سەرەکی » کەلتوور » خوێندنەوەیەكی رەخنەگرانە بۆ كتێبی میرنشینی بابان

خوێندنەوەیەكی رەخنەگرانە بۆ كتێبی میرنشینی بابان

عومەر ئیسماعیل مارف*

 

1 – 2

لەماوەی رابردوودا كتێبی میرنشینی بابان لە ناوەڕاستی سەدەی (15)ەوە بۆ كۆتایی سەدەی (18ز)، لەنووسینی كامەران جەمال بابان زادەو لە (451) لاپەڕەی قەبارە مامناوەندی (A5)دا لەسەرئەركی زانكۆی سلێمانی چاپ و بڵاوكرایەوە. وەك توێژەر لەپێشەكی كتێبەكەدا ئاماژەی بۆ كردووە، بەشی یەكەم و دووەم بۆ پڕۆژەی كتێبێكی قەوارە گەورە دەربارەی میرنشینی بابان لەساڵی (2008)دا نووسراوە، كە بڕیاربووە بەهاوبەشی لەگەڵ كۆمەڵێك شارەزای بواری مێژوو مامۆستایانی زانكۆ بەچاپی بگەیەنن، بەڵام هەوڵەكە سەری نەگرتووە. لەئێستادا لەگەڵ شەش بەشی دیكە، كە ئەوانەی دوایی نامەی دكتۆرای نووسەرە بەناوی (میرنشینی بابان لەسەردەمی قەرەچوالان) لەساڵی (2019)دا پێشكەش بەیەكێك لەزانكۆكان كراوەو ئەمساڵ (2021) لەدووتوێی ئەم كتێبەدا چاپكراوە.

وێڕای دەستخۆشی و ماندونەبوونی لەبەڕێز د. كامەران، ئەگەرچی سەرەتا بەحەزو تامەزرۆییەكی زۆرەوە دەستمانكرد بەخوێندنەوەی كتێبەكە، چونكە پێمانوابوو لێكۆڵینەوەیەكی زانستی لەئاستی نامەی دكتۆرا دەربارەی مێژووی بابان و لەلایەن توێژەرێكی بابانی نووسرابێت، سودوو زانیاریەكی زۆر دەخاتەسەر خەرمانەی كارو ئەزمونی چەند ساڵەمان لەوبوارەدا، بەڵام كاتێك لەماوەی چەند رۆژێكدا دووجار خوێندنەوەیەكی بەراوردكاری وردمان بۆ كتێبەكە كرد، كۆمەڵێك سەرنج و رەخنەو تێبینیمان بەرچاوكەوت، كە نەدەكرا بێدەنگیان لێبكرێت، چونكە هەڵەكان هێندە گەورەو بەرچاون، پەراوێزخستنیان زیانێكی زۆر بەرەوتی مێژووی كورد دەگەیەنێت!

وەك دەردەكەوێت، توێژەر دوای (13) ساڵ لەنووسینیان، هیچ پێداچوونەوەو پاكنووس و بەدواداچوونێكی بۆ دوو بەشەكەی سەرەتا نەكردووە، ئەگەرچی لەوماوەیەدا چەندین كتێب لەوبارەیەوە نووسراوەو وەرگێڕاوە بۆ سەرزمانی كوردی و لەئێستادا زۆر سەرچاوەی تازە لەبەردەستە، ئەمە سەرەڕای دۆزینەوەو بڵاوبوونەوەی دەیان بەڵگەنامەو دەستنووسی گرنگ.

هەرچەندە بۆ چاپكردنی ئەم كتێبە، لیژنەیەكی پسپۆڕی بواری مێژووی نوێ‌ و هاوچەرخ، پێكهاتوو لەچەند پڕۆفیسۆر و دكتۆری زانكۆی سلێمانی هەڵسەنگاندنی زانستیان بۆ كردووەو لەڕووی زمانەوانیشەوە لەلایەن پسپۆڕێكەوە هەڵسەنگێنراوە، بەڵام جێگای داخە كە چەندین هەڵەی مێژوویی، زانستی و زمانەوانی دیاری تێكەوتووە! ئەمە جگە لە زۆرترین هەڵەی رێنووس و تایپ، هەروەها چەندینجار یەك وشە بەدوای یەكدا دووبارەبۆتەوە، بەشێكی زۆری سەرچاوەو پەراوێزەكانیش بەنازانستی و ناڕێكی نووسراون.

