سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » بیبلۆگرافیا،كلیلێك بۆ بە ئاسانی چوونە ناو گەنجینەی كتێب ‌و سەرچاوە کوردییەکان

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

بیبلۆگرافیا،كلیلێك بۆ بە ئاسانی چوونە ناو گەنجینەی كتێب ‌و سەرچاوە کوردییەکان

لەم دووتوێیەدا
وەك چۆن بابەت ‌و ناوەڕۆكی ئەو قسەوباس و بابەتانەی كە لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ-دا مشتومڕیان لەسەر دەكرێت ‌و نمایش دەكرێت، هەمەڕەنگن، ساڵۆنی ئەمجارەش ئەگەرچی قسەكردنە لەسەر هەوڵ ‌و كۆششەكانی نووسەرو رووناكبیر بوار نورەدین كە وێڕای ئەوەی خەریكە بەتەواوەتی بە هەوڵی كەسیی خۆی پسپۆڕیی لەبواری بیبلۆگرافیادا بەدەست دەهێنێت، لە بیبلۆگرافیاكانیشیدا جۆرێك لە هەمەڕەنگیی لە بواری مێژوویی، سیاسی، ئەدەبی، مێژوویی‌و كەلتووریی ‌و كەلەپووریدا پەیڕەوكردووە كە كارو بەرهەمەكانی گەواهی ئەوەی بۆ دەدەن، كە چەند پەرۆشە بۆ بەرەوپێشبردنی ئەو بوارە كە تا ئێستا كەم كەس خۆی داوە لەو بوارە ئاڵۆزو تاقەت پڕوكێنە.
بۆ رێزلێنان لە ماندووبوونی ‌و ئاشناكردنی نووسەران ‌و رووناكبیران ‌و خوێنەران، ساڵۆنی كوردستانی نوێ لە سەرەتای ئەم مانگەدا ‌و لە رۆژی 10/7/2018دا كۆڕێكی بۆ بوار نورەدین رێكخست كە تێیدا وێڕای باسێكی چڕوپڕ لەسەر سەرەتای بیرۆكەو كاركردنی لەبواری بیبلۆگرافیادا، بەشێك لە بەرهەمەكانیشی خستەڕوو و بە ئامادەبووانی ئاشناكرد، كە ئەو روونكردنەوەو شیكردنەوانەی بوار مشتومڕێكی گەرمی لەنێو ئامادەبوواندا هێنایە كایەوە.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

سەرنووسەر: هەموو لایەكتان بەخێربێن بۆ كۆڕی ئەمڕۆمان، سەرەتا بە ساتێك وەستان بۆ گیانی پاكی شەهیدانی كوردستان، بەتایبەت شەهیدانی بواری رۆژنامەنووسی و هەموو ئەهلی قەڵەم كە كاك بوار ناساندوونی ‌و بەرهەمەكانیانی بە كتیبخانەی كوردی ناساندووە.
میوانانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ، بەتایبەتی میوانانی بەردەوام كە بەشێكن لە كوردستانی نوێ ‌و بەناوی ئێوە‌و رۆژنامەكەمانەوە بەخیرهاتنی مامۆستا مەزهەری خالقی دەكەین كە ئەمڕۆ تەشریفی هێناوە‌و هیوادرارین ئەمڕۆ یەكەم رۆژیەتی، بەڵام هیوادارین بەردەوام بێت، كۆڕی ئەمڕۆمان هەم كۆڕەو هەم رێزلێنانە لە برای خۆشەویستمان كاك بوار نورەدین كە بێگومان بەشێكی زۆرتان دەیناسن، بۆنەی كۆڕەكەش ئەو هەوڵ ‌و ماندوبوونەیەتی كە لەبواری بیبلیۆگرافیادا داویەتی و رێزگرتنە لەو تێكۆشانەی كە لەو بوارەدا كردوویەتی‌و رێزگرتنی هاوڕێیەكی خۆشمانە كە لەهەر بۆنەیەكی فەرهەنگیدا خۆشبەختانە بیبلیۆگرافیایەكی لەسەر ئامادە دەكات و كوردستانی نوێی پێ دەوڵەمەند دەكات، بۆیە ریزگرتن لەو كۆششەی ئەو ئەركێكی رۆژنامەنووسی‌و هاوڕێیانەیە كە وەك كوردستانی نوێ هاوكاریی كوردستانی نوێ دەكات.


ئێوە كاك بوار لە بواری بیبلیۆگرافیادا دەناسن و لەچەند بوارێكی تریشدا دەنووسێت كە هەندێكیان حەزو ئارەزووی خۆیەتی ‌و هەندێكیشیان تایبەتمەندیی خۆی هەیە. ئەو بەرهەمانەی تائێستا بڵاوی كردۆتەوە لە فۆلكلۆری كوردیی ‌و بەشێكیان هونەرەو بەشێكیشی بیبلیۆگرافیایە كە چەند كتێبێكی لەو بوارەدا هەیە، بواری دیكەی وەك سیاسییش بەتایبەتی لە ناوچەی قەڵادزی كە خۆی خەڵكی ئەوێیە.
رەنگە باشترین كەس كە خۆی بتوانێت قسە لەسەر بەرهەمەكانی بكات خۆی بێت، بۆیە لەم كۆڕەدا لەسەر شەخسی خۆی قسە ناكات، بەڵكو لەسەر فەرهەنگی كوردی قسە دەكات كە چۆن كتیبخانەی كوردی بتوانێت كلیلی جیاجیای بۆ خوێندنەوەی بەرهەمەكان ‌و ناساندنی كتێبەكان ‌و بەشێكی ئەو كارە بیبلیۆگرافیا دەكرێت؟
كاك بوار لە بواری فولكلۆری كوردییشدا چەند كتێبێكی هەیە، وەك دەنگی مێینە لە گۆرانیی فۆلكلۆری كوردیدا، رەدوكەوتن لە كەلتووری كوردەواریدا، تەنانەت چەند كتێبێكیشی هەیە لە بواری مێژوودا‌و جێگای سەرنجە كە وەرگێڕدراوە.
