سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » ساختەکاریی، پەتا کوشندەکەی رۆژنامەگەریی و نەهێشتنی متمانە بە میدیا

ساختەکاریی، پەتا کوشندەکەی رۆژنامەگەریی و نەهێشتنی متمانە بە میدیا

لەم دووتوێیە دا
ساختەکاریی و دروستکردنی هەواڵی هەڵبەستراو پەتایەکی کاری رۆژنامەنووسی و میدیایە کە لەسەر ئاستی هەموو جیهان و لە قۆناغە جیاجیاکانی کاری میدیایی و راگەیاندندا بەدیی دەکرێت و سەرەڕای بوونی چەندین یاساو رێنمایی و پەیمانی شەرەف لە نێو ناوەندە میدیاییەکاندا بەڵام بەداخەوە لەگەڵ گەشەکردن و پێشکەوتنی زیاتری هۆکارەکانی میدیا بەهەموو جۆرەکانی بینراوو بیستراوو چاپکراوو ئەلەکترۆنییەوە، ئەو دیاردەیە نەک کەمتر نەبووەتەوە، بەڵکو گەشەی زیاتری پێدراوەو تەشەنەی کردووە بۆ ئەوەی کە نەک هەر ساختەکاریی لە تێکست و نووسراوەکاندا یان هەڵبژاردن لە لێدوانەکاندا دەکرێت بە شێوەی «ئینتیقا»یی، بەڵکو بەهۆی پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیاوە کار گەیشتووەتە کۆلاجکردن و مۆنتاژکردنی وێنەو فیلم بەخواست و مەرامی سیاسی و کەسی بەتایبەتی کە ئێستا بەهۆی سۆشیال میدیاوە ئەو دیاردەیە لەپەرەسەندنێکی مەترسیداردایە.
بەمەبەستی خستنەڕووی ئەو دیاردەیە، رۆژی سێشەممە رێکەوتی 29/1/2019 لە ساڵۆنی کوردستانی نوێ بۆ بڵاوکردنەوەو ناساندنی دووتوێیەکی تایبەت بە «دیاردەی ساختە هەواڵ لە رۆژنامەگەریدا» بۆ رۆژنامەنووس سۆران عەلی بەڕێوەچوو سەبارەت بەو دیاردەیەو چۆنێتی بەرگرتن بە تەشەنە نەکردنی زیاتری.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

عەتا كەریم: هەموو لایەكتان بەخێربێن، دەستخۆشی بۆ كاك سۆران كە بابەتێكی هەڵبژاردووە كە ئەمڕۆ قسەی لەسەر بكەین، ئەویش ساختە هەواڵە، كە دیاردەیەكی كوشندەیە لە میدیای جیهانیدا، بەڕاستی ئەم بابەتە جێی بایەخە ‌و گرنگە بۆیە بە هیوام هەوڵبدەین جۆرێك لە گفتوگۆی جدیی ‌و ئەكادیمیانە بكەین ‌و خودی خۆمان وەكو میدیاكار بتوانین رێ لەم دیاردەیە بگرین.
ئەم پاشكۆیەی كە كاك ستران ناوی ناوە فاك ‌و فیكی هەواڵ كوردیانەیە، وەك ساختەكاریی لە ساختە هەواڵدا.
ئێمە ناچینە نێو مێژووی ساختەكردن لە هەواڵدا، چونكە قۆناغی زۆری بڕیوە، رەنگە ئەوكات سنووردار بووبێت، لەسەرەتای كاری رۆژنامەنووسی ئەمریكاییدا كە جییاواز بووە، بەڵام ئێستا لە دنیای كرانەوەی دیجیتاڵی ‌و خێرایی گەیاندنی تەكنەلۆژی ‌و بواری رۆژنامەوانیی ئەلەكترۆنیدا، ئەم دیاردەیە ناكرێت هەڵوێستەی جدیی لەسەر نەكرێت ‌و توێژینەوەی زانستیی لەسەر نەكرێت ‌و زۆر بە ئەكادیمیانە باس نەكرێت.
بە هۆی ئەوەی كە ئەم دیاردەیە هەرێمی كوردستانیشی گرتووەتەوە، رەنگە ئەم كێشەیە بۆ وڵاتانی تر جیاواز بێت لە هەرێمی كوردستان، چونكە لە كوردستان دەسەڵاتەكەی دەسەڵاتێكی گونجاو نییە، یاخود وەكو میدیا نەیتوانیووە خۆی پیادەی دەسەڵاتەكەی خۆی بكات، چ جای دەردێك لێی بدات كە پێی دەوترێت ساختە هەواڵ. ئەمە رەهەند ‌و كاریگەریی زۆر خراپی هەیە لەسەر میدیا، بۆیە ئەگەر بێین باسی كاریگەرییە خراپەكانی بكەین، ئەوا هەموو پرەنسیپەكان هەڵدەگێڕێتەوە.
تۆ میدیا ناو دەنێیت هۆكارێك بۆ گەیاندنی راستی، بەڵام كە هەواڵەكەت ساختە بوو، هەموو كارەكە پێچەوانە دەبێتەوە.
یەكێكی دیكە لە خراپییەكانی ئەم دیاردەیە زیان گەیاندنە بە ناوبانگی میدیا، هەروەها زیان گەیاندنە بە پیشەكە خۆی، كێ ئامادەیە پێی بوترێت كارت ساختە هەواڵە؟ بۆیە ئەم ئەركە ئەركی میدیاكار خۆیەتی، ئەركی ناوەندەكانیشە كە بەر لەمە بگرن تا ئەم پیشەیە بە سەنگینی بمێنێتەوە، چونكە ناتوانین بە ساختە هەواڵ دەسەڵاتی چوارەم بچەسپێنین، واتە خۆت بەدەستی خۆت زیان بە خۆت ‌و پیشەكەت دەگەیەنیت.
بۆیە ئەم پاشكۆیە یان دوو توێیە یان هەر شتێكی ناو بنێین، دەرگایەكی زۆر گرنگە كە لێوەی بچینە ناوەوەو كوردییانە قسەی لەسەر بكەین ‌و ناوەندە ئەكادیمییە گشتییەكانی وەكو زانكۆ و پەیمانگەكانی بواری خوێندنی میدیاییش كاری جدی لەسەر بكەن ‌و توێژینەوەی لەسەر بكەن، بۆئەوەی لانیكەم هەیبەتی كاری رۆژنامەنووسی بپارێزین.


لێرەوە من نامەوێت قسەی زیاتری لەسەر بكەم، بۆ پاشكۆكەش حەزدەكەم كاك سۆران خۆی لەسەری بدوێت با بفەرموێت.