لێرەدا بەوردی سەرنج دەخەینەسەر یەك بەیەكی هەڵە و تێبینیەكان:

1- ئەگەر سەرنجبدەین باسەكانی ئەم كتێبە بەشێوازی زانستی دابەش نەكراون، بەڵكو هەندێكیان پەیوەندیان بەباسەكانی پێش خۆیانەوە نیە. بەنمونە لەبەشی یەكەمدا باسی شەشەم: پەیوەندی بەباسەكانی دیكەوە نیە، هەروەها لەبەشی دووەمدا باسی هەشتەم لەژێرناوی (پەیوەندی میرنشینی بابان لەگەڵ میرنشینەكانی كورد)، هیچ پەیوەندیەكی بەباسی حەوتەمی پێش خۆیەوە نیە و بابەتێكی تازەیە، هەمان كات ناونیشانەكە بەجیاوازی و ناوەرۆكێكی دیكە بەناوی (پەیوەندییەكانی میرانی بابان بەمیرنشین و قەوارە كوردییەكانی دیكە) لەبەشی پێنجەم و باسی دووەمدا دووبارەبۆتەوە! سەرەڕای ئەوەی چۆنیەتی نووسینی ناونیشانی باسەكان لەلیستی ناوەرۆك لەگەڵ ناوكتێبەكە جیاوازی زۆری هەیە!

2- لەپەراوێزی زانستیدا نیشانەی داش (-) لەنێوان ژمارەی دوو لاپەڕەی سەرچاوەدا بەكاردێت، بەڵام لێرەدا توێژەر ژمارەی لاپەڕەیەكی داناوەو لەگەڵیدا نووسیویەتی: «بەدواوە»! بەنمونە سەیری پەراوێزی ژمارە (1) بكە لەلاپەڕە (222)، جگەلەوەی لەزۆر شوێنی دیكەشدا بەمشێوەیە نووسراوە. لەڕاستیدا ئەمە هەڵەیەكی گەورەی زانستیە، بەتایبەتیش بۆ نامەی دكتۆرا.

3- لەبەشی یەكەم و باسی دووەم: لەپەراوێزی ژمارە (1)ی لاپەڕە (53)دا، توێژەر ئاماژەی بەدەستنووسێك كردووە، كە لەساڵی (1698ز)دا نووسراوەو دەڵێت: «لەلای مامۆستا مەلا عەلی گوندی (ئیسێوێی) بناری قەندیل پارێزراوە»، بەڵام لەڕاستیدا ناحیەی ئیسێوە ناكەوێتە بناری قەندیل!

4-لەبەشی یەكەم و باسی چوارەم: لاپەڕە (67-68)دا، نەیتوانیووە بگاتە بنچینەی چەمك و ریشەی وشەی بابان و هەتا ساڵی (1374ز) ساخیكردۆتەوە، بەڵام بەگوێرەی نووسینێكی مێخی سەرتاتەقوڕێكی دۆزراوە لەگردی (شمشارە)ی دەشتی بیتوێن: مێژووی ناوی (بابان) دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی دووەمی پێش زایین و سەردەمی فەرمانڕەوایی پاشای ئاشوری (شمش ئەددی یەكەم 181301781پ.ز)، ئەم هەواڵەش لەژمارە (23)ی گۆڤاری بابان لەلایەن د. رافیدە قەرەداخی بڵاوكراوەتەوە. ئەگەرچی توێژەر چەند بەڵگەنامە و دەستنووسێكی لەژمارەكانی دیكەی گۆڤاری بابان وەك سەرچاوە بەكارهێناوە، بەڵام لەبەرئەوەی ساڵی (2008) ئەم بەشەی نووسیوەو هیچ پێداچوونەوەو بەدواداچوونێكی تازەی بۆ دەوڵەمەندكردنی نەكردووە، بۆیە لەئێستادا رووبەڕووی هەڵەو كەموكوڕی لەمشێوەیە دەبێتەوە.

