سەرەکی » کەلتوور » گەشتێک بۆ ئارارات

گەشتێک بۆ ئارارات

فەرەیدوون سامان

1-2

سەرەتای مانگی ئابی ئەمساڵ (2021) بۆ ماوەی هەفتەیەک سەردانێکی شاری یەریڤانی پایتەختی وڵاتی ئەرمەنستانم کرد، لەو هەفتەیەدا بەدەرفەتم زانی بەرنامەیەک دابنێم بۆ دیداری رۆژنامەکانی (ریا تازە و سەرنووسەرەکەی بەڕێز مرازێ جەمال) وهەروەها رۆژنامەی (زاگرۆس و بەرپرسەکەی خاتوو لیانا محۆیان)، دواتر دیداری بەڕێز (تیتالێ کەرەم بەرپرسی بەشی کوردی رادیۆی یەریڤان)، و دوای پەیوەندیکردن بە چەندان کەسایەتی وەک بەرێزان کنیازێ حەمید سەرۆکی فیدراسیۆنی کوردەکانی ئەرمەنستان- ئەندام پەرلەمان و خاتوو سەیران خوبایانی شاعیر و چالاکی مەدەنی.

دەرفەتێکی باش بوو رۆژی سێی ئاب کە یادەوەری تراژیدی کۆمەڵکوژی شنگالە، (پارساڵیش دۆسییەکی تایبەتی پێنج لاپەڕەییم لەسەر کۆمەڵکوژی شنگال لەو یادەوەرییەدا لە کوردستانی نوێدا بڵاوکردەوە). کاتژمێر10ی بەیانی لە پارکی ئابۆڤیان لە سەنتەری یەریڤاندا بەو بۆنە خەمناکە لەگەل ژمارەیەک لە رۆشنبیران و رۆژنامەوان و هاووڵاتی کوردانی ئیزەدی، لەبەردەم مۆنۆمینتی جینۆسایدی شنگال کۆبووینەوە و چەند وتارێک بەو بۆنەیە پێشکەش کران. هەریەک لە بەرێزان مرازێ جەمال، کنیازێ حەمید، سەیران جەلاد، دواتریش نووسەری ئەم وتارە لە وتەیەکدا ئاماژەمان بە تاوانەکانی کۆمەڵکوژی رێکخراوی تیرۆریستی داعش کرد، مخابن لە ناکاودا ئیزەدییەکی توندڕەو بێ مۆڵەت وەرگرتن هاتە سەر ستەیج و دەستی بە قسەی هەلەق و ناماقوول کرد، زیاتر قسەکانی ئاراستەکراو بوون و لەوە دەچوو کە پێشتر خۆی بۆ ئامادە کردبێت، دەیگوت ئێمە ئیزەدین، کورد نین، کورد خۆیان تاوانبارن لە جینۆسایدی ئیزەدییەکان و بەدرێژایی مێژووش فەرمانەکانی قڕکردن بەدەست کوردانەوە بووە دژی گەلی ئێزەدی و لەوانەش ئاماژەی بە هێرشەکانی محەمەد پاشا کۆرەی رواندز و برایم پاشای بابان و دواجار کۆمەڵکوژی شنگال دەکرد، تا ئێرە گوێ بیست بووین، باشە گریمان ئێزیدی پێکهاتەیەکی گەلی کورد نییە، یان نەتەوەیەکی سەربەخۆن، ئایە گەر وەهاش بێت ئەو قسەیە گونجاوە ئەوان بیکەن لە کاتی ئاسایی و نائاسییدا، لە کاتێکدا ھەر ھەمان ئەو قسەیە کراوە بە بەھانەی 74 جار جینۆسایدکردنیان؟ لەوەتەی چارەنووسی ئێزیدی کەوتوتە ژێر دەستی نەتەوە سەردەستەکانی عەرەب و تورک و فارس دواتریش ئەرمەن، بەوە تاوانباریان دەکەن کە عەرەبی ھەڵگەڕاوەن، یان گرووپێکی شەیتانپەرستن.. هتد. دەیان چیرۆکی دی. کاتێک ئەوان خۆشیان ڕەگەز و نەژادی خۆیان ون دەکەن، شەرعییەت بەو باوەڕەی ناحەزانیان دەدەن. کاتێک دەڵێن کورد ئەو جینۆسایدانەی ئەنجام داوە و ھاوکاریی داعشی کردووە و داونی بە دەستەوە و لە ھەمان کاتدا بێحورمەتیش بە پێشمەرگە دەکەن، لە ڕووی دپلۆماسییەوە سەیری بکەیت کاریگەریی نەرێنیی لەسەر هەستی ھەموو کوردێکی وڵاتپارێز ھەیە و وا دەکات خەڵکی کوردستان بەرانبەریان لە سۆز داماڵێت. ئەگەر ئەو بەھانەیەی ئەوان ڕاستە، بۆ گەڕاندنەوەی لەسەر هەستی نەتەوەیی و ئاسمیلەبوونی ئیزەدییەکانی ئەرمەنستان گەرەکە ئاوڕێک لە رابردووییان بدەینەوە.