كاك عەلیش لێرەیە كە یەكێكانی وەرگێڕاوە. هەروەها كتێبێكی هەیە لەسەر بەرهەمەكانی مامۆستا مەزهەری خالقی كە لەكاتی خۆیدا بوو وابزانم پێنجەم چارە چاپ دەكرێت و هەروەها لە بواری كەسایەتییەكان‌و یادو بۆنە‌و چلە‌و ساڵڕۆژەكاندا، كاك بوار بەشداریی تێداكردووە بە تایبەمەندییەكەی خۆی.
ئێمە لە ساڵی 2011 كتیبێكیمان بۆ چاپ كرد بەناوی «جوگرافیاو پێرستیك لە كتێبی كوردیدا» و كتیبێكیشی بەهەمان ناونیشان لەسەر مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد لەسەر كاك حەمەی مەلا كەریم ‌و لەسەر مامۆستا مەسعود محەمەد ‌و لەسەر مامۆستا عەلادین سجادی ‌و مامۆستا شێركۆ بێكەس ‌و چەند نموونەیەكی تریش لە بۆنەی ڤیستیڤاڵی گەلاوێژدا. دیارە ئەم كتێبە زۆر بەنرخە‌و زانیاریی زۆری تێدایە‌و چاپی دووەمێتی.
بەرهەمەكانی زۆرن، بەڵام گەورەترین بەرهەمی ئەو بیبلیۆگرافیایە كە لەسەر كورد‌و كوردستان چاپی كردووە، ئەوەی ئێوە دەیبینن، ئەو كتێبانەیە كە رۆژنامەی كوردستانی نوێ چاپی كردووە، تەنانەت خۆشمان ئەو كتێبانەمان لانەبوو، ئەوەی كاك بوار كردی، كلیلێكی باشە بۆ ئێمە‌و هەتا بۆ دەزگاكانی تریش كە دەتوانن سوودی لێ ببینن، كاك بوار لەچەند دەزگایەكی هونەریی كاری كردووە‌و جێ دەستی دیارە‌و و لەزۆر بواری دیكەشدا كاری كردووە.
كاك بوار خۆی لەسەر ئەو بوارە قسە دەكات، ئەو فەرهەنگە لە كوردستان چۆن گەشەی كردووە؟ چۆن دەتوانێت مێژووی كوردستانمان بەو رێگایە بۆ بنووسێتەوە، ئێستا لەبوارێكدا كاردەكات لەگەڵ یونسكۆ، كە هیوادارین خۆی هەندێك زانیاریمان لەوبارەیەوە پێبدات لەو كارە فەرهەنگییە كە لەسەر شارە حەیاتەكەیە‌و دووبارە هەموو لایەك بەخێربێن.
بوار نورەدین:
دەستخۆش كاك ستران، بەخێرهاتنی ئامادەبووان دەكەم ‌و سوپاسی رۆژنامەی كوردستانی نوێ دەكەم كە بەبێ هیچ دوودڵییەك بیبلیۆگرافیاكەیان بۆ بڵاوكردومەتەوە ‌و هاوكارم بوون.
ئەم بوارەی بیبلیۆگرافیا بۆخۆی جیهانێكی فراوانە، زانستێكە لەتەواوی جیهاندا بایەخی پێ دەدرێت ‌و پێ دراوە. یەكەم كەس كە ئەم وشەیەی هێنایە ناو كتێبخانەی كوردییەوە، شادڕەوان مستەفا نەریمان بوو. بەڵام وەك پێویست كاری لەسەر نەكراوە.
من سەرەتا پێم باشە وشەكە شی بكەینەوە، وشەكە یۆنانییە، لەدوو بەش پێك هاتووە، واتا ناسنامەی كتێب یان ناساندنی كتێب، ئەم وشەیە لەهەموو جیهاندا جێكەوت و هیچ پێویست ناكات ئێمە بیكەین بە كوردی، بەداخەوە تائێستا ئەم وشەیە بەهەڵە بەكاردێت، بیبلیۆگرافیایە، زۆرجار وشەی بایۆگرافی بەكاردەهێنن، بایۆگرافی واتە ژیاننامە لە زمانی كوردیدا. ئێمە پێویستیمان بە وشەی بایۆگرافی نییە.
راستییەكەی وشەی بیبلیۆگرافیا ئەگەر پێناسەی بكەین، ئەو سەرچاوەیەیە كە سەرچاوەكان كۆدەكاتەوە یان سەرچاوەی سەرچاوەكانە، ناسنامەی كتێب ‌و كتێبخانەكانە، بەداخەوە كتێبخانەی كوردی راستە چەند بیبلیۆگرافیایەك كراوە، بەڵام هێشتا لەچاو پێویستیی هیچ نەكراوە، بزانین بۆچی؟
ئامادەكردنی بیبلیۆگرافیای گشتی ‌و تایبەت، ئەركێكی ئاسان نییە ‌و چەند گرفتێكیان هەیە، كە هەندێكیان كێشەی كتێبی كوردی ‌و كتێبخانەی كوردستانن، ئیمە لە كوردستاندا كتێبخانەی نیشتمانیمان نییە، لەبەرئەوەی كوردستان دابەشبووە بەسەر چوار ناوچەدا، تائێستا ئێمە هێزی شاخمان هەیە ‌و بڵاوكراوە دەردەكات، تۆ كە دێیت لێكۆڵینەوە لەسەر بابەتێك دەكەیت، پێویستە بزانی پێش تۆ لەسەر ئەم بابەتە قسە كراوە؟ من 12 ساڵ خەریكی ئەم پڕۆژەیە بووم، تۆ بۆ یەك بابەت دەبێت 12 ساڵ بگەڕێیت تا ئاماژەی پێ بدەیت‌و وەك سەرچاوە بەكاری بهێنیت.