5- لەبەشی یەكەم و باسی شەشەم: لاپەڕە (81)دا، نووسیویەتی: « … (خان ئەحمەد خان)ی ئەردەلانی بەپشتگیری سەفەوییەكان لەشكركێشی بۆ سنووری قەڵەمڕەوی عوسمانی كردووە و … لەم ناكۆكیەدا ناوی بابان، بە باش یان بە خراپ دیار نییە ناوی میرەكانی بابان نەهاتووە»، بەڵام بەگوێرەی بەڵگەنامەیەك كە ئێمە لەلاپەڕە (22)ی كتێبەكەماندا بەناوی (میرنشینی بابان لەماوەی دەسەڵاتی 12 میردا) بڵاومان كردۆتەوە، دەردەكەوێت كە (خان ئەحمەد خانی یەكەم 1615-1636ز) لەمانگی (5/1636ز)دا هێرشێكی بەربڵاوی كردۆتە سەر هەرێمی بڵباس و بابان، قەڵایەكی سەربازیشی لە پشدەر دروستكردووە.

هەرچەندە توێژەر لەبەشی دووەم و باسی چوارەم: لاپەڕە (97)دا، بەرپەرچی ئەو پەرەگرافەی سەرەوە دەداتەوەو لەسەرزاری حسێن حوزنی موكریانی ئاوا باس لەسەردەمی فەرمانڕەوایی فەقێ‌ ئەحمەدی دارەشمانە دەكات و دەڵێت: «لەگەڵ (خان ئەحمەد خان)ی میری ئەردەلان بەشەڕهاتووە»! هەروەها لەهەمان بەش و باسی هەشتەم: لاپەڕە (119)شدا، دووبارە پشتبەست بەكتێبەكەی حسێن حوزنی موكریانی، نووسیویەتی: «(ئەحمەد خان) فەرمانڕەوای حەسەن ئاوا، لەگەڵ (فەقێ‌ ئەحمەد) شەڕی كردووەو لەنزیك ماوەت لەشكرەكەی شكاوە».

6-لەبەشی دووەم و باسی سێیەم: لاپەڕە (93)دا، دەربارەی یەكێك لەمیرەكانی بنەماڵەی سێیەمی بابان، نووسیویەتی: «(خدر بەگ كوڕی حوسێن بەگ)، … مردووە»، بەڵام لەلاپەڕە (96)ی هەمان باسدا، دەڵێت: «(خدر بەگ) لە ساڵی (1583ز) كوژراوە»، دیسان لەهەمان لاپەڕەدا دووبارە نووسیویەتی: «مردوە»! لەڕاستیدا ئەم هەموو جیاوازی و بۆچوونی دژبەیەكە لەتوێژینەوەی زانستیدا مایەی سەرسوڕمانە!

7- لەبەشی دووەم و باسی پێنجەم: لاپەڕە (109)دا، لەباسی (فەقێ‌ ئەحمەدو كەیغان)دا نووسیویەتی: «ئەو بەسەرهاتە لە سلێمانی لە ساڵی (1820) بە (ریچ) گەیشتووە لە پیاوێكی تەمەن (90) ساڵە، بەناوی (ئاوڕەحمان بەگ). خەڵكی (دارەشمانە) …»، هەروەها بۆ سەرچاوەكەش ئاماژەی بەلاپەڕە (393) لەكتێبەكەی ریچ كردوە، بەڵام كە دەگەڕێیەوە بۆ سەرچاوەكە، لاپەڕەكە (297)ەو پیاوە دارەشمانەیەكەش نەتەمەنی دیاریكراوەو نەناویشی هاتووە! لەگەڵ ئەوەی لەزۆرشوێنی دیكەی توێژینەوەكەدا ژمارەی لاپەڕەی سودلێوەرگیراوی سەرچاوەكان لەكاتی بەراوردكردندا یەكناگرێتەوە!

8- لەبەشی دووەم و باسی شەشەم: لاپەڕە (112-114)دا، خان بوداخ بەگی كوڕی فەقێ‌ ئەحمەدی دارەشمانەی كردوە بەباوكی سلێمان بەبە، بەڵام بەگوێرەی یاداشتەكانی ریچ كە لەلاپەڕە (299)دا ئاماژەی بۆ كراوەو لەهەمان پیاوە دارەشمانەیەكەی بیستووە: «فەقێ‌ ئەحمەد دوو كوڕی بەناوەكانی (بابا سلێمان و بوداخ كێخان) هەبووە». سەرەڕای ئەمە، لەبەشی چوارەم و باسی یەكەم: لاپەڕە (161)دا، بەپێداگریەوە سلێمان بەبەی بەكوڕی میر بوداخی كوڕی فەقێ‌ ئەحمەدی دارەشمانە داناوە، لەوەش سەرنجڕاكێشتر لەلاپەڕەی دواتردا نووسیویەتی: «كەواتە ماوەی حوكمڕانییەكەی (مەبەست سلێمان بەبە)یە، لە نێوان ساڵی (1699 بۆ 1699ز) بووە»! هەڵەی ئاواگەورەی مێژوویی بۆ نامەیەكی دكتۆرا، جێگای تێڕامانە.