سۆان عەلی:
بەخێرهاتنی هەموو لایەك دەكەم، سوپاسیشتان دەكەم كە لەكاتی خۆتان گرت ‌و ئامادەی ئەم كۆڕە بوون كە تایبەتە بە ناساندن ‌و بڵاوكردنەوەی ئەم دووتوێیە. لەڕاستیدا ئەم دیاردەی ساختە هەواڵە دیاردەیەكی نوێ نییە ‌و لەوەتەی كاریگەریی میدیا لەسەر رای گشتی دروست بووە، ئەم دیاردەیەش هەبووە‌و لەكاردا بووە، بەڵام ئەوەی لەم سەردەمەدا نوێیە خێرایی ‌و بەرفراوانیی بڵاوبوونەوەی ئەم دیاردەیەیە، كە هۆكاری ئەمەش پشت بەستنیەتی بە تەكنۆلۆژیا‌و ئینتەرنێت ‌و تۆڕە بەرفراوانەكانی سۆشیال میدیا كە ئەو خاسیەتەیان پێ بەخشیووە، بەزوویی بڵاوبێتەوە‌و رێژەیەكی فراوانی خوێنەر‌و بەكارهێنەر بگرێتەوە.
بێگومان كوردستانیش لە كاریگەرییەكانی ئەم دیاردەیە بێبەش نەبووە ‌و بەریەككەوتنی راستەوخۆشی هەبووە ‌و چەندین نموونەش لەو بارەیەوە لەبەردەستدایە، ئەم هەوڵەش هەوڵێكی بچووكە بۆ ناساندنی ئەم دیاردەیە ‌و خستنەڕووی مەترسی ‌و لێكەوتەكانی لەكایەی رۆژنامەگەرییدا بە گشتی.
لە راستیدا ئەم پاشكۆیە، خۆی پڕۆژەی كتێبێك بوو، بەڵام نەتوانرا لەكاتی خۆیدا بەچاپ بگەیەنرێت، بەڵام بە سوپاسەوە كوردستانی نوێ ‌و بەڕێز كاك ستران دەستپێشخەرییان كرد‌و بەچاپیان گەیاند‌و بڵاویانكردەوە كە جێگەی دەستخۆشی ‌و پێزانینە.
بە گشتی ئەم دووتوێیە لە 40 لاپەڕە پێكهاتووە و 30 بابەتی جۆراوجۆر لەخۆدەگرێت، هەندێك لەو بابەتانە لەلایەن نووسەران ‌و پسپۆڕانی بوارەكەوە نووسراون، هەندێكیشیان لەلایەن دەزگای میدیایی ‌و رۆژنامەوانیی جیهانییەوە ئامادەكراون، وەكو ئاژانسی رۆیتەرز ‌و رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور‌و سەنتەری نێودەوڵەتی رۆژنامەنووسان.
بەگشتی بابەتەكانی نێو دووتوێكە، باس لە چۆنێتی سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیە ‌و گەشەكردنی ‌و بڵاوبوونەوەی دەكەن، هەروەها میكانیزم ‌و پڕۆژە ‌و تەكنیكەكانی روبەڕوبوونەوەی لەئاستی جیهاندا.
لێرەدا هەوڵمداوە زیاتر جەخت لەسەر ئەو بابەتانە بكەمەوە كە پڕۆژەی تەكنیكی ‌و كردەیی بەرەنگاربوونەوەی ئەو كردارە لەخۆدەگرن، جگە لەوەش چەندین ئەزموونی جیهانی لەخۆ دەگرێت كە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە پەیڕەو دەكرێت ‌و تائێستاش جێبەجێ دەكرێت، وەكو ئەزموونی رۆژنامەی ئەلنەهار-ی لوبنانی، هەروەها ئەزموونی چەندین رۆژنامە ‌و پێگەی ئەلەكترۆنیی عەرەبی ‌و جیهانی دیكە.
هیوادارم ئەم هەوڵە بەشدارییەكی سادە بێت لە ناساندنی ئەم دیاردە ترسناكەی دنیای رۆژنامەگەری ‌و پسۆڕان ‌و كەسانی ئەكادیمی ئەم بوارە بە توێژینەوەو نووسینەكانیان دەوڵەمەندتری بكەن.
ئەگەر نەتوانین ئەم دیاردەیە بنەبڕ بكەین لەكوردستان یان كۆنتڕۆڵی بكەین، هیچ نەبێت لە كاریگەریی ‌و لێكەوتەكانی كەم بكەینەوە‌و سنوردار بكرێت.
دەمەوێت ئاماژە بە چەند خاڵێك بكەم بۆئەوەی زۆر لەكاتی ئێوەش نەگرم كە لەسیما دیارەكانی ئەم دیاردەیەن:
یەكێك لەوانە ئەوەیە كە ئەم دیاردەیە ناوی زۆرە، بەڵام لەناوەڕۆكدا یەك مەبەست ‌و ئامانجی هەیە، ئەویش سەرلێشێوان ‌و یاریكردنە بە مێشكی خوێنەر، هەروەها پێشكەشكردنی زانیاریی هەڵە ‌و ناڕاست وەكو راستییەكی سەلمێنراو، ئامانجی ئەمەش بۆ بەرژەوەندی تایبەتی یان سیاسییە یان هەر ئامانج ‌و مەبەستێكی دیكەی ناڕەوا‌و دەستكەوتی مادییە.
ئەم دیاردەیە جیهانییە‌و گشتگیرە، لەمپەڕی خۆرهەڵاتەوە بۆ ئەوپەری خۆرئاوا دەگرێتەوە، هەر ئەمەشە وایكردووە پێویست بكات هەنگاوەكانی روبەڕوبوونەوەی جیهانی ‌و گشتگیر بن، نەك لۆكاڵی ‌و ناوچەیی.
ژینگەی لەباری گەشەكردنی ئەو دیاردەیە روودانی قەیرانی جۆراوجۆر ‌و هاتنەئارای گرژیی ‌و ئاڵۆزیی سیاسی ‌و بانگەشەی هەڵبژارن ‌و ناسەقامگیریی ئەمنی ‌و كارەساتی مرۆیی ‌و سروشتی گەورە‌و مەترسیدارە.
لەم حاڵەتانەدا ئەم دیاردەیە زیاتر گەشە دەكات ‌و پەخشكەرانی ئەم ساختە هەواڵانە دەكەونە خۆیان ‌و زانیاریی هەڵە ‌و ناڕاست بە مەبەستێكی دیاریكراو بڵاودەكەنەوە.
خاڵێكی گرنگی دیكە ئەوەیە كە هەوڵەكانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە مشتومڕێكی زۆریان ناوەتەوە لە ناوەندە ئەكادیمی ‌و میدیا جیهانییەكان ‌و رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی، بەوەی كە هەندێك رژێمی سیاسی هەوڵەكانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە دەكەن بە پاسا‌و بۆ سەپاندنی زیاتری سانسۆر بەسەر رۆژنامەنووسان ‌و دەزگا رۆژنامەوانیی و میدیاییەكاندا‌و دەیكەنە هەنجەتێك بۆ بەرتەسككردنەوەی ئازادیی رادەربڕین كە ئەوەش مشتومڕێكی زۆری درووستكردووە لە جیهاندا.
خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە لەو لێشاوە زۆرەی زانیاریی ‌و داتا كە رۆژانە بڵاودەبنەوە، ئەوەی كە بووەتە هۆی گەشەكردنی ئەو دیاردیە لەو داتا زۆر‌و زانیارییە زۆرانەی كە بڵاودەبنەوە، زەحمەتە كە بتوانرێت زانیاریی راست ‌و ناڕاست ‌و ساختە‌و راستەقینە جیابكرێتەوە. ئەم كارە بۆ خودی رۆژنامەنووس زەحمەتە، چ جای بۆ خوێنەرێكی ئاسایی، هەربۆیە ئەمە دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی هەواڵی ناڕاست بەبێ ئەوەی دركیان پێ بكرێت ‌و تەشەنە دەكات بەنێو خوێنەران ‌و بەكارهێنەرانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا.


خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە هۆكاری برەوپێدان ‌و زیاتر تەشەنەكردنی ئەوەیە بەرپرسانی ئەم ساختە هەواڵانە زیاتر پشت بە فۆتۆ ‌و ڤیدیۆی دەستكاریكراو دەبەستن، وەك لە دەقی نووسراو، هۆكاری ئەوەش ئەوەیە كە سەرنجڕاكێشن ‌و بەئاسانی بەنێو بەكارهێنەرانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بڵاو دەبنەوە‌و دەستاو دەستیان پێدەكرێت.
خاڵێكی دیكەش بریتییە لەوەی كە هەوڵەكانی روبەڕوبوونەوەی ئەم دیاردەیە لە قۆناغە جیاجیاكاندا گۆڕانی زۆریان بەسەردا هاتووە، ئەگەر رۆژنامەگەریی لە سەدەی بیستەمدا رێوشوێنی خۆی هەبووبێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە، ئەوا رۆژنامەگەریی لەسەدەی بیست‌و یەكەمدا پێویستی بە رێوشوێن ‌و میكانیزم ‌و پڕۆژەی جیاوازە، هۆكاری ئەوەش ئەو گۆڕانە بەرفراوانەیە كە بەسەر هۆیەكانی راگەیاندن ‌و میدیادا هاتووە، كە بزوێنەرە سەرەكییەكەی تەكنەلۆژیا‌و میدیای دیجیتاڵییە.
هۆكارێكی دیكەش ئەوەیە كە هەوڵەكانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە چەندە تۆكمە ‌و بەهێزیش بن، ناتوانن بەتەواوی ئەم دیاردەیە كۆنترۆڵ بكەن ‌و لەریشەوە بنەبڕی بكەن، هۆكاری ئەمەش ئەوەیە ئەم دیاردەیە پشت بە میدیای نوێ دەبەستێت.
لەكۆتایی قسەكانمدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بدەم كە ئەمە هەوڵێكی بچووكە ‌و هیوادارم هەوڵی دیكەی بەدوادابێت لەلایەن میدیاكاران ‌و ئەكادیمییەكان ‌و دەستخۆشیتان لێدەكەم بۆ ئامادەبوونتان.
عەتا كەریم:
ئەم بابەتە قسە‌و باسی زۆر هەڵدەگرێت، بۆیە ئێستا دەرگای گفتوگۆ دەكەینەوە تابتوانین بە كورتترین كات بوار بە هاوڕێیانیش بدەین تا بتوانن قسەی لەسەر بكەن.
رەهبەر سەید برایم:
زۆر سوپاس، خۆی هەواڵ رەگەز ‌و بنەمای خۆی هەیە‌و لەو چوارچێوەیەدا دەبێت رەگەز ‌و بنەماكانی تێدا بێت، بەڵام ئێستا ئەگەر هەواڵێك دادەڕێژیت یان ساختە هەواڵێك دەكەیت لە رۆژنامەیەك، لە خوارەوەی رۆژنامەكەش بنووسە راست نییە، بەڵام خۆ ئەو رۆژنامەیە هەمووی دەفرۆشرێت، ئەم هەواڵانەی ئێستاش هیچ سانسۆرێكی لەسەر نییە، هەموو بەكەیفی خۆیان قسە دەكەن، بەڵام ئەوە ناچێتە چوارچێوەی ئیتیكی رۆژنامەنووسییەوە، سوپاستان دەكەم.
كاروان ئەنوەر:
زۆر سوپاس بۆ كاك سۆران، بەڕاستی هەوڵێكی زۆریدا بۆئەوەی لەبابەتێك نزیك ببینەوە كە هەموومان گیرۆدەبووین بەدەستییەوە، ئەویش درۆیە، درۆ خۆی شتێكی خراپە، بەڵام لە میدیادا خراپترە بۆ؟ چونكە بەتەنها بۆ خۆت ‌و چواردەورەكەت نییە، بەڵكو درۆكە بۆ خوێنەر‌و وەرگرە بەهەموو شێوەكانییەوە.
ئێمە ئێستا لەبەردەم دیاردەیەكی زۆر خراپداین، ئەم دیاردەیەش بە سیاسی كراوە، تەنانەت هەندێكجار هەواڵەكە وەردەگرن، بەڵام بەو شێوەیەی كە خۆیان دەیانەوێت ‌و ئەو شتانەی خۆیان بەدڵیانە لێی هەڵدەبژێرن.
من ماوەیەك لەمەوپێش شتێكم نووسی تێیدا وتبووم: «هەندێك میدیای كوردی قێزەون بووە، بەئاشكرا درۆت پێ دەكات ‌و مانشێتەكەی درۆیە».
ئێمە پەیمانی شەرەفی رۆژنامەنووسانمان هەیە، بەڵام پابەندی ئەوەش نییە ‌و ماوەتەوە سەر خۆمان، ئێمەی رۆژنامەنوسان ئەگەر لێرە‌ولەوێ هەواڵێكی ساختە دەبینین، چەندین بەرنامەی هەیە بەو بەرنامانە بیانخەینەوە بە درۆدا.
ئەوەی كە ماوەتەوە ئێمە وەكو سەندیكای رۆژنامەنووسان حەوت بەرنامەمان بڵاوكردووەتەوە، بەم بەرنامانە دەكرێت هەر هەواڵێك راست نەبوو، بەراوردی دەكەین، بەراستی هەواڵی ساختە كاری كردووەتە سەر سەرجەم میدیا راستگۆكان.
بەڵام دەكرێت ئێمەی رۆژنامەنووسان نەفرت لەوانە بكەین كە كارەكەی ئێمەیان والێكردووە كە خەڵك باوەڕ بەراستگۆییەكەی ئێمەش ناكات، سوپاستان دەكەم.
