سەرەکی » مانشێت » جموجۆڵی سیاسی لە بەسرە، بۆ ئەوەی وەكو كوردستان بكرێتە هەرێمێك

جموجۆڵی سیاسی لە بەسرە، بۆ ئەوەی وەكو كوردستان بكرێتە هەرێمێك

دوای چەند رۆژێك لە پەسەندكردنی بودجەی گشتیی وڵات لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقەوە، ناڕەزایی ‌و رەخنەی سیاسی لە بەسرە سەریهەڵدایەوە ‌و هەر زوو بوو بە داواكاریی ‌و داخوازیی بۆ ئەوەی ئەو پارێزگایەی باشوور كە پڕە لە نەوت و دەڕوانێت بەسەر كەنداودا، بكرێتە هەرێمێك هاوشێوەی هەرێمی كوردستان ‌و هەندێك لە ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگاكە هەنگاویان نا بەرەو كۆكردنەوەی ئیمزا تا سەرلەنوێ پێشكەشی بكەن بۆ دامەزراندنی هەرێمێك، بەڵام دڵنیانین لە سەرگرتنی ئەو هەوڵە كە پێدەچێت تەنها هەوڵێكی دیكە بێت لە چوارچێوەی ئەو زنجیرە هەوڵانەی پێشتر هەموویان شكستیان هێناوە.

״چارەسەرێكی پێویستە״
سیاسییەكانی لایەنگری دامەزراندنی هەرێم وایدەبینن كە سەركەوتنی پڕۆژەكە دەسەڵاتی فراوانتر دەداتە بەسرە ‌و داهاتی زۆری دەستدەكەوێت بۆ ئەوەی بتوانێت چارەسەری تەنگژە خزمەتگوزارییە درێژخایەنەكەی خۆی پێبكات، بەڵگەش بۆ ئەو بۆچوونە؛ ئاماژە بۆ هەرێمی كوردستان دەكەن كە پارێزگاریی لە داهاتە داراییەكانی دەكات ‌و پارەی چەند هێندەی بەسرە لە حكومەتی فیدراڵی وەردەگرێت.
ئەحمەد عەبدولحسێن كازم سەرۆكی لیژنەی یاسایی ‌و ئیداری لە ئەنجومەنی پارێزگای بەسرە دەڵێت: كێڵگە نەوتییەكان ‌و دەروازە سنوورییە ئاوی ‌و وشكانییەكانی بەسرە، سەرچاوەی زیاتر 86%ی بودجەی گشتیی ئەمساڵە، بەڵام لە بودجەدا رێژەی كەمتر 1,5% بۆ پارێزگاكە تەرخانكراوە، لەكاتێكدا رێژەی هەرێمی كوردستان دەگاتە 19%. هەروەك جەختیكردەوە: گۆڕینی پارێزگاكە بە هەرێمێك چارەسەرێكی پێویستە بۆ دەربازبوون لەو زۆردارییە، وتیشی: هیچ لۆژیك نییە لە دەوڵەتێكی خاوەن سیستمی فیدراڵیدا، تەنها یەك هەرێم هەبێت.
ئەحمەد عەبدولحسێن كازم كە سەر بە حزبی دەعوەی ئیسلامییە، ئاماژە بەوە دەكات: بەو پێیەی ئەنجومەنی پارێزگای بەسرە بەرزترین دەسەڵاتی یاسادانان ‌و چاودێریی ناوخۆییە‌و ئێستاش سەرپەرشتی كۆكردنەوەی ئیمزا دەكات، وەكو ئامادەكاریی تا بەشێوەیەكی رەسمیی بۆ دامەزراندنی هەرێمی بەسرە پێشكەشی حكومەتی فیدراڵی بكات. هەروەها جەماوەریش فشار لە ئەنجومەنەكە دەكات تاكو داواكارییەكە پێشكەش بكات، سەركەوتنی پڕۆژەكەش تەنها مەسەلەی كاتە.
ئاستەنگی سیاسی
هەڕەشە لە پڕۆژەكە دەكات
سەرەڕای ویستی گشتیی جەماوەر لە بەسرە كە مەیلدارە بەلای پڕۆژەی هەرێمدا، بەڵام هەڵوێستی هێزە سیاسییەكان لەنێوان پشتیوانی ‌و بەرگرتندا جیاوازە، هەروەها ئەو هێزانەی لەگەڵ پڕۆژەكەدا نین، وەكو موراعاتی هەستی جەماوەرەكەیان، بێدەنگییان لەئاستی ناڕەزایەتییان هەڵبژاردووە، بەڵام جارجار لەڕێی وروژاندنی ترسی گریمانەی جیابوونەوە، ئاماژە بە هەڵوێستی رەتكردنەوەیان دەدەن.
رەشید فەهد نووسەر‌و شرۆڤەكاری سیاسی بەدووری دەزانێت كە بەسرە لە ئایندەیەكی نزیكدا ببێتە هەرێمێكی سەربەخۆ، چونكە هێزە سیاسییە دەسەڵاتدارەكانی پارێزگاكە زۆربەیان لق ‌و جموجۆڵی سیاسیی سەركردەكانیان لە بەسرە نییە‌و بارەگا مەركەزییەكانیان لە بەغدای پایتەخت ‌و پارێزگاكانی دیكەی عیراقە‌و زۆربەیان پڕۆژەی بە هەرێمبوون رەتدەكەنەوە.