با ئێمە رەدوو كەوتن بەنموونە وەربگرین، تۆ كاتێك دێیت بتەوێت لەسەر رەدووكەوتن قسە یكەیت، گومانی تێدا نییە دەبێت بزانی كە كێ پێش تۆ لەسەر رەدووكەوتن قسەی كردووە، من لێرە بەشی دووەمم داناوە، رەدووكەوتن لە ئەرشیفی كتێبخانەی كوردیدا لە مەلا مەحمودی بایەزیدییەوە هەتا ساڵی 2004 دكتۆرێك لێكۆڵینەوەیەكی بە زمانی عەرەبی نووسیوە و تەنانەت مەلا مەحمودی بایەزیدیی بە دوو سێ پەرەگراف باسی كردووە، وەك خۆی تایپم كردووە‌و پاشان رەخنەم لێ گرتووە، بەڵام توێژەرێك ئاگای لێ نییە كە پێش ئەو چەند كاری كردووە‌و لێكۆڵینەوەی كردووە.
توێژینەوە دوو جۆری هەیە، یەكێكان بۆ پلەی زانستی خۆی سوودی لێ دەبینێ، ئەویتریشان خۆبەخشانەیە، وەك حەزوو ئارەزووی كەسی خۆت، بۆ نموونە من هیچ پلەیەكی زانستیم پێ وەرنەگرتووە، بەڵام مامۆستایەكی زانكۆ پلەی پێ وەردەگرێت، ئەمە ئیشی توێژەر نییە بچێت لە كتێبخانەی كوردیدا بگەڕێت ‌و بزانێت لەسەر ئەو بابەتە كێ شتی نووسیووە، ئەمە ئیشی بیبلیۆگرافیستە كە پێشتر شتەكەی بۆ ئامادە كردبێت.
لە كتێبخانەی كوردییدا كێشە زۆرن، داتا بەیسێك نییە كە تۆ بتەوێت كتیبێك لە زمانێكی ترەوە وەربگێڕیت بۆ زمانی كوردی بۆئەوەی بزانیت كە پێش تۆ كێ ئەو كتێبەی وەرگێڕاوە یان لەوانەیە لە یەك كاتدا دوو وەرگێڕ لە كوردستان دەست بكەن بە وەرگێرانی كتێبێك، ئەوەش كێشەیەكی گەورەی كتێبخانەی كوردییە.
نەبوونی كتێبخانەی نیشتمانی گەورەترین ئاستەنگە ‌و كێشەیە بۆ توێژەران بۆ ئەوانەی كە خەریكی بیبلیۆگرافیان.


من كە دەستم بەم پرۆژەیە كرد، لە كتیبخانەی ئینستتیوتی كەلەپوری كوردەوە دەستم پێكرد، بەهەر چوار پارچەی كوردستاندا بڵاوبووینەوە، زۆر كتیبخانە گەڕام، بۆم دەركەوت كتێبخانەی كوردی بێ بەرنامەیە، كتێب هەیە تەنها لە كتێبخانەی ئینستتیوتی كورد هەیە، كتێب لە سلێمانی چاپكراوە لە كتێبخانەكانی سلێمانی دەستم نەكەوتووە، بەڵام لە هەولێر دەستم كەوتووە، من بۆ ئەوەی ئەو ئاستەنگە بۆ توێژەر نەهێڵم، هەموو كتێبێك ناسنامەم بۆ كردووە، پەراوێزێكم بۆ كردووە‌و كۆدی كتێبەكەم بۆ نووسیوە، ئەگەر ئەو ژماریەش گۆڕانكاریی بەسەردا هاتبێت، بەڵام دەزانی لە چ كتێبخانەیەكە.
بیبیلۆگرافیا چەند جۆرێكی هەیە، ئەوەی كە باوبێت بیبیلۆگرافیای گشتی ‌و تایبەتییە، بیبیلۆگرافیای گشتی ئەوانەن كە بەشێكیان شادڕەوان مستەفا نەریمان كردویەتی، نزیكەی سێ بیبیلۆگرافیای هەیە، بیبیلۆگرافیای تایبەتیش ئەوانەن كە كاك ستران ئاماژەی پێدان، بۆ نموونە بیبیلۆگرافیای مامۆستا شێركۆ بێكەس، تەوەری یەكەم: بیبیلۆگرافیای بەرهەمەكانی خۆیەتی، تەوەری دووەم: بیبیلۆگرافیای نووسینەكانی شێركۆ بێكەسە لە ناو كتێبی كوردیدا، تەوەری سێیەم: بیبیلۆگرافیای ئەو كتێبانەیە كە بەسەربەخۆ لەسەر شێركۆ بێكەس نووسراوە واتە توێژینەوە یان رەخنە لەسەر شێركۆ بێكەسە، تەوەری چوارەم: بیبیلۆگرافیای ئەو بابەتانەیە كە لەپێڕستەكاندا ناوی شێركۆ بێكەس هاتووە، بۆ نموونە كەسێك سەد بابەتی نووسیووە دوو بابەتی لەسەر شێركۆ بێكەسە.
پێویست بوو ئێمە بۆ هەموو كەسایەتی ‌و بۆنەكان بیبیلۆگرافیامان هەبێت، بەداخەوە. ئەو كەسانەی بیبیلۆگرافیا دەكەن ‌و ئامادەی دەكەن، ئەرك ‌و بەرپرسیارێتی گەورەیان لەسەر شانە، دەبێت تەواوی هەموو كتێبخانەكان بدەیت ‌و پاشان داتاكان بڵاوبكەیتەوە، من كە ئەم بیبلیۆگرافیایەم بڵاوكردووەتەوە، كۆدی نزیكەی 60 كتیبخانەی تیدایە، 33 كتیبخانەی كەسی، لە كتیبخانەی گشتی سلێمانی، پێنج كتیبخانەی كەسی لە كتیبخانەی گشتیی هەولێر، كتیبخانەی ناوەندەكان ‌و تەنانەت كتێب فرۆشە دەستگیڕەكانیش گەڕاوم، لەبەرئەوە بیبلیۆگرافیای سەركەوتوو ئەوەیە لە 100 كتێب 90ی تۆمار كرابێت.
