سەرەکی » وتار » لوبنان قه‌یران بە قەیران دەسپێرێت

لوبنان قه‌یران بە قەیران دەسپێرێت

شاناز هیرانی‌

لوبنان ئه‌مڕۆ كه‌وتۆته‌ به‌رده‌م له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسییه‌كه‌ی‌، پاش تێپه‌ڕبوونی‌ به‌ چه‌ندین گورزی‌ سیاسیدا، كه‌ بووه‌ هۆی‌ به‌رپابوونی‌ جه‌نگی‌ ناوخۆیی‌. ئه‌م جۆره‌ گرژییانەش تائێستا و زه‌قتر له ‌گۆڕه‌پانه‌ سیاسییه‌كه‌ی‌ ئه‌و وڵاته‌دا بوونی‌ هه‌یه‌ و هیچ كابینه‌یه‌كی‌ حكومی لوبنان نه‌یتوانیووه‌ خۆی‌ له‌به‌ردا رابگرێت. دواجار ئه‌و وڵاته‌ی‌ كرده‌ خاكێكی‌ به‌ پیت بۆ ته‌راتێنی‌ ئه‌وانه‌ی‌ چۆنیان بوێت وا هه‌ڵی‌ بسورێنن.

رووداوه‌كانی‌ 2005 و 2019 ده‌رئه‌نجامێكی‌ حه‌تمی‌ بوو، له‌كاتێكدا لوبنان ئه‌وكاته‌ به‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی‌ مابۆ‌وه‌ له‌نێو ئه‌وه‌ی‌ پێی‌ ده‌وترا كۆماری‌ دووه‌م، كه‌ ده‌ستوورێكی‌ لاوازی‌ هه‌بوو، چونكه‌ له ‌دۆخێكی‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ جیاواز له ‌واقیعه‌كه‌ نووسرابۆ‌وه‌ له‌سه‌رجه‌م بواره‌كاندا. وه‌ك دیاریشه‌ ده‌ستووری‌ ئێستاشیان سه‌رباری‌ هه‌مواركردنه‌وه‌كانی‌، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌گه‌ڵ‌ واقیعی‌ گۆڕاوادا ناگونجێت، تائێستاش كه‌سێك نه‌هاتووه‌ بیرۆكه‌یه‌كی‌ نوێتر یان تێروانینێكی‌ تری‌ هه‌بێت بۆ واقیعه‌كه‌ و چاره‌سه‌رێكی‌ ریشه‌یی‌ پێبێت و چاكسازییه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ له‌نێو ئه‌و وڵاته‌ لاوازه‌دا بكات. چونكه‌ تائێستا هه‌ر كه‌سێك هاتووه‌ و بانگه‌شه‌ی‌ بۆ چاكسازیی یان ئاماده‌كاری بۆ به‌رنامه‌ی ریفۆرم كردووه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ پاراسیتۆلێكی‌ دابێته‌ نه‌خۆشێكی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشی‌ شێرپه‌نجه‌.

كاتێك ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ رووخا و په‌یماننامه‌ی‌ سان ریمۆن مۆركرا. لوبنان به‌ر فه‌ره‌نسا كه‌وت. كاتێكیش فه‌ره‌نسا ئیداره‌ی‌ لوبنانی‌ گرته‌ده‌ست له‌ رۆژگاری‌ كۆماری‌ سێیه‌مدا ئه‌و كۆماره‌ی‌ به‌ سروشتی‌ خۆی‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌و ده‌ستووره‌بوو كه‌ له‌ ساڵی‌ 1926 بڕیاری‌ له‌سه‌ردرابوو. ده‌ستوور واته‌ یاسای‌ باڵا بۆ وڵات و دیاریكه‌ری‌ شێوه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌ له ‌هه‌موو تایبەتمه‌ندیی سیاسی‌ و ژێرخانی ئابووری‌ و سیستمی‌ سیاسی. به‌ڵام ئه‌و ده‌ستووره‌ له‌ دۆخێكی‌ زۆر دژواردا نووسرابوو كه‌ بۆ رۆژگاری‌ ئه‌مڕۆی‌ ئه‌و وڵاته‌ ناگونجێت، چونكه‌ كاتێك ئه‌و ده‌ستووره‌ دانراوه‌، ئاڵۆزیی‌ تایفی‌ به‌و شێوه‌یه‌ نه‌بوو، كه‌ ئێستا بۆته‌ هۆی‌ تێكدانی‌ سیستمی‌ سیاسی‌ له ‌وڵاتانی‌ وه‌ك سوریا و لوبنان و عیراق به‌ شێوه‌ی‌ جیاجیا. له‌هه‌مان كاتدا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه ‌بكرێت كه‌ فه‌ره‌نسا خۆشی‌ هۆكاربوو بۆ پێکەوەلكاندنی‌ ئاڵۆزیی‌ تایفی‌ به‌ ژیانی‌ سیاسی‌ ئەو وڵاتەوە. بۆیه‌ ئه‌و ده‌ستووره‌ هه‌ر به‌ ئیفلیجی‌ له‌دایك بوو، بووه‌ له‌مپه‌ریش له‌به‌رده‌م هه‌ر به‌ره‌وپێشچوونێكی لوبنان.

