سەرەکی » کەلتوور » ئیلام لە رۆژگاری دێریندا

پێشینەیەكی مێژوویی

ئیلام لە رۆژگاری دێریندا

كەمال نوری مەعروف لە فارسییەوە گۆڕیوێتی
به‌شی دووه‌م و کۆتایی
حەسەنی پیر نیا، لەو بارەیەوە نووسیوێتی، ئاشوور بانیپاڵ، پادشای ئیلام «تام هاری تو» وی بە گالێسكەی پادشایەتییەكەیەوە بەستووەتەوە‌و تا وەكو پەرستگای ئاشوور بەدووای خۆیدا رایكێشاوە. ئاشوور بانیپاڵ لە نووسراوەكەی خۆیدا بەو جۆرە دەڵێت: شاری شوشان‌و شاری ماداكتۆ‌و شارەكانی تریشم بە تەواوەتی راكێشانە ناو شەڕ‌و لە ماوەی مانگ‌و رۆژێكدا وڵاتی ئیلامم تەواو وێران‌و تەخت كرد. بۆئەوەی دەست‌و پێوەندەكانم لە بڕینی ئەو مەملەكەتەدا لە دەنگی مۆزیقای مەرەكان بێبەش نەبن، مۆڵەتم پێدان، كە دڕندەكان‌و مارەكان‌و جانەوەرەكان لەو بیابانەدا بە ئاسكەكانیشەوە بیانگرن. بەو شێوەیە سەربەخۆیی ئیلام بەدەستی ئاشوور بانیپاڵ كۆتاییهات.
ئەگەرچی دەوڵەتی ئیلام بەدەستی ئاشوورییەكان لە مێژوودا، سررایەوە، بەڵام خێڵەكانی كێونشین، بەردەوام توانیویانە پارێزگاری لە سەربەخۆیی خۆیان بكەن. پارێزگای ئیلام لەو سەردەمی دا(708-550پ.ز) بەشێك بووە لە ویلایەتەەكانی سەر بەئەوان، كە لەسەردەمی دا (كیاكسار) یاوەكو (هووەخشترە) (633-584پ.ز) بەشێك بووە لە ویلایەتی هەشتهەمی ماد.
داریۆشی هاخامەنشی، لەبەردەكەی كێوی بێستون(بەغستان) لای ئەو، ئیلام ویلایەتی 23 هەمینی بووە‌و بەو ناوە ناسراوە. دوواتر لە رۆژگاری داریۆشی سێهەمدا (330پ.ز) ئەسكەندەر سەرجەم مەملەكەتی ئێرانی بە ئیسلامیشەوە خستەژێر دەسەڵاتی خۆی. دووای مردنی ئەسكەندەر، میراتی ئەو لەنێوان سەركردەكانیدا دابەشكرا. لەو رۆژگارەدا سۆزیانا (ئیلام،لوڕستان،خۆزستان) حەفتا‌و دووهەمین بەشی ویلایەتی سلوكییەكان بۆوە.
پارتەكان، كە بوونە جێنشینی ئەسكەندەر، سەرئەنجام بە پێشەوایەتیی ئەشكی یەكەم تووانیی شكست بەوان بدات‌و حوكمەتی ئەشكانی دابمەزرێنێت.لە رۆژگاری ئەشكانییەكاندا، ئیلام لە ژێردەسەڵاتیاندا بووە.
لەسەردەمی ساسانییەكاندا
لەسەردەمی ساسانییەكاندا، ئیلام بەشێك بووە لە خاكی پەهلە- پەهلەوی ناسراو. ئەو كیشوەرە سەرجەمی شارەكانی ئەسفەهان‌و ڕەی‌و هەمەدان‌و كرماشان‌و دینەوەر‌و ماسبژان‌و مەهرجانقزق‌و نەهاوەند‌و كووفە‌و قوم‌و قەزوین‌و كۆمش‌و ئازەربایجان بوون.
لە پۆلێنكردنی ئەم دابەشكردنەدا، خۆرئاوای لوڕستان، كە دوو بەشی گرنگبووە، (ماسبزان)‌و (مەهرجانقزق) (مەهرگان كدە) كە لە باكووری ئالاشتەرن، بەشێكن لە مەملەكەتی كووفە، بەشی ناوەندی، بە بەشی شاپوور ناسراوە. شارە ناسراوەكانی ساسانییەكان، پێكهاتوون لە: (سیمرە)، كە ناوەندەكەی(مەهر جانقزق) ی شیروان‌و سیروان بووە، كە حاكمەكەی لە ویلایەتی(ماسبزان) ی پارێزگای ئیلامی ئێستایە.
