سەرەکی » کەلتوور » مانگرتنەكانی ساڵی 1991 لە كتێبێكی دۆكیومێنتاریدا

مانگرتنەكانی ساڵی 1991 لە كتێبێكی دۆكیومێنتاریدا

سدیق سەعید رواندزی

یەكەم خەباتی مەدەنی، لە شێوەی مانگرتن لە خواردن و گردبوونەوەی جەماوەریی كە لەدوای راپەڕینەوە كرابێت، ئەو مانگرتنانە بوو، كە لە شار و شارۆچكەكانی كوردستان، لە كۆتایی ساڵی 1991 دا کرا. بەتایبەتیش شاری سلێمانی كە پێشەنگی ئەو خەباتە بوو، بەو پێیەی بیرۆكەی ئەو كارە و دواتریش پراكتیزەكردنی، بۆ یەكەمجار لەلایەن گەنجانی ئەو شارەوە بوو. ئەو مانگرتنانە، دەرەنجامی ئەو هەلومەرجە سیاسیی و ئابوورییە سەختە بوو، كە هەرێمی كوردستانی گرتەوە، لە دوای دروستبوونی ئەو بۆشایە كارگێڕییەی بە هۆكاری كشانەوەی دامودەزگا كارگێڕییەكانی حكومەتی ناوەندی هاتە ئاراوە. ئەو رووداوە مێژووییە، لە یادەوەری نەوەی دوای راپەڕیندا، وەك رووداوێكی مێژوویی گرنگ ماوەتەوە، بەڵام وەك ئاماژەی سیاسی و جەماوەریی، رەهەندو ئامانجەكانی، زۆر بە كەمی باسی لێوە كراوە. لەو سۆنگەیەوە كتێبی(مانگرتنەكانی ساڵی 1991) دەتوانین بڵێین سەرچاوەیەكی مێژوویی و دۆكیومێنتاری گرنگە لەو بارەیەوە، كە تیایدا هەموو رووداوەكانی ئەو رۆژانەی، لە ناوی بەشداربووان و ئامانج وچۆنییەتی مانگرتنەكان و پاشانیش پشتگرییە سیاسییی و جەماوەرییەكان بۆ مانگرتنەكە دەخاتەڕوو.
ئەم كتێبە، سەرچاوەیەكی دەوڵەمەند و گرنگە، كە بەهۆیەوە هەموان ئاشنای ئەو رووداوە دەبن و دەگەڕێنەوە ئەو قۆناغە.
كتێبەكە، لەرووی دۆكیومێنتارییەوە سەرجەم ئەو دۆكیومێنت و بەڵگەنامانە لەخۆ دەگرێت، كە پەیوەستن بەو مانگرتنانەوە. بەشی یەكەمی ئەو كتێبە، لە بارەی مێژووی مانگرتن، جۆرەكانی، ئاماژە سیاسیی و جەماوەرییەكانی دەدوێت. نووسەر باس لەوە دەكات كە مانگرتن وەك خەباتێكی مەدەنی و تاكەكەسی و گروپیش، مێژوویەكی درێژی هەیە و سەرەتاكانی دەگەڕێتەوە بۆ پێش زایین و لە سەردەمی رۆمانەكانەوە سەریهەڵداوە. بەمەش دەردەكەوێت كە مانگرتن لە پێناوی وەدەستهێنانی خواستێكی جەماوەریی و سیاسیی و مافێكی رەوا، دیاردەیەكی سیاسیی نوێ نییە، كە دەرەنجامی پێشكەوتنی ژیاریی و سیاسی بێت، بەڵكو مێژوویەكی كۆنتری هەیە.
دواتر نووسەر، جۆرەكانی مانگرتن دەخاتەڕوو. ئێمە هەمیشە وا تێگەیشتووین، كە مانگرتن لە خواردن، بە مانای خۆگرتنەوە لە هەموو جۆرە خواردنێك دێت، كە ئەمەش جۆرێكە لە خۆكوژیی. بۆیە نووسەر باس لەوە دەكات كە مانگرتنی كەسێك لە پێناوی مافێكی كەسی و گشتیدا، هەرگیز بە مانای ئەوە نایەت كە ئەو كەسە هیچ شتێك نەخوات. بەڵكو رێساكانی ئەو جۆرە مانگرتنە دیارییكراون و بە پێی بنەماكانی مافی مرۆڤ و شێوازی مانگرتنەكە، كەسی مانگرتوو، دەتوانێت شتێك لە جۆری ئاو و قاوە و ساردەمەنی بخوات، دەنا كاردەكاتە سەر ژیان ولایەنی جەستەیی و دەروونی.