من لەبیرمە ساڵانی 1977-1978 بەوشەی بیبلیۆگرافیا ئاشنا بووم، كاتێك شادڕەوان مستەفا نەریمان كتێبی (بیبلۆگرافیای كتێبی كوردی 1787-1975) بڵاوكراوەی كۆڕی زانیاریی كورد، چاپی یەكەم، چ (كۆڕ) بەغدا 1977) بڵاوكرایەوە، كاك سەڵاحی برام بە هاوكاریی ( جەبار جەمال غەریب) بابەتێكیان لەسەر نووسی ‌و لەپاشكۆی رۆژنامەی عیراقدا بڵاویان كردەوە، كۆتایی 2002، لە كتێبخانەی ئینستیتیوتی كەلەپوری كورد شەرەفی ئەوەم پێدرا وەك كارمەندی كتێبخانە كاربكەم، ئەركی دامەزراندنی كتێبخانەیەكی تایبەت بە (كەلتووری كورد یان كەلەپوری كورد) م پێ سپێردرا، جگە لە ئەزموون ‌و ئاگاداریی خۆم، ویستم لەرێگەی بیبلیۆگرافیاوە، سەرچاوەكان كۆبكەمەوە، كە بەداخەوە وەك پێویست، لەبەردەستدا نەبوون.
كۆتایی 2004، بیبلیۆگرافیای كتێبی فۆلكلۆریی كوردی (1860-2004)، ئامادەكرا‌و د. عیزەدین مستەفا رەسوڵ، پێشەكی بۆ نووسی، ناساندن ‌و پشتگیریی دكتۆر، هەروەها دەستخۆشیی شارەزایان، كارمەندانی كتێبخانەكان ‌و بەكاربەرانی بیبلۆگرافیاكە، بوونە هۆی ئەوەی بیر لە ئامادەكردنی بیبلۆگرافای كتێبی مێژوویی بكەمەوە، دواتریش بابەتەكانی دیكە ئامادە بكەم.
یەكێكی تر لە خاڵەكان بیبلۆگرافیا وەك پێویست لە رۆژنامە و دەزگاكاندا گرنگی پێنادرێت، دەزگاكانی چاپ‌و بڵاوكردنەوە هەتا دیوانێك وەستابێت ئەو گرنگییە نادەن بە بیبلۆگرافیا، لەهەمان كاتیشدا كڕیاریان كەمە‌و كەلتورێكی نوێشە. دوو ساڵە ئەو بیبیلۆگرافیایەم چاپكردووە، تا ئێستا 50 سێتم لێ نەفرۆشتووە، من كە رووم لە كوردستانی نوێ كردووە تائێستا دوو پاشكۆمان ئامادەكردووە، یەكێكان لەسەر راپەڕین ساڵی 2014 بوو، پاشكۆیەكی تر لە سەر كوردستانی نوێ خۆی بوو، بۆ د. كەمال فوئاد. بەداخەوە یەكەم ساڵوەگەڕی هیچی بۆ نەكرا، من لە یەكەم ساڵیدا بیبلۆگرافیام بۆ ئامادەكرد، د. كەمال فوئاد یەكێك لە ئەستێرەكانی رۆشنبیریی كوردی كە هیچ ئاوڕێكی لێ نەدرایەوە، تێنەگەیشتم بۆچی، بیبیلۆگرافیام بۆ د. كەمال فوئاد، مستەفا پاشای یاموڵكی، د.كوردۆ عەلی، د.جەمال رەشید، ئیحسان نوری پاشا، زیاد محەمەد ئەمین كردووە.
هەر لەم ماوەیەی پێشوودا یەكەم نووسینی مام جەلال تاڵەبانیمان ساغكردەوە كە ساڵی 1953 بۆ 1954 پێشەكی بۆ كتێبێكی كامەران موكری نووسیووە، ئێمە لە ئەنجامی بەدواداچوونمان لەبواری كتێبدا، بۆمان دەركەوت ئەم نووسینە هی ئەوەو رەنگە یەكەم نووسینیشی بێت.
رۆڤار وەك كاك ستران ئاماژەی پێدا، دەزگای چاپ ‌و پەخشی سەردەم ئەم بڵاوكراوەیەی دەردەكرد كە یەكێكە لە باشترین بڵاوكراوەكان، كە هەر ژمارەیەی تایبەتە بە كەسایەتییەك ‌و تا ئێستا 91 دانەی دەركردووە، بەداخەوە بەهۆی قەیرانەوە ئێستا وەستاوە.
من بۆ زۆربەی ئەو كەسایەتییانەی كە رۆڤاریان لەسەر كراوە، بیبیلۆگرافیام ئامادە كردووە، وەك ئەمین زەكی بەگ، مستەفا بەگی كوردی، سالم، د. عیزەدین مستەفا رەسوڵ، شوكر مستەفا، مەولەوی، قانیع، رەفیق حیلمی، شێخ نوری شێخ ساڵح، ئەكرەم قەرەداغی، هەروەها گۆرانی شاعیر.
گۆڤاری كۆچ ، 24/4 ی شاری قەڵادزێ، بڵاوكراوەی بیست ‌و چوار، 8ی ئازار-رۆژی جیهانیی ژنان، بڵاوكراوەی 8ی مارسی یەكێتیی ژنانی كوردستان، من لەكاتی كاركردنمدا لەم پڕۆژانەدا هاوكاریی 200 كەسم كردووە، هەیە پەیوەندیم پێوە دەكات ‌و داوای سەرچاوە دەكات، بەدوای بیبیلۆگرافیاكەدا ناڕوات ‌و سەیری ناكات، لەگەڵ ئەوەشدا درێخیم نەكردووە.
