سەرەکی » کەلتوور » گەڕان بە شوێن یادەوەریی ونبوودا

رۆمانی سەلارخان

گەڕان بە شوێن یادەوەریی ونبوودا

ئاكۆ كەریم مەعروف

سەرەتای رۆمانەكە، رستە و وێنە خێراكان، ئاوێتەبوونی زەمەنە جیاوازەكان، بەستنەوەی ئەمڕۆ و دوێنێ و سبەینێ‌ بەیەكەوە، هەموو ئەمانە بۆ كردنەوەی رووبەرێكە بۆ دوو وێنەی جیاواز و دوو دونیابینی جیاواز، لە هەمان كاتدا دوو جیهانی هاوشێوەن، دونیایەك زۆربەی ژیانی كۆیلەی ژێر زەمینێكە، دونیاكەی تر بەندی قسە و قسەڵۆكە.

لە ئەدەییاتی نوێدا هەموو گەڕانەوەیەك بۆ رابردوو مەرج نییە نوستالۆژیا بێت، خەون و هەستەكانی بۆن و بەرامەی مناڵی، شەڕە شەق و فڕیوە و هەلوكێن و تامی خواردنی دەستی داپیرەمان ئەو هاوسەنگییە بێت، كە گەڕانەوە بێت بۆ ژیانی مناڵی و یاری چاوشاركێ بكەین كە كێ‌ دەدۆزینەوە… یاری چاوشاركێ‌ لە رۆمانی سەلارخان، گەوهەر و سەنتەری كاركردنی مەحمود نەجمەدینە لە رۆمانی سەلارخان.

درۆ و دەلەسە و ویتەویت قسەی ئەملاو و ئەولا، بوختان كردن و فریودان پێكهاتەی سەرەكی تەواوی فۆرمی گشتی رووداوەكانی داپۆشیوە، شوێن شارە و كەسایەتییەكان شارین، ئاساییە هەر شارە و لە دونیادا نوكتە و قسەی خۆشی خۆی هەیە، شار هەیە شاعیرانە دەژی، شار هەیە بۆ سیاسەتمەدار و دەوڵەمەند و كۆمپانیاكانە، شاریش هەیە لە پشت هەموو رستەیەكەوە ئیدیۆمێكی تایبەت هەیە، بە تایبەتی لە شاری سلێمانی كە بە درێژایی مێژووەكەی شارێكی یاخییە، یان قبوڵت دەكات، یاخود پشتاوپشت پشتت تێدەكات. لەم شارەدا جنێو تەشهیر نییە و بۆ روخاندنی هیچ كەسایەتیەك نییە، بەڵكو زۆرجار جێگەی شانازی بووە. كە نووسەر زۆر بە وردی ئەو رستانەی بەكارهێناوە. دوو كارەكتەر لە دوو زەمەن و كاتی جیاوازدا هەڵوەدای پرسیار كردن و هەواڵ و دۆزینەوەی شوێنی یەكترین، لە یاری چاوشاركێدا بە دەستەكانی خۆت هەردوو چاوت دادەپۆشیت، بەڵام لەم رۆمانەدا كەسانیتر چاوەكانت دەبەستنەوە.

لەم رۆمانەدا، ئەوەی سەرنجی منی راكێشا نووسەر بە شوێن هیچ تەكنیكێكی ئاڵۆزدا نەگەڕاوە، یان پێویستی پێی نەبووە، كاركردنی نووسەر لەسەر دوو دۆخی تەبا و جیاواز بووە، یەكەمیان یادەوەری ونبوو، گەڕەكی خانووە قوڕەكان، پاشان لە زەمەنێكی جیاوازدا بە كۆنكرێتكردنی شار، بەتایبەتی خانووە دێرین و گڵینەكان و لە دەستچوونی هێلانەی پەڕەسێلكەكان.

یادەوەرییەكی بچووك…
لەم رۆژانەدا بەر لەوەی بەر ئەم رۆمانە بكەوم، مامۆستایەكی دێرین و بە ئەزموونی ئەم شارەم بینی، نوكتەیەكی سەیری گێڕایەوە.