ئەردەڵان عەبدوڵڵا:
دەستخۆشی لە كاك سۆران دەكەم، بەڕاستی تائێستا ئەو بوارە گرنگییەكی وای پێنەدراوە، دەمەوێت ئەوە بڵێم راستە تەكنەلۆژیا ‌و میدیای نوێ یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی هەواڵی ساختە بڵاوبێتەوە، بەڵام هەر تەكنۆلۆژیا خۆی یارمەتیدەرە بۆئەوەی چی هەواڵێك درۆیە بیدۆزیتەوە، بۆ نموونە لە فرانس 24 بەرنامەیەكی تایبەت هەیە بۆ دۆزینەوەی ئەو هەواڵە ساختانە، بۆیە پێموایە تەكنۆلۆژیا دەتوانێت بە هێندەی هەواڵی ساختەی تێدا بڵاودەبێتەوە، سوودی لێ وەربگیرێت بۆ دۆزینەوەی ئەو هەواڵانە دووبارە سوپاس.
سۆران عەلی:
دەستتان خۆشبێت، لەڕاستیدا وەكو باسمانكرد هەوڵی بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە چەند بەهێزیش بێت، ناتوانن كۆنترۆڵی ئەم دیاردەیە بكەن لەریشەوە.
هەوڵەكانی روبەڕوبوونەوەی ئەم دیاردەیە بەگشتی دابەشبووە بەسەر دوو بەشدا، بەشی مرۆیی ‌و بەشی تەكنیكییە.
بەشی مرۆیی هەموو هەوڵێك بۆ ناساندنی ئەو دیاردەیە لە كۆڕ‌و سیمینار‌و كۆنفرانسەكان ‌و بڵاوكردنەوەی رێنمایی هاندانی رۆژنامەنووسان لە پابەندبوون بە پرنسیپەكان.
بەشی تەكنیكیش واتە هەر هەوڵێكی ئەلیكترۆنی لە دروستكردنی سایت ‌و پێگەی تەكنۆلۆژی بۆ پشكنین ‌و چێككردنی هەواڵ‌و ڤیدیۆ‌و زانیاری.
هەروەها دروستكردنی سایت بۆ راستكردنەوەی ئەو هەڵانەی بەسەر میدیادا تێپەڕدەبێت، هەرچەندە ئەگەر پێشتر رێی لێبگیرێت زۆر باشترە، چونكە راستكردنەوەی هەواڵی هەڵە زۆر زەحمەتە بەروونكردنەوەیەك قەرەبووی بكەیتەوە، چونكە ئەو هەواڵە هەڵانەی لای خەڵك جێگیربوون، كات ‌و هەوڵێكی زۆریان دەوێت تا راستبكرێنەوە و زۆر سوپاس.
عەدنان حسێن:
بەڕاستی ئەم بابەتە ئێستا لەهەموو دنیا بابەتێكی گەرم ‌و گوڕە، ئەوەی گومانی تێدا نییە هەواڵی ساختە ناتوانێت بەری پێ بگریت، چونكە لە بنەڕتدا كۆمەڵێك فاكتەر هەیە، فاكتەری یەكەم ئەوەیە جۆرێك لە سۆشیال میدیا كە هەموو خەڵك هەیەتی، بەئاسانی دەتوانی بەناوی خوازراوەوە هەژمارێك دابنێیت ‌و رۆژانە هەواڵ دابنێیت ‌و میدیاكان بەهەڵەدا بەریت. یاخود لەهەموو جیهاندا ماڵپەڕ هەیە تەنها هەواڵی زەرد بڵاودەكەنەوە.
لەم وڵاتەی ئێمە دەزگای میدیایی هەیە بە مەبەستی سیاسی دانراوە، ئامانجی كاركردنە لەسەر كۆمەڵێك پرس، ئەمە ناچارە هەندێكجار هەواڵ دروستبكات بۆخۆی، ئەگەر لێدوانیشی دەست نەكەوێت، ئەوا بەناوی سەرچاوەوە بڵاوی دەكاتەوە.
هەقوایە لێرە زیاتر كفتوگۆ لەسەر ئەوە بكەین كە چۆن میدیا موعتەبەرەكان نەكەونە داوی هەواڵی ساختەوە.
بەبڕوای من ئاسان نییە ئەوە بنەبڕ بكەین، چونكە راگەیاندنی كوردی ئەو پارەیەی لەبەردەستدا نییە جۆرێك لە راگەیاندنی بنەبڕكاری دروستبكات و دەستان خۆشبێت.
یوسف عومەر:
دەستتان خۆش كاك سۆران، دەمەوێت لەسەر ئەوە قسە بكەین تۆ چۆن دەیسەلمێنیت كە ئەم هەواڵە ساختەیە؟ سەلماندنی هەواڵی ساختە بابەتێكی ئاسان نییە، بۆ نموونە ئەمڕۆ هەواڵێك لە كوردستانی نوێ بڵاوبووەتەوە بە دید‌و تێڕوانیی من ساختەیە، بەڵام ئایا بەدید‌و تێڕوانینی كاك ستران ‌و یەكێتی نیشتمانی ئەم هەواڵە ساختەیە؟.
لەم نێوەندەدا شتێك بكرێتە پێوەر بۆ هەواڵی ساختە، كە ئێمە دەڵێین دەزگایەك هەواڵەكانی ساختەیە، ئایا بە تێڕوانینی خۆیان ساختەیە؟
لەم نێوەندەدا شتێك بكرێتە پێوەر بۆ جیاكردنەوەی، چونكە ئەگەر دەزگایەك لە دیدی ئێمەوە سەرجەم هەواڵەكانی ساختە بێت، ئایا بەتێڕوانینی خۆشیان هەروایە؟
سەرنجێكی ترم هەیە ئەویش ئەوەیە بۆ ئەزموونی داهاتوو ئەزموونی ئەو كەسانە وەربگیرێت كە چەندین ساڵە بە دڵسۆزیی كار بۆ دەزگا هەواڵی ‌و راگەیاندنەكان دەكەن ‌و بكرێتە كتێب سوپاس.
شوان كەریم كابان:
بەڕاستی من چەند تێبینییەكم هەیە، ئەویش ئەوەی كە ئێمە خەم بۆ خۆمان نەخۆین، چونكە دیاردەكە وەرمانگرتووە بەڕاستی، خۆی دیاردەیەكە لە ئەوروپا وەرمانگرتووە، چونكە راستە ئێمە لەمێژە خەریكین، بەڵام كاری رۆژنامەگەریی ئێمە لەپاش ئەوان بووە، بەنموونە راگەیاندنەكەی هیتلەر نموونەیەكی زۆر زەقە، پاشان رادیۆكەی ئەمریكییەكان لە ڤێتنام نموونەیەكی زۆر زەقترە، راگەیاندنی بەعسیش لە شەڕی ئێران عیراق نموونەیەكی دیكەیە.