رەشید فەهد ئاماژە بەوە دەكات: رەنگە ئەنجومەنی پارێزگا جددی نەبێت لە دامەزراندنی هەرێمی بەسرە، بەڵكو بەو شێوەیە دەیەوێت فشار لە حكومەتی فیدراڵی بكات تاكو دەسەڵاتی زیاتری پێبدرێت ‌و بودجەی زیاتری دەستبكەوێت. دەشڵێت: پێشتر ئەنجومەنی پارێزگای بەسرە پڕۆژەی بە هەرێمبوونیان وەكو كارتێكی فشار بەكارهێناوە، بەڵام لە دووبارە بەكارهێنانەوەیدا كاریگەرییەكەی لاوازترە.

هەڵگرانی پڕۆژەی هەرێم گەشبینن
ساڵی 2015، محەمەد تائی ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران داواكارییەكی پێشكەش بە كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان كرد بۆ دامەزراندنی هەرێمی بەسرە‌و 44 هەزار ئیمزای دەنگدەرانی لەگەڵدا هاوپێچ كردبوو. پاشان كۆمسیۆن داواكارییەكەی قبوڵكرد‌و رەزامەندیی دەربڕی لەسەر گواستنەوەی بۆ قۆناغی دووەم لە دروستبوونی هەرێمی بەسرە، بەڵام حكومەتی فیدراڵی فەرمانی دەركرد بە هەڵپەساردنی، چونكە دۆخی گشتیی نەگونجاوە بۆ پڕۆژەیەكی چارەنووسسازیی لەوجۆرە، بەتایبەتی كە عیراق لە جەنگی دژی رێكخراوی تیرۆریستیی داعشدایە.
وائیل عەبدوللەتیف پەرلەمانتار‌و دادوەری پێشوو، كە یەكەم كەس بوو هەوڵی دا بەسرە بكرێتە هەرێمێكی سەربەخۆ لە دوای ساڵی 2003، كاتێك لە كۆتاییەكانی 2008 سەركەوتوو بوو لە كۆكردنەوەی 2%ی ئیمزای دەنگدەران، بەڵام لە قۆناغی دووەمدا شكستی هێنا، چونكە پێویستی بەلایەنگریی 10%ی دەنگدەران هەبوو لەپێناوی رێكخستنی راپرسییەكی جەماوەریی لەسەر پڕۆژەكە. هەر ئەویش ئێستا وایدەبینێ كە «دۆخەكە لە هەموو كاتێك لەبارترە بۆ دووبارەكردنەوەی هەوڵەكە‌و ئەنجامدانی پڕۆژەكە بەسەركەوتوویی».
پێشتریش لایەنگرانی پڕۆژەی بەهەرێمبوون رێوشوێنی یاساییان جێبەجێکردووە، هەروەها رەشنووسی دەستووری هەرێمەكەیان داناوە‌و لەتۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیشدا دید و بیروڕای خۆیان دەربارەی هەرێمەكە بڵاوكردۆتەوە.
بەبۆچوونی چاودێران، هەستكردن بە زوڵم ‌و پشتگوێخستنی تێكەڵ بەزۆریی سامانی سروشتی، هەمیشە لەناخی ویستخوازانی دامەزراندنی هەرێمی بەسرەدایە‌و ئەوەش هەمان هاندەرە كە سەدان كەس لە كەسایەتی ‌و پیاوماقوڵانی بەسرە لەساڵی 1921 یاداشتێكیان بە ئیمزای خۆیانەوە پێشكەشی حكومەتی بەریتانیا كرد‌و تیایدا داوایانكرد ئۆتۆنۆمییەكی نزیك فیدراڵی بدرێت بە بەسرە. ئەوكاتەش وینستۆن چرچڵ لەچوارچێوەی وتارێكیدا لە ئەنجومەنی گشتیی بەرتانیا وتی: هەندێكیان داوای جیاكردنەوەی بەسرە لە عیراق دەكەن، ئێمەش پێمان وانییە ئەو شتە بێتە دی.

پێگەی independent ی عەرەبی، ماجد ئەلبریكان

 110 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*