سەرەکی » ئاراستە » ده‌ستووری‌ عیراق له‌ نێوان ده‌ق‌و جێبه‌جێ كردندا

ده‌ستووری‌ عیراق له‌ نێوان ده‌ق‌و جێبه‌جێ كردندا

د. عه‌بدولعاتی‌ محه‌مه‌د

ساڵی‌ 2005 عیراقییه‌كان له‌ راپرسییه‌كی‌ گشتیدا ره‌زامه‌ندییان له‌سه‌ر ده‌ستووری‌ نوێ ده‌ربڕی‌، ئه‌و ده‌ستووره‌ی‌ گۆڕانكارییه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌سه‌ر چۆنایه‌تی‌ سیستمی‌ سیاسی‌ ئه‌و وڵاته‌دا هێنا كه‌ گه‌وره‌ترین گۆڕانكارییه‌ له‌ ساڵی‌ 1924وه‌ تیایدا كرابێت، له‌ ساڵی‌ 2006دا ده‌ستووره‌كه‌ كه‌وته‌ بواری‌ جێبه‌جێ كردنه‌وه‌‌و سیماكانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ له‌ شێوه‌ی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ فیدراڵیدا خسته‌ڕوو. به‌ڵام دوای‌ 12 ساڵ، هێشتا جێبه‌جێ كردنی‌ ده‌قی‌ ئه‌و ده‌ستووره‌ مشتومڕی‌ له‌سه‌ره‌، هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو وای‌ كرد ناجێگیری‌ سیاسی‌ له‌ عیراقدا ده‌ربكه‌وێت.
له‌ كاتی‌ بنیاتنانی‌ رژێمێكی‌ سیاسی له‌و شێوه‌یه‌دا، پێویسته‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ فره‌ڕه‌نگ هه‌بێت بۆ هه‌ڵبژاردنی‌ ده‌ستوورێكی‌ گونجا‌و، زۆر جاریش كه‌ كێشه‌یه‌ك دروست ده‌بێت، ئه‌و پرسیاره‌ قوت ده‌بێته‌وه‌، داخۆ كێشه‌كه‌ له‌ ده‌قی‌ ده‌ستووره‌كه‌دایه‌، یان جێبه‌جێ نه‌كردنیه‌تی‌ له‌لایه‌ن هێزه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌، یاخود په‌یوه‌ندی‌ به‌ بارودۆخی‌ ده‌ره‌كییه‌وه‌ هه‌یه‌؟
ده‌ستووری‌ نوێی‌ عیراق له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ دانراوه‌ كه‌ عیراق وڵاتێكی‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌‌و فره‌ ئایین‌و مه‌زهه‌به‌، ئه‌وجا بۆ ئه‌وه‌ی‌ ببێته‌ وڵاتێكی‌ دیموكراسی‌، ده‌بێ له‌ رووی‌ سیاسییه‌وه‌ میكانیزمێكی‌ وا بگیرێته‌به‌ر زه‌مینه‌ی‌ له‌بار‌و ئامرازی‌ پێویست بۆ هه‌موان فه‌راهه‌م بێت، تا ئازادی‌ راده‌ربڕین‌و جێگیربوونی‌ سیاسی‌ به‌دی‌ بهێنرێت.
ئه‌م جۆره‌ له‌ حوكمڕانی‌ به‌ ساده‌یی بڵێین، ده‌سه‌ڵات دابه‌ش ده‌كات بۆ دوو ئاستی‌ جیا‌و هه‌ر ئاسته‌‌و به‌ پێی‌ پسپۆڕی‌‌و تایبه‌تمه‌ندی‌ خۆی‌ حوكم ده‌كات، هیچ كام له‌و دوو ده‌سه‌ڵاته‌ش بۆیان نییه‌ خۆیان له‌ بابه‌تێك هه‌ڵقورتێنن كه‌ تایبه‌تمه‌ندیی ئه‌وی‌ تره‌. له‌ راستیشدا ئامانج له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ده‌ستوورێكی‌ وا‌و دروست كردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ فیدراڵی‌ دابه‌ش كردنی‌ عیراق نه‌بوو، به‌ڵكو بۆ پاراستنی‌ یه‌كێتی‌ خاكی‌ عیراق بوو. تاقی‌ كردنه‌وه‌ مێژووییه‌كانی‌ پێشتریش سه‌لماندویانه‌ كه‌ شێوازێكی‌ سه‌ركه‌وتووه‌.