خاڵی دووهەم ئەسڵی رۆژنامەگەریی پڕوپاگەندەیە، ئەسڵی پروپاگەندەش درۆیە ببورن.
هەروەكو ریكلامەكان كە بۆ كاڵاكان دەكرێت ‌و دەوترێت بۆ نموونە ئەم برنجە باشترین برنجە، لەوانەیە باشترین نەبێت، ئێ ئەوە بۆخۆی درۆیە، ئەمەش وایكردووە دیاردەیەك سەرهەڵبدات كە هەواڵێك بڵاوببێتەوە كە راست نییە، كە زیاتر لەلایەنی سیاسییەوە رۆڵی خراپی هەیە.
هۆكارێكی تر بۆ بڵاوبوونەوەی ئەوەی كۆمەڵگە درۆی پێ باشتر بێت وەك لەوەی قسەی راستی بۆ بكەیت، ئەمەش بۆ خۆی كێشەیەكی گەورەیە ‌و وا بەئاسانی ناتوانین بەری پێبگرین، زۆر سوپاستان دەكەم.
سۆران عەلی:
دەستتان خۆشبێت، سەبارەت بە قسەكانی كاك عەدنان ئەو تێبینییە دەمانباتەوە سەر ئەوەی پەخشكەرانی ئەو هەواڵە ساختانە كێن‌و كێی لە پشتە؟
هەموو لێكۆڵینەوە و توێژینەوە‌و وتار‌و بابەتەكان جەخت لەوە دەكەنەوە كەسێكی دیاریكراو نییە ‌و ناوەند‌و رێكخراوی نهێنی ‌و ئاشكرا‌و كەسانی سەربەخۆ ‌و نادیاریش لە پشت ئەم دیاردەیەوەن، هەروەها سوپایەكی ئەلیكترۆنی هەیە كە دادەنرێن بۆ دزەپێكردنی هەواڵێكی ناڕاست، بۆیە هەرچەندە بنەبڕكردنی ئەم دیاردەیە قورسە، بەڵام كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی ‌و سنوورداركردنی دەستكەوتەكانی لە تواناماندایە ‌و هەروەها جەختكردنەوەیە لەسەر پرەنسیپەكانی كاری رۆژنامەوانی، كە ئەوەش وەڵامێكە بۆ قسەكانی كاك یوسف كە بەڕاستی سەرچاوە گرنگترین رەگەزەكانی هەواڵە، بەڵام هاووڵاتی ئاسایی ‌و خوێنەری ئاسایی ئەمە نازانێت، زانیارییەكی بۆ بڵاودەكەیتەوە، نازانێت سەرچاوە چییە ‌و رەگەزی هەواڵ چییە‌و بڵاوی دەكاتەوە.
هەروەها شتێكی تر هەیە مرۆڤ زۆر بەلای شتی نەرێنیدا دەڕوات وەك لەئەرێنی، بۆیە پەخشكەرانی ساختە هەواڵ ئەو بابەتانە هەڵدەبژێرن كە خوێنەر خواستی لەسەریانە، ئەو زانیارییە هەڵە ‌و ناڕاستانە بڵاودەكەنەوە كە دەزانن زوو دەستاودەستیان پێ دەكرێت، بەڕاستی یاسایەك ‌و لایەنێكی واش نییە رێگە لەمانە بگرێت ‌و سزایان بدات و دووبارە دەستان خۆشبێت.
موعتەسەم نەجمەدین:
دەستخۆش كاك سۆران، بەڕاستی جێگای دەستخۆشییە كە بوێریت هەبووە پەنا بۆ بابەتێكی ئاوها بەریت، بەڵام خۆزگە ئەمە وەكو توێژینەوەیەك یان دیراسەیەك بوایە، چونكە ئەم بابەتە سێ رەكیزەی سەرەكیی هەیە، تەنها بڵاوكراوەكە بەرپرس نییە، تەنها رۆژنامەنووسەكە بەرپرس نییە لە بڵاوكردنەوەی ئەو هەواڵە، رەنگە دەزگاكە لەئەنجامی پێشینەی هەواڵ ‌و كێبڕكێ هەواڵی ساختە بڵاوبكاتەوە، بەڵام زۆربەی ئەو بڵاوكراوانەی لە كوردستان هەن ئەجێندای سیاسی لەپشتە كە بۆ بەرژەوەندییە حزبییەكان بەكار دەهێنرێن.
هەروەها تاكی كوردیش كێشەی ئەوەیە درۆیەكی ئومێد بەخشی پێ خۆشترە لەڕاستییەكی تاڵ، ئەمەش هانی بڵاوكراوەكان دەدات زیاتر هەواڵی ساختە بڵاوبكەنەوەو دەستتان خۆشبێت.
هیوا حەمید:
دەستتانخۆش، من دەمەوێت ئەوە بڵێم ئایا بەشێكی ئەو تەنز‌و شێواندنی هەواڵ ‌و هەواڵی ساختەیە تەواوكەری یەكتر نین؟
بەكارهێنانی ئەم دیاردەیەش بۆ مەبەستێكی تایبەتە، جگە لە مەبەستە سیاسییەكان. زۆر كەناڵ بەتایبەتی ئەلەكترۆنییەكان دەیانەوێت سوود لەوە ببینن كەوا داهاتێكی پێ بەدەست بهێنن، بۆ نموونە هەواڵێك بڵاودەكەنەوە كە بەیانی فڵان شوێن 1000 فۆڕم بۆ هەلی كار دابەشدەكرێت، لەوانەیە 200 یان 300 فۆڕم دابەش بكرێت، یان دەڵێن ئەمڕۆ نا بەیانی بڵاوی دەكەینەوە، لەئەنجامدا قەرەباڵغییەك لەبەردەم ئەو دەزگایەدا دروست دەبێت ‌و متمانەیەك لای خەڵك دروست دەكات، لەئەنجامدا خەڵكی زۆرتر سەردان دەكات ‌و ئەگەر پێنج هەزار یان 10 هەزاری لێ وەربگرن، داهاتێكی زۆریان بۆ پەیدا بكات.
ساڵانەش رۆژێك هەیە پێی دەوترێت یەكی نیسان، ئەم رۆژەش هەموو شوێنێك پەنای بۆ دەبات ‌و هەواڵێك هەر بڵاودەكاتەوە، لەوڵاتانیش بەرامبەر سەرۆكی وڵاتان ‌و دەزگای هەواڵگریی گەورە بڵاودەكرێتەوە.