نووسەر ئاماژە بەوە دەدات ئەم خەباتە، چونكە تازە و نوێ بوو لە كۆمەڵگەی كوردیدا، ئیدی مانگرتووان خۆیان لە هەموو جۆرە خوادنەوەیەك گرتبووەوە و ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی كە تەندروستی بەشێك لە مانگرتووان تێكبچێت. لەكاتێكدا مانگرتن بە مانای خۆكوشتن نایەت و دەشێ لە ماوەی مانگرتنەكەدا، كەسی مانگرتوو، شلەیەك بخواتەوە كە وزەیەكی پێ بدات، بەڵام مانگراتووانی ئەو كاتی شاری سلێمانی، بە هۆی جۆش و خرۆشی و هەستی نەتەوەییانەوە رەتیان كردۆتەوە، كە ئەمەش بۆتە هۆكاری تێكچوونی باری تەندروستییان.
هەر لە درێژەی ناساندنی مانگرتن و جۆرەكانی و مێژوویی ئەو چالاكییە مەدەنی و جەماوەرییە لەسەر ئاستی تاك و گروپدا، نووسەری كتێبەكە پوختەیەكی مێژوویی ئەو چالاكییە لە زیندانە جۆراو جۆرەكانی دنیادا دەخاتەڕوو. نووسەر باس لەوە دەكات كە هەمیشە مانگرتنی كەسەكان، زۆرتر رەهەندێكی سیاسی هەیە و پەیوەستە بە كایەی سیاسییەوە كە ئەمیش دەرەنجامی چەوسانەوەی چینایەتی و نەتەوەیی و ستەمی سیاسی و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤە، لەلایەن دەسەڵاتە تۆتالیتاریی و شۆفێنییەكانەوە. بەو مانایەی، كاتێک دەسەڵاتێك پەنا دەباتە بەر سەركوتكردنی ئازادییە كەسی و گشتییەكان و پێشێلی مافە سیاسی و رەواكانی نەتەوەیەك، ئیدی كەسانێك لە پێناوی وەدەستهێنانەوەی ئەو مافەیان و هاوكات گوشار خستنەسەر دەسەڵات و دروستكردنی هاوسۆزیی و هاوهەڵوێستی لە ئاستی مرۆیی و جەماوەریدا، پەنا دەبەنە بەر مانگرتن. بەڵام بەداخەوە زۆربەی كات ئەو دەسەڵاتە فاشییانە گوێ بەو داواكارییە مەدەنی و شارستانییە نادەن.
نووسەر لەو بارەیەوە، نموونە لەسەر ئاستی زۆر وڵاتی دونیا دەهێنێتەوە و لەو روانگەیەشەوە باس لە توركیا دەكات، كە مێژوویەكی درێژ و خوێناوی لەو پێشیلكارییانە لە بواری مافی مرۆڤ بە گشتی و زیندانییانیش بە تایبەتی هەیە. لەو بارەیەوە نووسەری كتێبەكە ئامارێك دەخاتەڕوو كە دەریدەخات ساڵانە، بەشێوەیەكی ترسناك و دراماتیكی، لە توركیا ئاماری زیندانیكراون بەرز دەبێتەوە تا ئەو رادەیەی ئێستا ئەو وڵاتە وەك زیندانێكی گەورەی لێهاتووە.لەم رووەوە نووسەر بە ئامار، ئاماژە بەوە دەكات كە لە ساڵی 1991 تەنها 26 هەزار زیندانیی سیاسی لە توركیا هەبووە، ئێستا بووە بە 260 هەزار زیندانی. بێگومان لەو وڵاتە بەناو دیموكراتی و عەلمانییەشدا، هەموومان دەزانین كە زیندانیان، بە تایبەتیش ئەوانەی كەیسێكی سیاسی و بەناو تیرۆریان بۆ هەڵبەستراوە، لە چ بارودۆخێكی دەروونی و جەستەییدان، كە لە سادەترین مافیان بێبەشن. ئەو وڵاتە ئێستا، پێشەنگی پێشێلكردنی مافی زیندانییان و ئازادییە سیاسییەكانە، تا ئەو ئاستەی خودی وڵاتەکە بۆتە زیندانێكی گەورە بۆ كوردەكان، بە تایبەتیش لەو ساڵانەی دواییدا. بۆیە مانگرتنەكان، لەو وڵاتەدا، مێژوویەكی درێژ، هاوكات تراژیدیی و خوێناوی هەیە، بە جۆرێك كە دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە، رەچاوی هیچ بنەمایەكی یاسایی و مرۆیی ناكەن و تەنانەت، بە لایانەوە ئاساییە هەزاران مانگرتوو لە برساندا بمرن وەك ئەوەی بە ئێستاشەوە دەیبینین.