له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌، ئه‌و ده‌ستووره‌ به‌هۆی‌ گۆڕینی‌ دیموگرافی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ سیاسی‌ له‌ لوبنان و ناوچه‌كه‌ به‌گشتی‌ گونجاو نه‌بوو. چونكه‌ چیتر له‌گه‌ڵ‌ پێشهات و گۆڕانكارییه‌كان نه‌ده‌رۆیشت. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ ده‌ستوورێكی‌ سه‌رده‌میانه‌تر و له ‌ده‌ره‌وه‌ی‌ كۆت و به‌ندی‌ تایفی‌ بۆ وڵاته‌كه‌ بنووسرێته‌وه‌. دواجاریش ببێته‌ هه‌وێنی‌ دروستبوونی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ سیاسی‌ نوێ‌ و به‌توانا له‌ ده‌رچواندنی‌ یاساكانی‌ کە له ‌به‌رژه‌وه‌ندیی‌ وڵاته‌كه‌دا بێت.

ئەگه‌ر كه‌مێك بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ مێژووی‌ ئه‌و وڵاته‌، ده‌بینین لوبنان چه‌ندین جار كه‌وتۆته‌ ناو بۆشایی‌ سیاسی‌ له ‌دوو پێگه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ناو ئه‌و وڵاته‌دا: ئه‌ویش سه‌رۆكایه‌تی‌ یه‌كه‌م و سێیه‌م، كه‌ سه‌رتۆپی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكاره‌ و له‌هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی‌ دیموكراسیدا. ئه‌و بۆشاییه‌ بووه‌ به‌هۆی‌ ته‌شه‌نوجێكی‌ خراپی‌ سیاسی‌ كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ به‌رپابوونی‌ شۆڕشی‌ ئه‌كتۆبه‌ری‌ لێكه‌وته‌وه‌، هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و بۆشاییه‌ش سروشتی‌ سیستمی‌ سیاسی‌ بووه‌، كه‌ بۆته‌ مایه‌ی‌ ئیفلیجبوونی‌ هه‌ر پێكهاته‌یه‌ك و دروستبوونێك و هه‌ر هه‌ڵبژاردنێك بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌ كۆمار.

پێشتر سیسته‌می‌ سیاسی‌ هاوشێوه‌ی‌ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ بوو، به‌ڵام وانیه‌ و نموونه‌ش زۆره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌، وه‌كو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا و توركیا، چونكه‌ له‌و سیستمه‌دا سه‌قامگیریی‌ ده‌چه‌سپێت، به‌وپێیه‌ی‌ سه‌رۆك ده‌سه‌ڵاتێكی‌ فراوانی‌ هه‌یه‌ و راسته‌وخۆ له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌ هه‌لبژێردراوه‌ نه‌ك له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانه‌وه‌.

له‌پێشه‌كی‌ ده‌ستووری‌ لوبناندا هاتووه‌ كه‌ ده‌ڵێت لوبنان وڵاتێكی‌ دیموكراسی په‌رله‌مانییه‌، به‌ڵام له‌ واقیعدا ئه‌و دیموكراسییه‌ له‌ ژیانی‌ سیاسیدا نه‌چه‌سپاوه‌. هه‌رچه‌نده‌ لوبنان به‌راورد به‌ وڵاتانی‌ تری‌ ناوچه‌كه‌ جۆرێك له‌ ئازادیی‌ راگه‌یاندن و بیروڕای‌ ئازاد و هه‌ڵبژاردنی‌ تێدایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ به‌س نییه‌، چونكه‌ سیستمی‌ تایفی‌ و په‌رله‌مانی‌، تایفی‌ سیاسی‌ به‌ یاسا ده‌سه‌پێنێت. چونكه‌ هه‌ریه‌كێك له‌و تایفانه‌ نوێنه‌رانیان هه‌یه‌ له‌ په‌رله‌مان، مه‌سیحییه‌كان نیوه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانن و موسڵمانه‌كانیش نیوه‌. به‌مه‌ش په‌رله‌مان دابه‌ش بووه‌ به‌سه‌ر تایفه‌دا. ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی‌ بنه‌مای‌ دیموكراسییه‌. پێویسته‌ مه‌سه‌له‌ی‌ دیموكراسی‌ به‌رێچكه‌ی‌ خۆیدا بڕوات، نه‌ك ببێته‌ پشك پشكێنه‌ی‌ تایفی‌ یان ئایینی‌، به‌ڵكو ده‌بێت نوێنه‌ری‌ گه‌ل پابه‌ندبێت به‌ پڕۆژه‌ و گوتاری‌ سیاسییەوە. به‌مه‌ش دیموكراسی‌ ده‌بێته‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری‌ دادپه‌روه‌ریی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و گه‌شه‌سه‌ندن و وه‌ستانه‌وه‌ به‌ڕووی‌ بیرۆكراسیدا، كه‌ باڵی‌ به‌سه‌ر سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كاندا كێشاوه‌.

ئێستا لوبنان وڵاتی‌ قه‌یران و ناڕه‌زاییه‌كانه‌، هیچ حكومه‌ت و پارتێك تا ئێستا نه‌یتوانیووە‌ سه‌قامگیریی‌ و ئاسایشی‌ هاووڵاتی‌ له‌ڕووی‌ سیاسی‌ و ئابووری‌ و دیموكراسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ دابین بكات. بۆیه‌ ئەگه‌ر به ‌واقیعی‌ سه‌یری‌ دۆخی ئه‌و وڵاته‌ و وڵاتانی‌ تری‌ وه‌كو عیراق و سوریا و یه‌مه‌ن و… تاد بكه‌ین، لەو راستییه‌ تێده‌گه‌ین، كه‌ پێویسته‌ شێوازێكی‌ تری‌ ده‌وڵه‌تداری‌ په‌یڕه‌وبكرێت، شێوازێك تێیدا ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ‌ هیوا و ئومێده‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كانی‌ ناو وڵاته‌كه‌دا بگونجێت.

 147 جار بینراوە