من مەبەستم ئەوەیە ئەو كارەی ئێوە پێویستی بە دەیان ‌و سەدان ۆرك شۆپ ‌و سیمینار هەیە، ئەگەر ئەو كەسانەی زەرەری تێدا ناكەن قبوڵی بكەن، چونكە بە دەیان كەناڵیش لە رابردوودا هەبوون لە درۆ زیاتر هیچیان نەكردووە زۆر سوپاس.
ئاریان مەلا محەمەد:
راستییەكەی ئەوەی كاك سۆران زیاتر بواری تیۆرییە، بۆیە وەكو كاك موعتەسەم وتی چ بەهاوكاریی كاك سۆران بێت یان خەڵكانی دەرەوەی ئەو دەزگایە بێت، كار لەسەر رەنگدانەوەی ساختە هەواڵ لە میدیای كوردیدا چییە؟
من پێموایە پێویستە جیاكارییەك بكەین لەنێوان سۆشیال میدیا‌و میدیای تردا، لە سۆشیال میدیا ئەو سوپا چەقاوەسووەی لە پشتییەوەن ‌و ساختە هەواڵ وەكو پرۆسەیەكی جیاواز بەكاردەهێنرێت وەك لەوەی لە میدیای فەرمیدا. ئەو لایەنانەی لەپشت ساختە هەواڵەوەن لە سۆشیال میدیا، دەشێت دەزگای هەواڵگریی بێت، دەشێت جەمسەرگەرییە سیاسییەكان بێت، بۆیە ئاسۆی چارەسەری لاوازەو پێم وانییە لە چەندین ساڵی داهاتووشدا گریمانەی ئەوە هەبێت ساختە هەواڵ كۆتایی پێ بهێنرێت.
بەڵام لایەنی میدیای رێپێدراو كێشەكە ئەوەیە كە ئەو ساختە هەواڵانە بڵاودەبێتەوە، دەبێت لەوە تێبگەین كە هەمیشە تۆ بەچاوی قوربانی تەماشای ئەو ساختە هەواڵانە بكە، كێشەكە ئەوە نییە تۆ كەسایەتیی كەسێك لەكەدار دەكەیت یان نا، لەپەنای بڵاوكردنەوەی ئەو ساختە هەواڵانە، بەڵكو بەدەیان كارەساتی ناخۆش ‌و خوێنڕێژیی زۆر گەورە لە ئەنجامی بڵاوكردنەوەی ئەو ساختە هەواڵانە لە میدیای فەرمیدا روویداوە.
لەبەرئەوە بەپێی تیۆری بەرپرسیارێتیی كۆمەڵایەتیی رۆژنامەنووس لەناو دامەزراوەی فەرمیدا نەك لەناو سۆشیال میدیا، مامەڵەیەكی تەندروست لەگەڵ ئەو هەواڵانە نەكات تەنانەت ئەو هەواڵانەشی دەشێت ساختە نەبن، ئەنجامی باشی نابێت.
تەنانەت زۆر شتی یاسایی هەیە لەبواری بڵاوكردنەوەدا، بەڵام دەشێت ئاكاری ‌و رەوشتی نەبێت، ئایا دەشێت هەموو ئەو شتانەی دەكەوێتە بەردەستت بڵاوی بكەیتەوە؟
دووهەمیش میدیای فەرمی چۆن دەبێت ساختە هەواڵ ‌و سۆشیال میدیا بكاتە سەرچاوەی هەواڵ؟ لەهەموو جیهاندا ئاژانس هەواڵ دروست دەكات، پرۆسەی دروستكردنی هەواڵ بە كۆمەڵێك فلتەری جیاجیادا دەڕوات تا دەبێتە هەواڵ، پاشان لە چوارچێوەی میدیایی دامەزراوەكەدا مامەڵە لەگەڵ ئەو هەواڵەدا دەكرێت.
ئەوەی لەم وڵاتەدا روودەدات، سەبینێ دەردەڵییەكی خۆت لە فەیسبووك بڵاوبكەرەوە، دامەزراوە فەرمییەكانی ئەو وڵاتە كردوویانەتە هەواڵ بەبێ ئەوەی ئاگات لێی هەبێت، هەمیشە كە هەواڵێك بڵاودەكەنەوە، لەلایەك لە لاپەڕەی یەكەم شكۆ‌و ناوبانگت لەكەدار دەكەن، كەچی دواتر لەلاپەرە 9 پاش 10 رۆژ داوای لێبوردن دەكەن، بەڕاستی پێویستە یان بە پەیماننامەیەكی ئاكاری یان بە سەرلەنوێ هەمواركردنەوەی یاسای رۆژنامەنووسی مامەڵەیەكی توند لەگەڵ چەشن ئە‌و فۆرمە دڵرەقییە میدیاییەی لەپشت ساختە هەواڵەوە هەیە بكرێت و سوپاستان دەكەم.
سۆران عەلی:
دەستان خۆش، كاك موعتەسەم باسی ئەوەی كرد كە توێژینەوە بوایە، من سەرەتا ئاماژەم پێكردو وتم هەوڵێكی بچووكە‌و ئەكادیمییان ‌و شارەزایان دەتوانن كاتی بۆ تەرحان بكەن، بەڕاستی نازانم بۆ هیچ هەوڵێك نەدراوە تائێستا، چونكە ئەم دیاردەیە ساڵانێكە بە زەقی سەریهەڵداوە، بەتایبەتی لەدوای هەڵبژاردنی ئەمریكا ‌و باراك ئۆباما ناكۆكییەكی زۆری دروستكرد لە هەواڵی ساختەدا لە ئەمریكا ‌و وڵاتانی خۆرئاوا، بەڵام سەرەڕای ئەوەی چەندین دامەزراوە و رێكخراومان هەیە ئەكادیمیان نازانم بۆ هەوڵێكی ئەوتۆیان نەداوە‌و هەرگیز لەئاستی پێویست نەبووە.
سەبارەت بە قسەكانی بەڕێز كاك هیوا بەڵی من پێشتریش باسم كرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دیاردەیە دروستكردنی سایت ‌و پێگەی تەكنەلۆژی تایبەت بە پشتڕاستكردنەوەی هەواڵەكان، كە هەواڵێكی ناڕاست بڵاو دەبێتەوە، لایەن هەیە بەدواداچوونی بۆ دەكات دڵنیایی لەسەر دەدات كە ئاخۆ وایە یان وا نییە، ئەگەر وا نەبێت بۆ خەڵكی روون دەكاتەوە، بەڵام كارەساتەكە لەوەدایە كە هەواڵێكی ساختە بڵاودەبێتەوە، قورسە دواتر روونكردنەوەو بڵاوكردنەوەی زانیارییە دروستەكە جێی ئەو درۆیە بگرێتەوە.