نووسەر لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەیدا، باسی هۆكارەكانی مانگرتنەكانی ساڵی 1991 و پاڵپشتییە نێوخۆیی و دەرەكییەكان دەكات. هاوكات ناوی سەرجەم ئەو مانگرتووانەی نووسیوە، كە لە شارەكاندا بەشداریی یەكەم چالاكی مەدەنی دوای راپەڕین بوون.
نووسەر باس لەوە دەكات، كە لە دوای كشانەوەی دامودەزگاكانی بەعس و ئەو گەمارۆ ئابووررییەی خرایە سەر هەرێمی كوردستان، بارودۆخێكی سەختی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری شارەكانی كوردستانی گرتەوە. وێرای ئەمەش لە رووی ئایندەی سیاسی و چارەنووسی كوردستان لە رووی كارگێڕیی و جوگرافییەوە، هیچ بەرچاوڕوونییەك نەبوو، ئەمانە هۆكاری سەرەكی بوون بۆئەوەی كەسانێك لەبەردەم بارەگای نەتەوە یەكگرتووەكان، دەست بە مانگرتن بكەن و یەكەم مانگرتنیش لە شاری سلێمانی لە5/12/1991 دەستیپێكرد. دواتر، بووە چالاكییەكی بەرفراوان و زۆربەی شارەكانی گرتەوەو بە هەزاران كەس، بوونە پاڵپشتی مانگرتووان.
ئەم چالاكییە لە ئاستی نێوخۆیی و دەرەكیدا، دەنگدانەوەیەكی زۆری هەبوو، بە جۆرێك رووماڵ كرا، كە لە رووی سیاسی و حزبی و جەماوەرییەوە، پاڵپشتییەكی زۆری لێ بكرێت. تەنانەت خودی رەوانشاد (مام جەلال) یش، لە رێگەی گردبوونەوەیەكی جەماوەریی گەورەوە، لە بەردەم پارێزگای هەولێر، بەشداریی كردو وتاری پێشكەش بە ئامادەبووان كرد و بەڵێنی ئەوەی پێدان كە داواكاریی و راسپاردەكەیان بگەیەنێتە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
لە كۆتایی كتێبەكەشدا، نووسەر چەندین بەڵگەنامە و دۆكیومێنتی تایبەت بەو رووداوە خستۆتەڕوو، ئەمە وێرای ناوی سەرجەم ئەو بڵاوكراوانەی تایبەت بەو مانگرتنە دەردەچوون لەوکاتەدا، لەگەڵ ناوی هەموو ئەو كەس و هێز و لایەنانەی پشگتیریی مانگرتووەكانیان كردووە. بەمجۆرە، ئەم مانگرتنە، یەكەم چالاكی مەدەنی و جەماوەریی و سیاسی بووە، كە 30 ساڵ لەمەوبەر و لە پێناوی بەدەستهێنانی مافە رەواكانی كورددا، لە شاری سلێمانی، شاری هەڵمەت و قوربانی و پایتەختی رۆشنبیریی کراوە و پاشان لە شارەكانی دیكەش، هەمان مانگرتن بەڕێوەچوو.
بە گشتی ئەم كتێبە، دۆكیومێنتارییەكی گرنگە، لە بارەی مانگرتنەكانی ساڵی 1991، كە دەشێت وەك سەرچاوەیەكی مێژوویی گرنگ، پشتی پێ ببەسترێت.

سەرچاوە:
مانگرتنەكانی ساڵی 1991 ی كوردستان، نووسین و ئامادەكردنی: سەروەر عەبدولڕەحمان

 177 جار بینراوە