بیبلیۆگرافیای بڵاونەكراوە وەك هاوكارییەكی نووسەران ‌و لێكۆڵەران كە تائێستا چەندین بیبلیۆگرافیام بۆ ئامادەكردوون.خۆزگە داتا بەیستێك هەبوایە كارەكانی رێكبخستایە. من كەسێكی سۆزدارم، كەسێك دەمرێت دڵم بۆی دەسوتێت، من كاتێك شێركۆ بێكەس مرد، سەردەمم لەبەرچاو بوو بە دۆزەخ، من دەڵێم جوانترین پاداشت ‌و وەفا بۆ ئەو كەسایەتییانە، بیبلیۆگرافایە، من ئەوەی شێركۆ بێكەس بە پانزە رۆژ تەواوم كرد، بۆ عەلادین سەجادی یەكێتیی نووسەران كۆڕیادیان بۆ كرد، داوایان كرد منیش ئەوەم بۆ كرد، بۆ مام جەلال-یش كاتێك نەخۆش بوو لە ئەڵمانیا بوو، وتم باشترین خزمەت ئەوەیە بزانین مام جەلال چ بەرهەمێكی هەبووە لە كتێبخانەی كوردی، مامۆستا برایم ئەحمەدیش ئەم كتێبەش خۆم بردم لە تاران چاپمكرد. كێشەیەكی تر ئەوەیە زۆربەی ئەو كتێبانە لە رێوڕەسمەكاندا دابەشكراون ‌و لە كتێبخانەكاندا نەفرۆشراون.
بۆ محەمەدی مەلا كەریم لە مردنەكەی هەتا رێوڕسمی چلەكەی، من ئەم بیبیلۆگرافیایەم بۆ ئامادە كرد، وەك كاك ستران باسی كرد، ماوەی چوار ساڵ زیاترە من وادەزانم گەورەترین خەڵات كراوم كە كرام بە ئیدیتۆری پڕۆژەی ئینسكلۆپیدیای پارێزگای سلێمانی كە رێكخراوی یونسكۆ سەرپەرشتیی دەكات، بەڵام لەو رۆژەشەوە وادەزانم هەموو سلێمانی لەسەر شانی منە، ئەركەكەم زۆر قورسە.
من دوای ئەوەش ئەوە بۆ مێژوو دەڵێم، كەس رێز لە نووسینەكانی خۆی ناگرێت، نووسین مێژووە تۆ هەر بابەتێك بڵاودەكەیتەوە تومار دەكرێت، رۆژانە چەندین كتێب بڵاودەكرێتەوە شایەنی ئەوە نییە تومار بكرێـت، پێویستە رەخنە لەیەك بگرین، پێش ئەوەی بابەتەكە بڵاو بكەیتەوە هاوڕێكەت رەخنەت لێبگرێت باشترە، دەبێت زۆر ورد بین لە پڕۆژەی نووسین، زۆر لایەن ئەرشیف نەكراوە، 50 ساڵە ناوەندی هونەریی هەیە كاردەكات، بەرهەمەكانی خۆی تومار نەكردووە،
دووبارە سوپاس.


عەدنان عومەر:
من وێرای دەستخۆشیم لە كاك بوار، حەزدەكەم ئاماژە بە شتێك بدەم، ئەویش ئەو ستەمەیە كە هەندێك لە كتێبخانەكان لەم پیاوەیان كردووە، بۆ نموونە ئەم كتێبەی لەبەردەستمدایە، یەكێكە لەو كتێبانەی كە زۆر سوودم لێ بینیووە بۆ قوتابیانی قۆناغی چوارەمی بەشی مێژوو .
بەراستی زۆرم پێ ناخۆشبوو كە چوومە كتێبخانەیەك نووسرابوو ئەم كتێبانە بە هەزار، بۆچی بە هەزار؟ 19 دانەی دانابوو هەر بە ئەنقەست كڕیم، بەداخەوە كتێبێك 430 سەرچاوەی تێدا هاتووە، بەبێ وابەستەبوون بە بیروباوەڕ‌و عەقیدەیەكی تایبەت ‌و بەبێ جیاوازی سەرچاوەكانی داناوە، تەنانەت كتێبێكی منیشی داناوە، رەنگە خۆشی نەیزانیبێت كە هی منە، بە راستی دەبوایە باسی لەو زوڵمەش بكردایە كە كتێبخانەكانی سلێمانی بەرامبەری كردوویانە. من هەر ئەوەندەم هەیە‌و هیوای سەركەوتنی بۆ دەخوازم.
بوار نورەدین:
بەڕاستی من زۆر قسەم كرد، لەسەر ئەم بابەتە، بەڵام یەكێك لە هەرە خراپترین سیستمەكانی كتێب فرۆشتن لە جیهاندا، سیستمی كتێب فرۆشتنە لە عیراقدا، نەك هەر لە كوردستان. كتێبێك 12 ساڵ سەرقاڵی ئامادە كردنی دەبیت، پاشان دەبێت داوا لە چەندین كەس بكەیت تا تایپی بكەن، پاشان دەبێت خۆت هەڵەبڕیی بكەیت، پاشان چاپی دەكەیت، با باسی ئەوە نەكەین چۆن ‌و بە چ پارەیەك چاپی دەكەیت، بەئامادە كراوی وەكو گوێزی ساغ دەیبەیت بۆ كتێبفرۆشەكە، دەڵێیت بۆم بفرۆشە. هەر ئەم كتێبە بە نموونە یەكێك لەو ناوەندانەی لە سلێمانی رۆشنبیریی بە خەڵك دەفرۆشێتەوە‌و سەدان رۆشنبیر‌و نووسەری ئەم شارەش رووی تێدەكەن ‌و لەكۆڕەكانی ئامادە دەبن، بە ئامادەكراوی داوای 40%ی قازانجی فرۆشتنی لێ دەكردم، بۆچی؟ من بە ئامادەكراوی بۆم هێناویت ‌و لە كارتۆنیشدایە ‌و نایلۆنیشی پێوەیە، كەچی تۆ داوای 40%م لێدەكەیت؟
بەراستی سیستمی فرۆشتنی كتێب زۆر زۆر ناتەندروستە. بۆ نموونە كتێبێك دوای ئامادەكردنی دەیبەیت بۆ كتێب فرۆشەكە، هیچ بڕە پارەیەكت ناداتێ، وەسڵێكت دەداتێ ‌و پاش شەش مانگ یان ساڵێك كە دەچیتەوە بۆ لای لێی دەپرسیت كە ئاخۆ چەندی لێ فرۆشراوە؟ دەڵێت هیچ، هێشتا لە مەخزەنە، لەگەڵ رێزم بەڵام زۆر جار راست ناكات، فرۆشراوە، دەیەوێت پارەكەیت نەداتێ، لەكاتێكدا پارەكەی تۆ دەچێتە گیرفانی ئەو‌و كاسپیشی پێوە دەكات.