چاره‌سه‌ری‌ فیدڕاڵی‌ ته‌نها به‌وه‌ ناوه‌ستێ كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان دابه‌ش ده‌كات له‌ نێوان حكومه‌تی‌ ناوه‌ند‌و هه‌رێمه‌كاندا، به‌ڵكو وه‌كو زۆر میكانیزمی‌ تری‌ لیبرالیزمی‌ تایبه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ فره‌ ره‌نگه‌كان، گرنگی‌ ده‌دات به‌ هه‌موو ئه‌و ورده‌كاریانه‌ی‌ په‌یوه‌ندییان به‌ رێكخستنی‌ ژیانێكی‌ دیموكراسیانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ر كه‌سیش به‌ ده‌ستووری‌ 2005دا بچێته‌وه‌ به‌ روونی‌ ئه‌و ئامانجه‌ ده‌بینێت، به‌ جۆرێك له‌ كاتی‌ ده‌رچوونیدا جیهان وای‌ ده‌بینی‌ كه‌ عیراق نموونه‌ی‌ راسته‌قینه‌ی‌ دیموكراسییه‌.
ده‌ستووری‌ عیراق له‌ هه‌ردوو ئاسته‌كه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌ روونی‌ جه‌خت له‌سه‌ر خواستی‌ بنیاتنانی‌ سیستمێكی‌ دیموكراسی‌ لیبراڵی‌ ده‌كاته‌وه‌، بۆ نموونه‌ تیایدا هاتووه‌ كه‌ هاووڵاتیانی‌ عیراق له‌به‌رده‌م یاسادا یه‌كسانن‌و هیچ جیاكارییه‌كی‌ ره‌گه‌زی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی‌و ره‌نگ‌و ئایین‌و مه‌زهه‌ب‌و بیر‌وباوه‌ڕ، یان دۆخی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ناكرێت. هه‌روه‌ها هه‌ر جۆره‌ حزب‌و قه‌واره‌یه‌كی ره‌گه‌زپه‌رست‌و توندڕه‌‌و‌و په‌ڕگیری‌ ئایینی‌ قه‌ده‌غه‌ ده‌كات، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌بێ ده‌رفه‌ت بۆ هه‌موو هاووڵاتییه‌ك بێ جیاوازی‌ فه‌راهه‌م بێت‌و ده‌وڵه‌تیش ده‌بێت رێوشوێنی‌ پێویست بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ بگرێته‌به‌ر. ده‌ستوور پێكهێنانی‌ میلیشیای‌ چه‌كداری‌ قه‌ده‌غه‌ كردووه‌‌و بڕیاری‌ قه‌ڵاچۆكردنی‌ تیرۆری‌ داوه‌. له‌ بواری‌ سامانی‌ نیشتمانیشدا ده‌ستوور ده‌ڵێ نه‌وت‌و غاز موڵكی‌ هه‌موو گه‌لی‌ عیراق له‌ سه‌رجه‌م هه‌رێم‌و پارێزگاكان‌و حكومه‌تی‌ فیدراڵی‌ ئیداره‌ی‌ ده‌كات‌و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ دادپه‌روه‌رانه‌ دابه‌شی‌ ده‌كات. جگه‌ له‌وه‌ش ده‌ستووره‌كه‌ مافی‌ داوه‌ به‌ هه‌موو هه‌رێمه‌كان ده‌ستووری‌ خۆیان هه‌بێت بۆ رایی كردنی‌ كاروباری‌ خۆیان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ نابێ دژی‌ ده‌ستووری‌ فیدراڵی‌ بێت، هه‌ر هه‌رێمێكیش مافی‌ خۆیه‌تی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ یاسادانان‌و جێبه‌جێ كردن‌و دادوه‌ریشی‌ هه‌بێت. ته‌نها ئه‌و به‌شانه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌ پسپۆڕی‌‌و تایبه‌تمه‌ندی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌نده‌، وه‌ك وه‌زاره‌تی‌ ده‌ره‌وه‌، پێكهێنانی‌ سوپا‌و سیاسه‌تی‌ دارایی‌و گومرگ‌و مه‌سه‌له‌ی‌ بودجه‌ی‌ گشتی‌.
