سەرەکی » کەلتوور » بڵند حەیدەری شاعیرێکی یاخی

بڵند حەیدەری شاعیرێکی یاخی

ئیدریس جەبار

بڵند حەیدەری لە 26ی ئەیلولی ساڵی 1926 لە بەغدا لە خانەوادەیەكی كورد لە دایك بووە. دایكی فاتیمەی كچی ئیبراهیم ئەفەندییە كە پۆستی شێخی ئیسلامی هەبووە لە ئیستانبوڵ.

باوكی بڵند ئەفسەر بووە لە سوپای عیراق و لە خانەوادەیەكی گەورەی كوردستانن لە نێوان هەولێر و زنجیرە چیاكانی كوردستاندا، هەر لە نێوان ئەم خانەوادەیەدا ناوی جەمال حەیدەری دەركەوتووە وەك سەركردەیەكی شیوعی ناسراو كە لە كودەتای شوباتی ساڵی 1963 لەگەڵ موهیب حەیدەری برایدا شەهید بوون.

لەگەڵ بڵند، شەفا حەیدەری برای گەورەی شاعیرە و پێش بڵند دەستی بە نووسینی شیعر كردووە و چەندین دیوانە شیعری چاپكراوی هەیە لە عیراق، سەفا خەسڵەتێكی بوونگەرایی یاخی هەبوو، بەجۆرێك كە دەوارێكی رەشی لە باخەكانی بەعقوبەدا هەڵدابوو بەمەبەستی ژیان بەسەربردن تێیدا.

لەگەڵ براکەی لە کێبڕکێدا بوو
لە بەعقوبە لەگەڵ حسێن مەردان شاعیری بوونگەرایی و پەڕاگەندەدا یەكتریانناسی و ئەویش بە بڵندی ناساند، لە نێوان دوو براكەدا كێبڕكێیەكی روون هەبوو، بەجۆرێك كاتێك سەفا یاریی بۆكێسنی دەكرد، بڵندیش بە هەمانشێوە ئەو یارییەی دەكرد، كاتێكیش ناوی سەفا حەیدەری لە گۆڕەپانی شیعری عیراقیدا دەركەوت، ناوی بڵندیش هاتەئارا، بەڵام بڵند ناوبانگی زیاتری لە عیراق و جیهانی عەرەبیدا پەیداكرد و سەفای برای تێپەڕاند.

لەگەڵ ئەوەی سەفا بەردەوام نامە بۆ بڵندی برای دەنووسی، لە نامەكانیدا پێی دەوت ئەوی شاردۆتەوە و تێكیشكاندووە و هتد.

بڵند حەیدەری لە سەرەتای ژیانیدا لە نێوان شارەكانی كوردستان (سلێمانی و هەولێر و كەركوك) هاتوچۆی كردووە، بەو پێیەی باوكی ئەفسەر بووە لە سوپادا.

لە ساڵی 1940 دایك و باوكییان لەیەكتر جیادەبنەوە، كاتێكیش دایكی لە ساڵی 1942 كۆچی دوایی دەكات كە بڵند زۆر وابەستەبووە پێوەی، خێزانەكەیان دەچێتە ماڵی داپیرەی و باوكی دایكی.

هەوڵی خۆکوشتنی داوە
بڵند لەگەڵ ژینگە نوێیەكەی و یاسا توندەكانیدا ناگونجێت، بۆیە هەوڵی خۆكوشتن دەدات و بەر لە تەواوكردنی قۆناغی ناوەندی واز لە خوێندن دەهێنێت، بۆیە ماڵەوە بەجێدەهێڵێت و هەر لە تەمەنێكی زووی هەرزەكارییدا كە شانزە ساڵان بووە، ژیانی ئاوارەیی دەستپێدەكات.

باوكی لە ساڵی 1945 كۆچی دوایی دەكات و رێگە بە بڵند نادرێت لەكاتی بەخاكسپاردنی لەگەڵ تەرمەكەی بچێتە گۆڕستان. بڵند لەژێر پردەكانی بەغدا چەندان شەو دەمێنێتەوە، خۆی بە چەند كار و پیشەیەكەوە سەرقاڵ كردووە، لەوانە عەرزحاڵچی لەبەردەم وەزارەتی داد، لە كاتێكدا خاڵی داود حەیدەری وەزیری داد بووە، ئەمەش وەك رووبەڕووبوونەوەیەك بۆ خانەوادەكەی.