زۆر جار فرۆشتویەتی ‌و ناڵێت فرۆشتوومە، یاخود زۆرجار دەڵێت پارەم پێ نییە، بەراستی كتێب فرۆشتن بووە بە سەرئێشە.
ئەم كتێبە نوێیەم بۆیە نەخستە بازاڕەوە، تەنانەت تەنها لە كتێبخانەی سلێمانی یەك كۆپیی هەیە، هەروەها لە بنكەی ژینیش، نەفرۆشرێت ‌و بڕزێت زۆر پێم باشترە لەوەی هەندێك كتێب فرۆش فەرهوودی بكەن.
بەراستی ئەو كێشەیە بەمن چارەسەر نابێت، ئەوە كاری وەزارەتی رۆشنبیرییە، زۆر سوپاس.
كاك رەنج:
من دەستخۆشی لە كاك بوار دەكەم، بەڕاستی دەستڕەنگینیی پێوە دیارە لە كارەكانیدا، چ لە بواری رێكخراوەیی ‌و سیاسی، یان لە بواری رۆژنامەگەرییدا كاری زۆر باشی كردووە.
یەكێك لەو بوارانەی كە ناتوانین كاری لەسەر بكەین، یان ئاسانكاریی نییە لە كاری دۆكیۆمێنتاری یان بە ئەرشیفكردندا، ئەویش ئەوەیە كە لە مێشكی كەسایەتییەكان ‌و كەسەكاندا دەمێنێتەوە. من لێرەوە داوا لە كەسایەتییەكان دەكەم، هەرچی هەیە لە زهنیدا یاداشتی بكات، یاداشت زۆر گرنگە، من لایەكی كتێبخانەكەمم داناوە بۆ یاداشت، لەهەر شوێنیك یاداشتێكم دەستبكەوێت، لە كتێبخانەكەم هەڵیدەگرم، یەكێك لەو كەسانەی كە زۆر هەوڵم لەگەڵدا داوە، مامۆستا مەنگوڕی بوو، زۆر هەوڵمدا بۆ ئەنسكلۆپیدیای «ی.ن.ك» چاوپێكەوتنی لەگەڵدا بكەم، بەداخەوە نەمتوانی، چونكە خۆی ئامادەیی تێدا نەبوو، كە شتێكت لەبەر دەستدا بێت ‌و بێیت ئیشی لەسەر بكەیت، جیاوازە لەوەی كە لە مێشكدایە، ناتوانی كاری لەسەر بكەیت، تا ئەو كەسە خۆی نەچێتە ژێر بارییەوە. ئێمە زۆر كەسایەتی یان چاوپێكەوتنمان كردووەو یاداشتكرد‌ووەو رێكمانخستووە لە ئیسكلۆپیدیای یەكێتیدا بڵاو بووەتەوە ‌و ئەوەشی كە ماوە بڵاو دەبێتەوە.
ئەوە كارێكی باشە، لەلایەكەوە كە شتێك هیچ نییەو تۆ دێیت بەرهەمی دەهێنیت، بەڵام شتێك هەیە تۆ دێیت جارێكی دیكە رۆح دەكەیتەوە بەبەریدا ئەوە ئاسانترە، قورسترەكەیان ئەوەیە كە لەمێشكی هەریەك لە ئێوە تا خۆتان ئامادە نەبن یاداشتتی بكەن، ئێمە ناتوانین دۆكیۆمێنتی بكەین. هیوادارم هەموو كەسایەتییەكان یادەوەرییەكانیان یاداشت بكەن، بۆئەوەی بتوانین بیخەینە بواری دۆكیومێنتەرییەوە‌و سوپاستان دەكەین.
بوار نورەدین:
دەستت خۆشبێت مامۆستا گیان، هەر لەسەر قسەكەی جەنابت، ئەوكاتەی سەررقاڵی كتێبەكە بووم، پەیوەندیم بە هەندێك حزبەوە كرد كە مێژوویان هەیە لە كوردستاندا، پارتی دیموكراتی كوردستان لە چلەكانەوە دامەزراوە، یەكێتی نیشتمانی لە ناوەڕاستی حەفتاكانەوە دامەزاروە، بەڕاستی ئەو حزبانەی كە پارەشیان هەیە ‌و دەسەڵاتیان هەیە، ئەرشیفێكی تایبەت بەخۆیان نییە، بۆنموونە یەكێتی ناوەندێكی نییە كە كتێبەكانی شاخی لێ بكڕیت، ناشكرێت ئیهمالی بكەیت، تەنانەت حزبەكان بەو هەموو دەسەڵاتەی هەیانە، ئەرشیفیان نییە، بابەتی ئەرشیف لەم وڵاتەدا بایەخی پێنادرێت.
من بیبلۆگرافیام بۆ مامۆستا مەنگوڕی-یش كردووە، لەداخی هەندێك رۆژنامە و گۆڤارەكان لە فەیسبووك دام بەزاندووە، چونكە بەراستی لە هیچ رۆژنامەو گۆڤارێك پاداشت نەماوە، بۆیە بەڕاستی زۆرجار بیتاقەت دەبیت ‌و بڵاوی ناكەیتەوە، بۆ نموونە من زیاتر لە چل بیبلۆگرافیام لە مەلای جزیرییەوە تا ئەحمەدی خانی ئامادەیە كە بڵاوم نەكردووەتەوە.