سەبارە بەقسەكانی كاك ئاریانیش وایە، كاریگەریی ئەم دیاردەیە زۆرە‌و هەموو بوارە سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و بوارەكانی دیكە دەگرێتەوە، بەڵام ئەوەی راستی بێت كوردستان وەكو وڵاتێك‌و سیستەمێكی سیاسی سەقامگیر‌و دەوڵەتێك نییە كە یاسایەكی تایبەت بۆ روبەڕوبوونەوەی ئەم دیاردەیەی هەبێت دەستان خۆشبێت.
بورهان شێخ رەئوف:
دەستتان خۆشبێت، بێگومان درۆ‌و هەواڵی ساختە لەوانە نییە بتوانین تەواوی ئۆباڵەكەی بخەینە سەر تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، بەڵام بەڕاستی لەم پێشكەوتنە گەورەیەی تەكنۆلۆژیا كە میدیا بەئاسانی هموو كەس دەستی پێی دەگات ‌و درۆ بەئاسانی بڵاودەبێتەوە، تاكە چارەسەر ئەوەیە بەیاسا سزای قورس دابنرێت، بخرێتە خانەی خیانەتی نیشتمانییەوە، چونكە دەزانین ئێستا میدیا چ رۆڵێك دەبینێت، هەندێك هەواڵ هەیە تەنانەت زیان بە وڵاتەكەش دەگەیەنێت، بۆیە دەبێت سزای زۆر توند دابنرێت‌و هەموو لایەنەكان پابەند بكرێن، شتی وا بڵاونەكەنەوەو دووبارە دەستخۆشیتان لێ دەكەم.
د.كارزان محەمەد:
خۆشحاڵم ئەمڕۆ لە حزوری جەنابتاندا سەبارەت بە بابەتی هەواڵی ساختە قسەدەكەین، پێموا نییە ئەو دیاردەیە تەنها تایبەت بێت بە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، لە سەرەتای راپەڕینەوە یەكێك لەو هەواڵانەی بڵاوبووەوە‌و درۆ بوو لەسەر عیزەت دووری بوو كە دیانوت: عیززەت دووری گیراوە، سەددام پشتی شكاوە، دواتر لەسەردەمی شەڕی ناوخۆ، قۆناغێكی تر دێت كە هەواڵی ساختە بڵاودەبێتەوە و حزبەكان لەدژی یەكتری بەكاری دەهێن، سێهەمین قۆناغ تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانە.
بەڵام كێشەی هەواڵی ساختە چییە؟ یەكەم مەسائلی یاسایی بەپێی یاسای رۆژنامەگەریی مافی وەڵامدانەوەو راستكردنەوە دەستەبەركراوە بۆ هەموو ئەو كەس ‌و لایەنانەی هەواڵی ساختەیان بەرامبەر بلاودەكرێتەوە. بەڵام لێرەشدا میدیا جۆرێك لە ساختەچییەتی دەنوێنێت، بۆ نموونە مانشێتەكە لەلاپەڕەی یەكەم بڵاو دەكاتەوە، بەڵام كاتێك وەڵامدانەوەی راستكردنەوەی پێدەگات، لە لاپەڕەی پێش كۆتایی بڵاوی دەكاتەوە، لەكاتێكدا بەپێی یاسای رۆژنامەگەریی بەهەمان پیت ‌و لەهەمان شوێن دەبێت ئەو دەقە بڵاوبكرێتەوە، چونكە خەڵك ئەوەندەی باوەڕ بەمانشێتی لاپەڕەی یەكەم دەكات، ئەوەندە باوەڕ بەو هەواڵە ناكات كە لەلاپەرەی پێش كۆتایی بڵاوكراوەتەوە.
دووهەمینیان ئەم بابەتە پەیوەندیدارە بە بابەتی رەوەشت ‌و ئیتیكی رۆژنامەوانییەوە، خۆشبەختانە بەپێی یاسای رۆژنامەگەریی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی رۆژنامەنووسان كە پەیمانێكی شەرەفی هەیە كراوە بە پاشكۆی یاسای رۆژنامەگەریی لە كوردستان، كە كراوە بە پاشكۆ، واتە پشتەوانەیەكی یاسایی بەخشیووە بەو پەیمانی شەرەفە، بەڵام بەداخەوە زۆربەی ئەو هەواڵە ساختانەی بڵاودەبنەوە كەس‌و لایەنەكان نایەن سكاڵا تۆماربكەن. لەهەمان كاتدا هەندێكی كە پەیوەندیدارە بەڕای گشتییەوە، دەبێت داواكاری گشی سكاڵا تۆماربكات، داواكاری گشتیتش نایەت سكاڵا تۆمار بكات ‌و لەو لایەنانە بپێچێتەوە.
خاڵێكی تر یەكێك لەو كێشانەی هەیە ئەوەیە كە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لەبەرئەوەی زۆرجار خاوەنی پەیجەكان یاخود خاوەنی هەژمارەكان دیار نین، لەبەرئەوە نازانیت سكاڵا لەسەر كێ تۆمار بكەیت، هەرچەندە خۆشبەختانە لایەنە ئەمنییەكان رێشوێنی خۆیان گرتووەتەبەر تا ئەو كەسانە بدۆزنەوە، بەڵام هەندێكجار بڵاوكەرەوەی ئەو هەواڵانە لە دەرەوەی وڵاتن، دەبێت بە غیابی سزا بدرێن، یان بۆ نموونە لایەنێكی سیاسییان لەپشتە.
دوا خاڵیش ئەوەیە مەكتەب سیاسیی حزبەكانیش لەم بابەتەدا رۆڵیان هەبووە، زۆر جاران ئەندامی سەركردایەتی حزبێك یان مەكتەب سیاسیی حزبێك دەڵێت ئێمە ئازادین دەرگاكانی زانیاریی دابخەین بەڕووی میدیاكاندا، میدیاكانیش ئازادن چۆن ئەو دەرگایە دەكەنەوە، واتە مەكتەب سیاسییەكان خۆیان دەدزنەوە لە بەخشینی هەواڵ سەبارەت بە كۆبوونەوەی لایەنە سیاسییەكان، بەناچاری رۆژنامەنووس پەنا دەباتە بەر سەرچاوەیەك كە نەیویست ناوی خۆی ئاشكرا بكات، یاخود سەرچاوەیەكی باوەڕپێكراو پێی راگەیاندین، ئەمە یەكێكە لەو هۆكارانەی هەواڵی ساختە زۆر پەرەی پێ بدرێت، زۆر تەشەنە بكات، لەهەمان كاتیشدا سایكۆلۆژیای كۆمەڵگەش خۆی لەبارە، دووبارە دەستتان خۆش.
د.كاروان عەلی:
من بەڕاستی دەستخۆشی لەهەموو ئامادەبووان دەكەم، كۆمەڵێك تێبینی جوانیان خسەڕوو، سەبارەت بەم بابەتە بەڕاستی كۆڕێكی ئاوا بەس نییە بۆ ئەوەی قسەی لەسەر بكەین.