لە (دەرەشار)‌و (سیروان) كە شوێنی هاوینەی هەندێك لە میرەكانی ساسانی بووە هەتاكو ئێستاش لەو شوێنانەدا پاشماوەی قەڵا‌و حەساری تەنگی(چووبین) ماوە، كە بەناوی (بارام چوبینە)وه‌ یە. لە كتێبی(قەومی لوڕ)دا زانیاریمان بەدەست گەیشتووە، كە چەندان شاری گەورەی وەكو(ماسبزان) لە كۆتایی قۆناغی ئەشكانییەكاندا لە پارێزگای (عەلیمایید) (ئەلیمایید)، هه‌ن كە دەكەونە سنووری (شووش)و بە ماسباتیكا، ناویان دیاریكراوە، سیروان ناوەندی ئەم پارێزگایەیە، دووای هاتنی ئیسلام لەگەڵ (مەهر جانقزق) ‌و (دینەوەر) پێكەوە بەدەستی ئەبومووسای ئەشعەری داگیركران. لە دامەزراوەكانی قۆناغی ئیسلامیدا، جارێكیتر ئەو پارێزگایە بە شاخ، یان بە كێو ناسراوە.
رۆژگارێك، كە موسڵمانەكان پەلاماری ئێرانیان داوه‌، بۆ ئەوەی داگیری بكەن، (یەزدەگورد) سوپایەكی گەورەی دژ بەوان كۆكردوونەته‌وە، لە جەنگێكدا، كە لە نێوان سوپای یەزدە گورد‌و موسڵمانەكاندا روویداوه‌، یەزدەگورد تێیدا سەرنەكەوت‌و بەرەو ئەسفەهان هەڵهات، حەلوان دەست سوپای ئیسلام كەوت. دووای ئەوە (نەهاوەند)، (دینەوەر) (ماسبزان) ‌و(مەهرجانقزق) ‌و شارەكانی تری ئێرانی چوونە ناو ئایینی ئیسلام. لە ساڵی 133ی كۆچی قەمەری، خەلیفەی عەباسی سەفاح، مامی خۆی بەناوی(سلێمان) نارد، ویلایەتی بەسرە‌و بەحرەین‌و عومان‌و (مەهرجانقزق) ‌و دەوروبەری بەو سپارد.
پێدەچێت دوای داگیركردنی (نەهاوەند) جارێكیتر بەدەستی ئەبومووسای ئەشعەری، ماسبزان‌و مەهرجانقزق داگیر كرابنەوە.
دوای داگیركردین شارەكە
لە كتێبی چاوگێڕانیك بە ئیلامدا، هاتووە: لەو جەنگانەی كە لە سەدەی یەكەمی كۆچی لەنێوان ئێرانییەكان‌و ئەعرابدا روویانداوە، مەهران لەگەڵ سەرجەم تیرەكاندا دژی ئەعراب چوونه‌تە ناو شەڕ‌و هاوپەیمانییەتیی خۆی لەگەڵ زنجیرەكانی ئێرانی وەكو سەفاریان، ئاڵبووەی كە لە خۆزستان‌و ئەسفەهان‌و شیراز‌و هەمەدان كاری حكومەتییان كردووە، خۆیان قایمكرد لە ساڵی 262ی كۆچی قەمەری سوپای یەعقوب لیپ سەفاری، هێرشی بۆ سیمرەی پایتەختی (ماسبزان) (ئیلامی ئەمڕۆ) بردووە‌و دوای داگیركردین شارەكە، ژمارەیەك دیلی گرتووە. دووای ئەوە مێژووی ورد لە بارەی بارودۆخی ئیلام لە رۆژگاری سامانیەكان، ئالزییار، غەزنەوییەكان، سەلجوقییەكان‌و هیتر لە زنجیرەی پاشاكانی ئێران لەبەردەستدا نییە.
لە كتێبی: لە سەلجوقییەكانەوە تا سەفەوی دەربارەی رابردووی مێژووی تیرەكانی لوڕی بچووك، ئەمە گەیشتووە: ئەم تیرانە لە عەرەب‌و عەجەمن‌و (لێرەدا وشەی عەجەم بۆ غەیری رەگەزی فارس بەكارهێنراوە كە كوردیش دەگرێتەوە ك.ن) لە ناوچەكانی عیراقدا دانیشتوون. لە كۆتایی سەدەی پێنجهەمی كۆچی قەمەری سەرۆكایەتی ئەوانە بەدەستی شوجاعولدین خورشیدی لوڕ بووە. لە ساڵی 505ی كۆچی قەمەری حسامولدین شوهلی، كە یەكێكە لە میرەكانی سەلجوقی، فەرمانڕەوای لوڕستان‌و بەشێك لە خۆزستانی كردووە.مەحموود‌و كەرامی، كوڕانی خورشید لە خزمەتی ئەودا‌و بە پلە‌و پایە گەیشتوون. دوای مردنی (شوهلی)، شوجاعەلدین خورشید، دەستی بەسەر تەواوی حكوومەتی لوڕستاندا گرتووە‌و زنجیرەی ئەتابەكەكانی لوڕی بچووك پایەدارییان بەردەوامبووە. ئەتابەكەكانی لوری بچووك كە نزیك بە 5 سەدە لە لوڕستان حكوومەتیان كردووە، ژمارەیان 22كەس بوون، دوواییەكەیان (شاهوردی خان) بووە، كە بە هۆكاری سەرپێچی سەربازی بە فەرمانی شاعەباسی سەفەوی که‌ رقی لێهەڵگرتووە لە ساڵی 160ی كۆچیی قەمەری بڕیاری دەستگیركردنی بۆ دەركردووە‌و لە ڕۆخی سیمرە گیراوە‌و كوژراوە.