خوێنەرێکی جدی بووە
وێڕای ژیانی پەڕاگەندەیی، بڵند پێداگر بووە لەسەر رۆشنبیركردنی خۆی، بۆیە بۆ چەند ساڵێك چۆتە كتێبخانەی گشتیی و تا درەنگانی شەو لەوێ‌ ماوەتەوە، بەو پێیەی پەیوەندی هاوڕێیەتی لەگەڵ پاسەوانەكەدا دروستكردووە كە رێگەیداوە لەدوای داخستنی كتێبخانە بمێنێتەوە.

بڵند رۆشنبیرییەكی خۆویستی هەبوو، ئەدەبی عەرەبی، رەخنە، كەلتور و دەرونناسی خوێندووە و سەرسام بووە بە فرۆید و لە فەلسەفەشدا بوونگەرایی بۆ ماوەیەك و پاشان ماركسی و دیموكراتی پەسەند كردووە، وێڕای خوێندنی ئەدەبی عەرەبی لەڕێی وەرگێڕانەوە.

بەرهەمەكانی :
-1خفقە الطین- شعر- بغداد 1946.
-2أغانی المدینە المیتە- شعر- بغداد 1951.
-3جئتم مع الفجر- شعر- بغداد 1961.
-4خطوات فی الغربە- شعر- بیروت 1965.
-5رحلە الحروف الصفر- شعر- بیروت 1968.
-6أغانی الحارس المتعب- شعر- بیروت 1971.
-7حوار عبر الابعاد الثلاثە- شعر- بیروت 1972.
-8زمن لكل الازمنە- مقالات- بیروت 1981.

رۆڵەکەی پشتگوێ ناخرێت
لە وتارێكیدا بە ناونیشانی (بلند الحیدری.. ریادە لم ینصفها النقاد) شەوقی بزیع دەڵێت:»رەخنەگران و توێژەرانی شیعر، ناتوانن رۆڵی پێشڕەوانەی بڵند حەیدەری شاعیری عیراقی پشتگوێ‌ بخەن، جا لەڕووی نوێگەرایی شێوازی شیعرەوە بێت، یان لە نزیككردنەوەی پرسیارە قوڵەكانی پەیوەست بە مرۆڤ و بوون، ئەو شیعری لە وشكی گوزارشت و ئاوسانی داڕشتن قوتاركرد.

بە وتەی بزیع:»لەگەڵ ئەمەشدا شیاوە بپرسین، ئەو پەردەی لەبیركردنەی بەسەر ناوی بڵند حەیدەری و رۆڵی پێشەنگی ئەو شاعیرەدا درا، بۆ كەم توانایی ئەزمونەكەی دەگەڕێتەوە لەڕووی رێكردن لەگەڵ سەردەم و وەرچەرخانەكانی، یان هۆكاری تری دەرەوەی چوارچێوەی داهێنان بووە و پەیوەندی بە دووركەوتنەوە لە میدیا و بایەخنەدانی بە ناوبانگ و درەوشانەوەوە هەیە، یان بۆ لایەنی سیاسی و نەتەوەیی دەگەڕێتەوە.

رەخنەگران باسی ناکەن
بڵند حەیدەری كە لە هەمان نەوەی نازك مەلائیكە و بەدر شاكر سەیاب و عەبدولوەهاب بەیاتییە، لەلایەن رەخنەگرانەوە باس ناكرێت وەك یەكێك لە سێ‌ پایەكانی نوێگەرایی لە شیعر، تەنانەت وەك چوارەم شوێنكەوتەی ئەوانەش دانانرێت لە باشترین حاڵەتدا.

هەرچەندە تەهانی فەجر، رەخنەگری كوێتی پێیوایە ئەو ستەمەی لە خاوەنی (اغانی المدینە المیتە) كراوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە كورد بووە، بەڵام رێڕەوی كاروبارەكان روویان لەو لێكدانەوەیە نییە، چونكە كوردبوون كاریگەریی نەرێنی لەسەر شاعیرەكانی تری وەك جەمیل صدقی زەهاوی و مەعروف رەسافی و تەنانەت سەلیم بەرەكات نەكردبوو.

 210 جار بینراوە