ئەو باسی لەوە كرد، پێش ئەوەی كۆنكرێت بگاتە سلێمانی، ئەو كەسەی باسی دەكەم خاوەن سەرمایەكی زۆربوو، یەكەمین خانوو بوو لە سلێمانی كە بڕیاری ئەوە درابوو لە كۆنكرێت جارێكیتر دروستبكرێتەوە، دوای بڕیاردان لە وەستاكەی پرسیبوو، ئەم كۆنكرێتە بەرگەی چەند ساڵ دەگرێت، وەستاكەش پێیدەڵێت زیاتر لە پەنجا ساڵ، ئەو كات وەكو مامۆستا بۆیگێڕامەوە، بە پێكەنینەوە پێیوتم بە تەما نییە بمرێت.

مێژووی چیمەنتۆ بە كورتی
كۆنكرێت مێژوویەكی دێرینی هەیە بۆ سەردەمی میسرییەكان و رۆمانەكان دەگەڕێتەوە، ئەو كات پێكهاتەكان جیاواز بوون، بەڵام لە ساڵی 1846لە لایەن كۆمپانیای dupont et demarle دۆزرایەوە و كاری تازەی تیاكرا و پێكهاتەكان ئاوێتەبوون و تێكەڵكران، ئەو كات چل سەعاتی دەویست بۆ بەرهەمهێنانی چیمەنتۆ، بەڵام ئێستا بە هۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاوە تەنها سێ خولەكی دەوێت بۆ بەرهەمهێنانی.

مەبەست
مێژووی دۆزینەوەوی كۆنكرێت لەگەڵ دروستبوونی شارێك كە سلێمانییە زۆر دوور نین لە یەكەوە. دوور نەڕۆین وێنە كۆنەكانی شاری سلێمانی ئەو راستییەمان بۆ دەردەخەن.

زۆر لە نووسەران و رۆشنفكرانی دونیا باسیان لەوە كردووە كە ساتێك هەیە بۆ لە بیركردنەوەی یادەوەرییەكان گەڕانەوەیەك بۆ ئەو یادەوەرییە ونبووانە. لەم رۆژانەدا لەگەڵ هونەرمەندێكی دیاری ئەم شارە كە بە رێكەوت یەكتریمان بینی، پرسیم چ جیاوازییەك هەیە لە نێوان ئینسان و شوێندا؟ ئەو زۆر لە دەورانی بینیوە و بەردەوام سەرزەمینە جیاوازەكان دەگەڕێت (دڵشاد كوێستانی) وتی.

هەمیشە بیری ئەم شارە دەكەم. لێم پرسی لەهەر شوێنێكی دونیادا بیت، یەكەمین پرسیار لێت دەكەن خەڵكی كوێیت، كام شار، كامە گەڕەك، پاشان ناوی خۆت، شوێن… ناو.. دوو چەمكی هاوتەریب، دوو بابەتی زۆر قورس بۆ لێكۆڵینەوەی ئەدەبی بەتایبەتی هونەری گەورەی گێڕانەوە و رۆماننووسین. رۆماننوسین تاقیگەیەكە بۆ تێگەیشتن لە جیهان، ئیشكردنیش لە یادەوەریدا جوڵەیەكە بۆ ئەوەی هەڵەكانی رابردوو دووبارە نەبێتەوە، بەڵام پێدەچێت چارەنووسمان بەوشێوەیە بێت هەڵە بە هەڵە چارەسەر دەكەین، لەم رۆمانەدا هەمان ئەو سەرنجەم هەیە كە ئینسانەكان دەبنە كوپ و مەركانە و هەروەها بە پێچەوانەوە، داڕوخانی گەڕەك و ماڵە دێرینەكانی شار ئەو شوناسەیە كە لە یادەوەری ونبوودا ئاماژەی بۆ دەكرێت، كە داڕوخان و هەلا هەلا بوونی هەست و رۆحی ئینسانەكانە.

 170 جار بینراوە