د.سامان عیزەدین:
من دەستخۆشی لە كاك بوار دەكەم، هیوای سەركەوتنی بۆ دەخوازم، سوپاس بۆ كوردستانی نوێ-ش كە هاوشێوەی ئەوان بەسەر دەكاتەوە، من یەك تێبینیم هەیە ئەگەر بەهەند وەربگیرێت، بۆ نموونە نامەی ماستەر‌و دكتۆرا نووسەرەكانیان ناڵێن ئەمە نامەی ماستەر ‌و دكتۆرایە كە چاپ دەبێت، نابێت بەناوی كتێبەوە بچێتە ریزی ئەو بیبلۆگرافیایانەوە، دەبێت بچێتە نێو بیبلۆگرافیای نامەی ئەكادیمییەوە، هەرچەندە بەداخەوە زانكۆكان بیبلۆگرافیایان بۆ خۆیان نەكردووە كە چەند نامەی ماستەر‌و دكتۆرایان كردووە، ئەوەش كێشە بۆ خوێندكاران دروست دەكات، كە دەچێت بۆ زانكۆ، سەیر دەكات ناونیشانی دووبارە هەیە، من خۆم بینیوومە قوتابی تووشی كێشەی ناونیشانی دووبارە بووەتەوە، چونكە هیچ شتێك نییە بە دروستی تۆماری كردبێت بۆئەوەی هەموو ناونیشانەكانی بەردەست بێت بۆئەوەی هەمان ناونیشان دووبارە نەبێتەوە، پاشان پێیان زانیووەو پێیان گۆڕیووە، هیوادارم ئەوە بە تێبینی لای خۆتان وەربگرن ‌و ئەگەر كرا كار لەسەر بیبلۆگرافیا كردنی نامەی ئەكادیمی بكەن، هەرچەندە شوان سلێمان بابە كاری لەسەر كردووە، بەڵام وەكو پێویست نییە بەڵام جێی دەستخۆشییە لەهەمان كاتدا، سوپاس بۆ ئێوەش.
بوار نورەدین:
سوپاس بۆ تۆش مامۆستا گیان، بەراستی شت كە چاپ بوو لە چاپخانە دەرچوو، نامەی ئەكادیمی بێت یان كتێبێكی زۆر خراپیش بێت، بە كتێب هەژمار دەكرێت، چونكە بیبلۆگرافیا كاری ئەوە نییە بڵێت ئەم كتێبە باشە‌و ئەمەیان خراپە، بیبلۆگرافیا ئەگەر شیكەرەوە بێت، ئەوكاتە جیایان دەكاتەوە بۆ نموونە ئەم كتێبە زانستییەكانە‌و ئەمەش ئەكادیمییەكانە.
بابەتی دوومیش ئەوەیە كە وەزارەتی خوێندنی باڵا پێویست بوو داتابەیسی هەبێت ‌و لینكێك بێت لە هەموو زانكۆكانی كوردستان، بەراستی سەیرە بەلامەوە تائێستا ئەم شتە نەبێت ‌و تا ئێستا ناونیشانی دووبارە لەناو زانكۆكانی كوردستاندا هەبێت، بەڕاستی ئەمە لە ساڵی 2018 دا ئەوپەڕی ناتەواوییە، زۆر سوپاس.
د.هیوا عەزیز:
سەرەتا دەستخۆشی لە مامۆستا دەكەم بۆ كارەكانی، دیارە ماوەیەكی زۆرە سەرقاڵە، خەڵكی زۆریش هەم لە ناوەندی ئەكادیمی، هەم لە دەرەوەش ئاشنان پێی،من پێموایە ئەم بوارە لەكاردا پێویستە زۆرتر ئاشنا بكرێت ‌و بە رۆشنبیریی بكرێت، یان بە زانستی بكرێت، بەجۆرێك بتوانیت خەڵكانێك لە دەوری خۆت كۆبكەیتەوە كە هەم خواست ‌و خولیای هەبێت، هەم بتوانیت بواری جیاوازیشی لەگەڵدا بكەیتەوە، بۆ نموونە دەكرێت پەیوەندیی بكەیت بە زانكۆكان یان كۆلێژە تایبەتەكانەوە كەكاری ئەكادیمی زۆریان كردووە و هەر خوێندكارێك دابنێیت بۆ كۆلیژێك ‌و كار لەسەر ئەم بڵاوكراوانە بكات، دواجار دەبێتە پڕۆژەیەكی گەورەتر، هەم ئیشی ئەرشیف دەكەیت، هەم جۆرێك لە كارئاسانی دەكەیت.
خاڵی دووەم ئەوەیە ئیشاڵڵا تەمەن درێژبیت، بەڵام ئێمە گرفتی ئەوەمان هەبووە لە مێژووی خۆماندا كە زۆرتر لە بواری سیاسی پێمانەوە دیارە، بە دڵنیاییەوە لەكایە رۆشنبیریەكەشدا ئەم خاڵە هەیە كە هەمیشە ئەو كەسانەی لەپێشەنگی كارەكاندان كاتێك دەڕۆن، كەسێك نییە جێگەیان بگرێتەوە، ئەمە بەڕاستی گرفتێكی گەورەیە بۆ ئێمە، هەم لە سیاسەتدا، هەم لە بوارەكانی تریشدا ئەگەر دركمان پێ كردبێت.
بۆیە زۆر گرنگە ئەو كەسانەی كە خاوەنی پڕۆژەیەكن لەدوای خۆیان كۆمەڵێك كەس هەبێت درێژە بەم كارە بدەن ‌و دەستخۆشیت لێدەكەم ‌و سوپاس.
بوار نورەدین:
دكتۆر گیان دەستت خۆش بێت، بەداخەوە ئێمە نازانین بڵێین نازانین، هەر دەڵێین دەزانین، بڕوابكەن ئەم تەكنیكەی لەم بیبلۆگرافیایەدا كردوومە، كتێبخانەی عەرەبیش بیبلۆگرافیای وای تێدا نییە.