9- ئەگەرچی پێویست بوو توێژەر لەبری ئەوەی بنووسێت «پشتدەر»، بەزمانی ئەمڕۆی نووسین و خوێندنەوە بینووسیایە (پشدەر)، كە دەیانجار لەكتێبەكەیدا دووبارەیكردۆتەوە، بەڵام خۆی ئازادە لەچۆنیەتی گێڕانەوەی ناوەكان بۆ بڕگەو وشەی رەسەن، بەڵام نەدەكرا ناوی (قەڵادزێ‌) بە «قەڵادزە» بنووسێت، كە هەڵەیەكی گەورەی زمانەوانیە! وەك لەبەشی دووەم و باسی حەوتەم: لاپەڕە (115)دا، نووسیویەتی.

10- وەك دەزانین لەبەشی سێیەم هەتا بەشی هەشتەمی ئەم كتێبە نامەی دكتۆرای نووسەرەو پێشتریش ئاماژەمان بۆ كرد، بەڵام لەمەودوا هەڵەو رەخنەكان زیاتردەبن! لێرەدا چەند جارێك ناوی ناوچەی (لاجان)ی لەخۆرهەڵاتی كوردستان بە «لاریجان» نووسیوە، بڕوانە بەشی سێیەم و باسی یەكەم: لاپەڕە (126)، كە ئەمەش هەڵەیەكی بەرچاوی رێزمانیە.

11- یەكێكی دیكە لەهەڵە دیارو مێژووییەكانی ئەم نامەی دكتۆرایە لەهەمان بەش و باسدا: لەلاپەڕە (131) روویداوەو ساڵانی فەرمانڕەوایی بەكربەگی بابان ئاوا نووسراوە: (1703-1914ز)، واتا (200) ساڵ بۆ سەردەمی دەسەڵاتی ئەو میرە درێژكراوەتەوە!

12- هەرلەبەشی سێیەم و باسی یەكەم: لاپەڕە (136)دا، ناوی میرەكانی دیكە تێكەڵاوكراوەو نووسراوە: «(سلێمان پاشا كوڕی ئەحمەد پاشا)»، لەڕاستیدا ئەو دوو میرە برای یەكترو كوڕانی خالد پاشای بابان بوون!

13- لەبەشی سێیەم و باسی دووەم: لاپەڕە (140)دا، لەباسی دروستكردنی شاری (سنە)ی خۆرهەڵاتی كوردستان، لەپەراوێزدا نووسراوە: «بۆ وردەكاریی زیاتر لەسەر بنیاتنانی شاری سلێمانی بڕوانە: …»!

14- دیسان لەهەمان باس و لەلاپەڕە (141)دا، دەربارەی دروستكردنی شاری سلێمانی نووسیویەتی: «(ئیبراهیم پاشای كوڕی مەحمودی كوڕی خالید) پاشا دروستیكردووە»! لەڕاستیدا ئیبراهیم پاشا برازای مەحمود پاشا بووە. لەلاپەڕەی دواتریشدا هاتووە: «(سلێمان پاشای كوڕی خالید پاشا) بە نیاز بووە پایتەخت بگوازێتەوە بۆ هەمان جێگە»، دواتر دەڵێت: «ئەگەر مەیلی (خالید پاشا) بۆ گواستنەوەی پایتەخت بۆ سلێمانی …»، وەك دەردەكەوێت كەمترین پێداچوونەوەو پاكنووس بۆ ئەم توێژینەوەیەكراوە، بۆیە پەسەندكردنی لەلایەن لیژنەی زانستی ئەو زانكۆیەی نامەی دكتۆراكەی پێشكەشكراوە، دەخاتە ژێرپرسیارەوە؟!

* به‌كالۆریۆس له‌مێژوودا

 351 جار بینراوە