كوردی مسوڵمان و ئێزیدی
له‌ ئه‌رمەنستاندا لەسەردەمی سۆڤیەتدا كورد بە گشتی جۆرێک لە مافی رۆشنبیری هەبووە، لە ناوچە کوردییەکان خوێندن بە کوردی بووە، هەر لە ساڵی 1930 یەکەم رۆژنامەی کوردی رێیا تازە هاتووتە وەشاندن. یەکەم فیلمی کوردی، رۆمانی کوردی، تەنانەت شانۆ و بالێیشیان هەبووە، بەڵام دوای هەوڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی سۆڤیەتی کوردەکان لەلایەن دەسەڵاتی ناسیۆنالیستی ئەرمەنی بە توندی دژایەتی کراون و به‌سه‌ر دوو گرووپ یان ئیتنیكدا دابه‌ش كراون، كوردی مسولمان و ئێزیدی، ئه‌وانه‌ی موسڵمانن به‌ شێوه‌ی فه‌رمی پێیان ده‌گوترێت كورد، کە دوای هەڵوەشانەوەی سۆڤیەت زۆرینەیان ئاوارەی وڵاتانی دەوروبەر بوون وەک ئازەربایجان و کازاخستان و قەرغیزستان و روسیا، بەڵام ئه‌وانه‌ی بە ئایین کوردی ئێزیدین لەلایەن دەوڵەتەوە پێیان ده‌گوترێت ئێزیدی. وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و جودا لە کورد ناوزەدیان کردوون.

لەسەردەمی روسیای تزاری بەشێک لە کوردە ئیزەدییەکان لە پاڵ میلیشیا کریستانە ئەرمەنییەکان چوونە رێزی لەشکری داگیرکەری روسیا و لە ئەنجامی هێرش و شەڕەکانی نێوان روسیای تزارو سوپای عوسمانلی لە ئەنجامدا بەهەزاران کوردی مسوڵمان کوژران و سەرگەردان بوون و گوندەکانیان سووتان و زەوی زار و موڵکەکانیان داگیرکران، وەک کاردانەوەیەکیش ژمارەیەک لە کوردانی ناوچەکە چوونە پاڵ میلیشیاکانی سوارەی حەمیدی کە لەلایەن دەرەبەگە کوردەکانی سەر بە دەوڵەتی عوسمانلی پشتیوانی دەکران. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم و لەئەنجامدا بووە هۆکاری کۆمەڵکوژی ئەرمەن و ئیزەدییەکان بەدەستی سوپای دەوڵەتی عوسمانلی و بەهاوکاری چەکدارە کوردەکانی سوارەی حەمیدی. ئیتر لەو ساوە ژمارەیەکی زۆر لە کوردە ئیزەدییەکانی ئاوارەی وڵاتانی قافقاس بوون بەتایبەتیش ئەرمەنستان. ئەگەرچی لە رووی مێژووییدا بوونی کورد لە ئەرەوان کۆنترە ( یەریڤان زۆر کۆنتر بووە لە بوونی ئەرمەن، چونکە ئەو ناوچەیە بەر لە هاتنی سەلجووقییەکان بەشێک بووە لە قەڵەمرەوەی دەوڵەتی ئارانی شەدادییەکان، کورد بۆ ماوەئ 353 ساڵ حکومرانیان کردووە).

سیاسەتی نامرۆڤانەی ناسیۆنالیستی ئەرمەنی
كورده‌كانی ئەرمەنستان بێ رەزامەندی خۆیان پۆلینكراون، به‌ڵام خۆیان هه‌ست ناكه‌ن پۆلینكردنێكی مه‌به‌ستدار بێت. ئه‌م وتاره‌ ده‌خوازێت له‌ ڕووی پۆلێنكردن، گۆڕانکاری دیمۆگرافی، كۆچكردن و كولتوورییه‌وه‌ به‌ ئاماژه‌یەکی كورت، ڕاڤه‌ی مه‌به‌ستگه‌رایی پشت پۆلینكردنەکە بكه‌ین، مخابن ئەمە سیاسەتی نامرۆڤانەی ناسیۆنالیستی ئەرمەنی بووە لە هەمبەر پرسی کوردەکانی ئەرمەنستان.