ئه‌وه‌ لایه‌نێكی‌ ده‌قی‌ ده‌ستووره‌كه‌یه‌ كه‌ زۆر پرشنگداره‌‌و ركابه‌ریی‌ ده‌ستووره‌كانی‌ تر ده‌كات. به‌ڵام جێبه‌جێ كردن‌و په‌یڕه‌و كردنی‌ زۆربه‌ی‌ شته‌ بریقه‌داره‌كان ئه‌گه‌ر هه‌مووشیان نه‌بێت، جیاوازی‌ زۆره‌. ئه‌وه‌تا دوای‌ 12 ساڵ له‌و ده‌ستووره‌ عیراق كۆمه‌ڵێك رووداوی‌ تێدا رووی‌ دا، كه‌ دووره‌ له‌ ده‌قه‌كانی‌ ده‌ستووره‌وه‌، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ده‌ستوور ته‌نها مه‌ره‌كه‌بی‌ سه‌ر كاغه‌ز بێت. ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ش به‌ته‌نها قسه‌ی‌ ئێمه‌ نییه‌، به‌ڵكو قسه‌ی‌ زاری‌ زۆرێك له‌ سیاسییه‌كانی‌ عیراقیشه‌، به‌وانه‌شه‌وه‌ كه‌ به‌شدارن له‌ ده‌سه‌ڵاتدا‌و ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتن.
ئه‌وه‌ی‌ ده‌قی‌ ده‌ستووره‌كه‌ بخوێنێته‌وه‌، ده‌گاته‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ی‌ كه‌ ئامانجی‌ ده‌ستووره‌كه‌ بنیاتنانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ مه‌ده‌نی خاوه‌ن سیستمێكی‌ دیموكراسی‌ لیبراڵییه‌، به‌ڵام هه‌ر زوو تێبینی‌ ئه‌وه‌ ده‌كات، ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی‌ واقیع روو ده‌دات جیاوازه‌‌و ئه‌و هێزه‌ سیاسیانه‌ی‌ خاوه‌نی‌ بیر‌و ئاراسته‌ی‌ ئایینی‌‌و مه‌زهه‌بین زۆر به‌رچاوو به‌هێزن له‌ په‌رله‌مان‌و حكومه‌تیشدا‌و له‌سه‌ر شه‌قامی‌ سیاسیشدا ده‌ستێكی‌ باڵایان هه‌یه‌.
ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا به‌دی‌ ده‌كرێت‌و زۆر دژبه‌یه‌كه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ستوور باس له‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ مه‌ده‌نی‌‌و دیموكراسی‌ ده‌كاته‌وه‌، هیچ له‌ گرنگی‌ ئایینیشی‌ كه‌م نه‌كردۆته‌وه‌‌و رێزیشی‌ لێ ده‌گرێت، به‌ڵام به‌ جیهانێكی‌ سه‌ربه‌خۆ دایناوه‌‌و دوور له‌ ده‌سه‌ڵات‌و سیاسه‌ت، له‌سه‌ر ئه‌رزی‌ واقیعیش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌بینرێت پێچه‌وانه‌‌و دژی‌ ده‌ستووره‌‌و مه‌رجه‌ ئایینییه‌كان قسه‌ی‌ یه‌كلا كه‌ره‌وه‌یان هه‌یه‌ .
