكەمیان پێی دەوترێت (حوكمڕانی رەشید) ، دووەمیشیان پێی دەوترێت (حوكمڕانی گەندەڵ).

د. ئەحمەد مەحمود

 91 جار بینراوە