له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی سۆڤیه‌تیدا، ژماره‌ی كوردانی دانیشتووی ئەرمەنستان به‌ ئێزیدی و موسڵمانه‌وه‌، له‌نێوان 140هەزار بۆ 150 هەزار كه‌س بووه‌. بەڵام دوای راگەیاندنی کۆماری سەربەخۆی ئەرمەنستان، نزیكه‌ی 100هه‌زار كوردی مسوڵمان بە ناچاری ئه‌و وڵاتە به‌جێ ده‌هێڵن و ڕوو ده‌كه‌نه‌ وڵاته‌كانی دەوروبەر و بەشێکی دیکەش بەرەوە ئەورووپا و ئوسترالیا سەرهەڵدەگرن. به‌پێی ئاماری فه‌رمیی ئەرمەنستان، ژماره‌ی ئێزیدییه‌كان له‌ ساڵی 2001دا 40620 كه‌س بووه‌، به‌ڵام له‌ ساڵی 2011دا ئه‌م ژماره‌یه‌ داده‌به‌زێت بۆ 35272 كه‌س (جگه‌ له‌وان نزیكه‌ی نێوان 1500-1800 كوردی موسڵمان له‌وێ نیشته‌جێن، له‌ته‌ك ئه‌و ژماره‌ كه‌مه‌ی موسڵمانانی دی خاوه‌ن مزگه‌وتێكن.

پێویستیان به‌و پۆلینكردنه‌ هەبووه‌
پۆلینكردنی ناسنامه‌ی كورده‌كان و دیمۆگرافیای نیشته‌جێبوون و كۆچكردنی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ ده‌كرێت ڕووماڵی ڕاسته‌قینه‌ی هۆكاره‌كان بكات. فاكته‌ره‌ ئاینییه‌كه‌یان وه‌ك نه‌ته‌وه‌ بۆ کوردانی ئەرمەنستان دابڕیون، له‌ كاتێكدا هه‌ڵه‌یه‌ ئایینی خه‌ڵكێك به‌ نه‌ته‌وه‌ بناسرێت. ئه‌م پۆلینكردنه‌ له‌ سه‌ره‌تا و سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایی سۆڤیه‌تدا نه‌بووه‌. هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئێزیدییه‌كان خۆیان داوای ئه‌م پۆلینكردنه‌یان كردووه‌. ئه‌مه‌یش ده‌كرێت راست بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی من تێبینیم كرد له‌ هه‌ڵوێست و مامه‌ڵه‌ی ئه‌رمه‌نییه‌كان، پاش 100 ساڵ تێپه‌ڕبوون به‌سه‌ر كۆمه‌ڵكوژیی ئه‌رمه‌نییه‌كاندا به‌رانبه‌ر كوردانێك كه‌ له‌ باشووره‌وه‌ رۆیشتبوون، به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی وه‌ك خۆیان ده‌یانگوت كورد به‌شداریی له‌و جینۆسایده‌دا كردووه‌، ئه‌و راستییه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ ئێزدییه‌كان پێویستیان به‌و پۆلینكردنه‌ هەبووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان له‌ كینه‌ و دژه‌كاری ئه‌رمه‌نییه‌كان بپارێزن، یان ده‌كرێت حكوومه‌تی ئەرمەنستان خۆی به‌ هه‌مان مه‌به‌ست به‌كاری هێنابێت. واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیانوویه‌ك هه‌بێت بۆ پاراستنی كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌كان له‌و ته‌وژمی ناسیۆنالیستی له‌ ئەرمەنستان کە هێشتا له‌ لوتكه‌دایه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ی ئه‌رمه‌نی، سه‌باره‌ت به‌ جێبه‌جێكردنی مافەکانی مرۆڤ له‌ ئەرمەنستاندا، باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كورد له‌ ساڵی 1918-1920 گه‌یشتووه‌ته‌ پۆسته‌ باڵاكانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئه‌ندام په‌رله‌مانی هه‌بووه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاماژه‌ به‌ ناوی كه‌سه‌كه‌ بده‌ن یان به‌ڵگه‌یه‌ك خرابێته‌ ڕوو. كۆمه‌ڵێكی زۆر كوردی ئێزیدیش خۆبه‌خشانه‌ چوونه‌ته‌ ڕیزی سه‌ربازانی ئه‌رمه‌نی و ژماره‌یه‌كی زۆریان له‌ شه‌ڕی كارباخادا كوژراون. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یش كه‌ كورده‌كان به‌ پشتیوانی سه‌رسه‌ختی ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌م شه‌ڕه‌دا هه‌ژمار كراون. پاشان له‌ ساڵی 1937دا ژماره‌یه‌كی زۆری كورد له‌پاڵ ئه‌رمه‌نییه‌كاندا زۆره‌ملییانه‌ له‌ سەردەمی ستالین لە ئازه‌رباینجان ده‌رده‌كرێن. هه‌ر له‌م ساڵه‌دا و له‌ سه‌رده‌می پاكتاوكردنی ڕه‌گه‌زی له‌لایه‌ن مۆسکۆوە، كوردیش وه‌ك ئه‌رمه‌نییه‌كان ڕووبه‌ڕووی توندوتیژی و به‌ زۆر ده‌ركردن بوونه‌ته‌وه‌.

 295 جار بینراوە