سه‌باره‌ت به‌ یه‌كسانی‌ ده‌رفه‌ت بۆ هه‌موان‌و دابه‌ش كردنی‌ سامانی‌ نیشتمانی‌ نه‌وت‌و غاز‌و دابین كردنی‌ خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كانیش، ناڕه‌زایی‌و خۆپیشاندانه‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌كه‌كانی‌ زۆرێك له‌ پارێزگاكانی‌ عیراق له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌ كه‌ هاووڵاتیان هه‌ست ده‌كه‌ن بنه‌مای‌ ره‌خساندنی‌ ده‌رفه‌تی‌ یه‌كسان هیچ رێزی‌ لێ نه‌گیراوه‌‌و جیاكاری‌ ده‌كرێت له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ئاینن‌و مه‌زهه‌ب، ته‌نانه‌ت له‌ ناو مه‌زهه‌بێكی‌ دیاریكراویشدا جیاكاری‌ ده‌كرێت‌و خزمخزمێنه‌‌و گه‌نده‌ڵی‌ ده‌كرێت. سه‌یر له‌وه‌دایه‌ وڵاتێكی‌ ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وت كێشه‌ی‌ بێكاری‌ تیایدا بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌. جگه‌ له‌وه‌ش كێشه‌ی‌ سامانی‌ نه‌وت‌و غاز تا ئێستاش له‌ نێوان حكومه‌تی‌ ناوه‌ند‌و هه‌ندێك له‌ هه‌رێمه‌كاندا، بۆ نموونه‌ كێشه‌ی‌ كه‌ركوك چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌، هه‌روه‌ها كێشه‌ی ئه‌منی‌‌و ئابووری‌ له‌ نێوان كورد له‌ باكوور‌و حكومه‌تی‌ مه‌ركه‌زیدا گه‌یشته‌ ئاستێك كه‌ كورد حه‌ز به‌ جیابوونه‌وه‌ بكات. كێشه‌ی‌ شاری‌ به‌سره‌ش ناونیشانێكی‌ درشت‌و به‌رچاوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌و ده‌ستووره‌ی‌ باس له‌ یه‌كسانی‌ ده‌رفه‌ت‌و خزمه‌تگوزاری‌ گشتی‌ وه‌ك ئا‌و‌و كاره‌با جێبه‌جێ نه‌كراوه‌.
هه‌رچه‌نده‌ ده‌ستوور دروستكردنی‌ میلیشیای‌ چه‌كداری‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ حكومه‌ت قه‌ده‌غه‌ ده‌كات، به‌ڵام شه‌ڕ دژی‌ داعش بۆ هه‌موانی‌ سه‌لماند كه‌ میلیشیاكان له‌ هێز‌و چه‌ك‌و ته‌قه‌مه‌نیدا شان له‌ شانی‌ هه‌ندێك سوپا ده‌ده‌ن، به‌ جۆرێك كه‌ حكومه‌ت ناچار بوو دانیان پێدا بنێت‌و هه‌ماهه‌نگیشیان له‌گه‌ڵدا بكات. ته‌نانه‌ت هه‌ندێك حزب كه‌ به‌شداره‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، هێزی‌ چه‌كداری‌ خۆی‌ هه‌یه‌.
له‌م دابڕانه‌ی‌ نێوان ده‌قی‌ ده‌ستوور‌و جێبه‌جێ كردنه‌كه‌ی‌، چه‌ند راوبۆچوونێكی‌ له‌سه‌ره‌، هه‌ندێك ده‌ڵێن هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ نه‌ده‌بوو ده‌ستوورێكی‌ وا ده‌ربچێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پۆل بریمه‌ر-ی‌ حاكمی‌ ئه‌و كاتی‌ عیراق دایناوه‌‌و رێخۆشكه‌ره‌ بۆ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا، ئه‌مانه‌ دیوه‌ پرشنگداره‌كه‌ی‌ ده‌ستووره‌كه‌ نابینن‌و هه‌ندێكی‌ تریش پێیان وایه‌ عیراق له‌ ژێر فشاردا ئه‌و ده‌ستووره‌ی‌ قبوڵ كردووه‌‌و بۆچوونی‌ سێیه‌میش پێی‌ وایه‌ ده‌ستی‌ ده‌ره‌كی‌ له‌ پشته‌وه‌یه‌.

رۆژنامه‌ی‌ عومان

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

موحسین بایز و مه‌جیدی حاجی عه‌لی

ئاوات كۆكه‌یی موحسین بایز فه‌رمانده‌و تێكۆشه‌ری كۆچكردوو محسین بایز یه‌كێكه‌ ...