بەراستی من هاوڕێی خۆم هەیە كاری بیبلۆگرافیا دەكات، سوودی لێ نابینێت، پێی دەڵێم بەو شێوەیە مەیكە، ئێمە هەر یەكێك لەم كتێبانە دوو بیبلۆگرافیایە، هەم بیبلۆگرافیای كتێبەكانە بەپێی ساڵ، لەناو ساڵەكانیشدا بەپێی پیت ریزكراون، هەم بیبلۆگرافیای نووسەر‌و وەرگێڕەكانیشە كە بەپێی پیت ریز كراون، من كاتێك لە ئیستیتیوتی كەلەپوری كورد دامەزرام ‌و دەستم كرد بە یەكەم بیبلۆگرافیا، تەنها ئەوەی مستەفا نەریمان لەبەردەستدا بوو، سوودیشم لێبینی ‌و تەكنیكێكم بەكارهێنا لەوەی ئەو پێشكەوتووترە، بەڵام مستەفا نەریمان مردووە تا ئەو ئیشەی كردووە، چونكە بەدەست ناكرێت ‌و ئیشی تاكە كەسی نییە. دەبێت بە سیستمێك كتێبەكانت داخڵی كۆمپیوتەر كردبێت كە بەئاسانترین شێوە بیدۆزیتەوە، بۆیە لە بابەتی بیبلۆگرافیادا بۆنموونە كەسێك مەبەستی بێت، دەتوانێت شتێك بكات، زۆر لەوەی من پێشكەوتووتر‌و باشتر بێت، بێگومان دەكرێت چونكە ئەمە سروشتی مرۆڤە، هەمیش كاری باشتردەكرێت هیچ شتێك لەشوێنی خۆی جێگیر نامێنێت ‌و بەستانداردی نامێنێتەوە.
خاڵی دووەمیش: من هیوام وایە بتوانم 10 ساڵی تریش بخەمە سەر ئەم كتێبە، ئەمەیان 90 ساڵە لە 1920 تا 2010، بەڵام بەراستی تا ئینسكلۆپیدیاكە تەواونەبێت، ناتوانم، چونكە من بەس ئەو ئیشە دەكەم كە خۆم خەریكیم، هەروەها من دەرگام بەڕووی كەسدا دانەخستووە، هەركەسێك بیەوێت، دەتوانێت بێت هاوكاریی بكات.
میسرییەكان پەندێكی زۆر جوانیان هەیە، دەڵێت: «ئەوەی پرسیار بكات، تۆبە ناكات»، واتە وەڵامی هەر دەست دەكەوێت، بەڵام ئێمە پرسیار ناكەین، من هەر كارێكم كردبێت، بەهەموو توانای خۆم كردوومە، خەڵك پێی بزانێت یان نا، یاخود لەسەری بنووسن، من بەلامەوە گرنگ نییە، من تواناو ویژدانی خۆم لەگەڵ بەكارهێناوە‌و ویژدانی خۆم لەگەڵ ئاسوودە كردووە، بەڕاستی مرۆڤیش تا راددەیەك توانای هەیە‌و بەپێی توانای خۆی كار دەكات، بۆیە من كە بەتەواوی خۆمی لەگەڵدا ماندوو دەكەم، ئەنجامەكەشی قبوڵ دەكەم، زۆر سوپاس.
-ئامادەبوویەك:
ئەمە لە ئینتەرنێتدا هەیە؟
بوار نورەدین:
نەخێر، تەنها بەكتێب هەیە، من پێشتر باسمكرد، وتم ئەگەر ئەمە ناوەندێك یان دامەزراوەیەك بیكردایە بەهی خۆی، لە موڵكی من دەربچووایە، ئەوكاتە من بێ خەم دەبووم، ئەمە هێشتا نەفرۆشراوەو پارەكەیم وەرنەگرتووە، ئیتر چۆن بیكەم بە داتا بەیس؟
*من مەبەستم ئەوە نییە، بۆ ئەوەمە كە خەڵك زیاتر سوودی لێ ببینێت؟ بۆیە دەبوو هەتا سپۆنسەرێكی بۆ نەدۆزیتەوە، چاپت نەكردایە، سەرباری ئەو هەموو ماندووبوونە.
بوار نورەدین:
من نموونەیەكت بدەمێ، ئەم كتێبە 400 لاپەڕەیە لەسەر دیاردەی رەدوو كەوتن، مامۆستایەكی زانكۆ، توێژینەوەیەكی 25 لاپەڕەیی كردووە، دەڵێت: «تائێستا هیچ كەسێك باسی ئەمەی نەكردووە هەر بە عەرەبییەكەی دەڵێت: لم یتطرق علیه احد» و حەوت جاریش ئەو دەستەواژەیەی دووبارە كردووەتەوە، سێ ساڵە سكاڵام لەسەر تۆماركردووە.
ئەوەتا كتێبیشم لەسەر نووسیووە، جا ئەوە چاپم كردووە، ئاوایە، چاپی نەكەم ‌و بە داتابەیس بیكەم چۆن دەبێت؟
ئەمە شتێكی تر بوو كە ئەمڕۆ نووسیبووم، یەكێك لە كێشەكانی تری بیبلۆگرا فیا ئەوەیە یەكەم خەڵك نایكڕێت، ئەوە ئیشی حكومەتە، دووەم وەك سەرچاوە بەكاری دەهێنێت ‌و ئاماژەی پێنادات، كاتێك تۆ هەموو سەرچاوەكانت بۆ كردووە بە گوێزی ساغ، دێت هەموو سەرچاوەكان دەنووسێت، بەڵام بیبلۆگرافیاكە وەك سەرچاوە نانووسێت.
بۆیە منیش پێموایە ئەمە بەسادەیی تەواو نابێت، بەڵكو دەبێت داتابەیسێكی بۆ بكرێت، هەموو ئەمانە بكەیتە ناو داتابەیسەكەوە، زۆرترین كارئاسانی بۆ دەكەیت، بەڵام گەرەنتی چییە؟
ستران عەبدوڵڵا:
ئێمە پاداشتمان نییە وەكو پارە، بەڵام رێزلێنانێكمان هەیە بۆ كاك بوار‌و هیوادارین رۆژێك بێت كە پارەمان هەبێت، ئەوكاتە قەرەبووی ئەوەی بۆ دەكەینەوە.

print

 123 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*