زنجیرەیەك لەو والیانە
شاعەباسی سەفەوی، (حسین کوڕی مەنسور بەگ سلۆیزەری) (سلاجورزی) بە جێنشینی شاهوردیخان داناوە، حسین خان ئەبو قەدارە، كە دامەزرێنەری زنجیرەی والییەكانی فەیلییە، بە قسەی عەموزادە‌و لە باسی گێڕانەوەی خەواهێرزادە، ئەو ئەتابگ بووە. لە ئیلام زنجیرەیەك لەو والیانە حكوومەتدارییان كردووە، كە پێكهاتوون لە «حسین خان، مەنوچەهرخان، شاهوردیخان، ئیسماعیلخان، ئەسەدخان، حەسەنخان، حەیدەر قولیخان، حسێن قولیخان‌و غوڵامرەزاخان. ئەم زنجیرەیە ، تاوەكو رۆژگاری ئاغا محەمەد خانی قاجاری لە ناوچەكانی پێشكێو‌و پشتكێو كاربەدەست بوون. هەر لەو رۆژگارەدا بووە، كە حەسەن خانی والی، بۆ تۆڵەسەندنەوە لێی، رووبەرووی دڵبریندار‌و شكستەخواردووەكان بووەتەوە سەبارەت بە كوشتنی حەفتا كەس، لەوانەی (كۆهدەشت) نەیتوانیوە بەو هۆیەوە لە پێشكێو بمێنێتەوە، بۆیە لەگەڵ كۆمەڵێك لە سەربازەكانی بۆ ئیلام كۆچیكردووە‌و لە شوێنێك، كە دوور بووە لە حسێن ئاباد (شاری ئیلام) بەناوی خۆی ناوبراوە تێیدا دانیشتووە.
شوێنی مانەوەی هاوینەی بووە
رابینۆ لە كتێبی تیرەكانی لوڕستاندا، دەربارەی حسێن قولیخان ئەبو قەدارە نووسیویەتی: لە شوێنی مانەوەی هاوینەی  لە (دەیالا) كە دەكەوێتە دەرە یان (دەربەند) لە كۆشكی دروستكراوی خۆی دا، كە شوێنی مانەوەی هاوینەی بووە، كە قەڵای نیزامییە، و باخی زۆر بایەخداریشی لە دەرەوەی قەڵاكەدا هەبووە. لە ساڵی 1281ی قەمەری (دێر كۆندەكان دژ بە دراوسێكانیان باخیبوون‌و دەستدرێژیان كردووه‌، حسین قولیخان ئەبو قەدارە بە فەرمانی دەوڵەت بە چەكدارەكانی خۆی‌و سوارەكانی لەگەڵ پێدانی پێویستی بۆیان، فەرمانیداوه‌ بۆ هەڵكەندنیان‌و لەناوبردنیان، ئەوە بوو سەركەوتنی گەورەی بەسەریاندا بەدەستهێناوه‌. بەو چاكەیە لەو سەركەوتنەیدا لەلایەن دەوڵەتی ناوەندەوە نازناوی (فتح السلطان)ی پێدراوە. لەساڵی 1317ی قەمەری لەدنیا دەرچووە‌و دووای خۆی كوڕەكەی كە ناوی غوڵامرەزاخان بووە كراوەتە جێنشینی باوكی‌و نازناوی (صارم السلطنە) ی وەرگرتووە‌و دوواتریش نازناوی سەردار ئەشرەفی پێدراوە غوڵامرەزاخان دووا والی پشتكێو، لە ساڵی 1307 ی كۆچیی هەتاوی لەلایەن ڕەزاشاوە بەناوی ئاشتبوونەوە بانگكراوە كە كەوتووەتە به‌ر توانج تێگرتنی لە ئەنجامدا بۆ عیراق هەڵهات‌و پەنای دراوه‌ ‌و هەر لەو سەروبەندەشدا بووە، لە ژیان درەچووە.
والییەكان، كە بەناونیشانی خان لەو ناچەیەدا حوكمدارییان كردوە، بە چەكدارەكانی خۆیان سنوورەكانی ئیلامیان پاراستووە. ئەوانە، واتە چەكدارەكان لەو مرۆڤانە بون، كە بێكار بوون، ومووچەیان پێداون، ئەم والییانە قەڵای هاوینە‌و زستانەیان لە ناوچە جیاجیاكانی ئیلام‌و مەهراندا دروستكردووەو كە بەناوبانگترینی ئەوانە، قەڵای والییە لە شاری ئیلام‌و قەڵای كنجانچەم له‌ 15كیلۆمەتریی شاری مەهرانە.
سه‌رچاوه‌: سیمای میراپ فرهنگی، گرداوری: علیرچا، چاپ زمستان 1381
print

 113 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*