كە باسی هەواڵی درۆمان دەكرد، من پێكەنینم دەهات، چونكە هەموومان بەشێكین لەو پرۆسەیە، من خۆم هەواڵی درۆم بڵاوكردووەتەوە، كاك سۆران بڵاوی كردووەتەوە، چەندینی تر كە لێرەن، بەڕاستی ئەمە دەردێكە ئێمە بەبەرنامە كاری لەسەر دەكەین، هەندێكجاریش لەوانەیە لە نەزانی ‌و نەشارەزایی بێت تاقەتی ئەوەمان نەبێت بچین بەدواداچوونی بۆ بكەین.
منیان نارد بۆ سەرپەرشتی تیمی جەنگی لە راگەیاندنی یەكێتی لە هەولێر‌و موسڵ، رۆژێكیان هەواڵێكم نارد بۆ كوردستانی نوێ، شۆفێرێكم لەگەڵدا بوو وتی: دەزانی كاك كاروان دێیەكەی ئێمە هەمووی تەعریبكرا‌وەو سەرباز چوونە سەریان ‌و هەموویان پێ چۆڵكردوون، گوتم بەڕاستە؟ گوتی بەخوا خزمەكانمان باسیان كرد، بێگومان هەواڵ هاتن ‌و هێنان ‌و بردن لە نێوان ناوچەكانی رژێم ‌و هەرێمی كوردستاندا نەبوو، تەلەفۆن نەبوو، هیچ شتێك نەبوو، رێگە هەر داخرابوو، وتم چۆن دەزانی؟ وتی كاكە خزمەكانمان هەموو باسیان دەكرد، وتم دڵنیای؟ وتی: بەڵێ. دانیشتم هەواڵێكی باشم بۆ نووسی، دوو رۆژ پاش ئەوەی كە چووینە ناو موسڵەوە تەلەفۆنمان بۆ كرا، چووینە مەخموور لە مەخموورەوە كە گەڕاینەوە بەناو كەندیناوادا بۆ هەولێر، برادەرێك وتی: بۆ نەچین سەرێك لە خزمەكانمان بدەین، وتم كێن؟ وتی ئەو دێیە ناوی دێمەكارە لەسەر رێگەمانە، رۆیشتین ‌و دانیشتبووین نانمان دەخوارد، پرسیم باشە ئێوە ئێرەتان چۆڵنەكرد؟ وتی نەوەڵڵا چۆڵكردنی چی؟ وتم ئەی ئزعاجیان نەكردوون؟ وتی نەوەڵڵا رۆژیك زابتێكیان هات و وتیان ئێوە هیچ دڵ لە دڵ مەدەن كەس ئیزعاجتان ناكات، كەس ناتوانێت قسەتان پێ بڵێت، لەبەرئەوە شوێنی خۆتان تێك مەدەن، واتە زانیارییەكە تەواو پێچەوانە بوو، جگە لەمە دەیان راپۆرت ‌و هەواڵمان بڵاوكردووەتەوە هیچی راست نەبووە.
ئینجا با بێمە سەر ئەسڵی مەسەلەكە، مەسەلەی راستیی هەواڵ ‌و درۆ دوو شتی جیاوازە، بۆ نموونە: چەندین وێنەی جیهانی هەن كە بڵاودەكرێنەوە، پێش ئەوەی تەواوی وێنەكە ببینین، هەڵە تێگەیشتمان بۆی دەبێت، كە تەواوی وێنەكە دەبینین، چیرۆكێكی زۆر جیاوازە، چەندەها جۆر لەو بابەتە هەیە كە وێنەكە راستە، بەڵام بەڕاستی ناگەیەندرێت، یان هەواڵێك هەیە كۆمەڵێك زانیاریی تێدایە، بەڵام زانیارییەكان هەڵدەبژێردرێن ‌و ئەوەی ئێمە مەبەستمانە ئەوە بڵاودەكەینەوە، لەڕاستیدا ئەوە مسداقیەت نییە.
هەروەها ئەگەر دەستەواژەكە بكەین بە زانیاریی درۆ باشترە، چونكە تەنها هەواڵ لەم قاڵبەدا نییە، هەروەها زانیاریی فراوانترە ‌و چەمكێكی فراوانتری پێ دەبەخشێت، من چەند تێبینیەكی ترم ماوە، مەسەلەی سۆشیال میدیا تۆڕی خەڵك كێشەیەكی زۆر گەورەیە، چونكە ئێمە خراپ بەكاری دەهێنین، خەڵكێكمان هەیە نەخۆشیی دەروونیان هەیە، نەخۆشی خۆ دەرخستنیان هەیە، لەپڕۆفایلدا چی شتی باشە دەینووسێت، باشترین وێنە دادەنێت یان لەكۆتایی كۆڕ‌و كۆنفرانسەكاندا دێت كۆمەڵێك وێنە دەگرێت ‌و دەڵێت بەشداریم كرد لەم كۆڕ‌و كۆبوونەوەیە، ئەمە هەمووی درۆیە.
یان كەسێك كەسایەتییەكی دیار دەبینێت، وێنەیەكی لەگەڵدا دەگرێت ‌و كە پۆستی دەكات، دەنووسێت لەگەڵ كاك فڵان ئەمڕۆ گفتوگۆیەكی چڕمان كرد، ئەمە نەخۆشی دەروونییە.
من حەزم لە بەراورد كردن نییە، بەڵام راستگۆترین راگەیاندن راگەیاندنی ئینگلیزە بەرای من، هەرچی سەرچاوەی هەواڵە گرنگە سیاسی ‌و جیهانییەكانە رۆژنامەگەریی ئینگلیز باسی دەكات، لەوڵاتێكی وەكوە فینلەندە خەڵك هەر نازانێت درۆ بكات، كە پرسیارمان دەكرد، دیانوت لای ئێمە متمانە هەیە، درۆ نییە، لای خۆمان چەندین مامۆستای زانكۆ هەیە بە میزاجی نمرە دادەنێت! كێ جوانە ‌و كێ ناشرینە ‌و كێ سەر بە كام حزبە!!
پاشان ئێوە چەندین جار گوتتان ناوەندی ئەكادیمی دەست وەربداتە ئەم بابەتە، ئێوە ناوەندیی ئەكادیمی بەچی تێگەیشتوون؟ ناوەندی ئەكادیمی لە هەندێك رووەوە بوەتە جێگەی نەزانی، بەشێكیان رێگرن لە پەرەسەندنی ناوەندی ئەكادیمی، لەبەرئەوە ناوەندی ئەكادیمی ناتوانێت ئەم مەسەلەیە چارەسەربكات، ئەوە شتێكی تەواوكەری یەكترەو پەیوەستە بە سیستمی كۆمەڵایەتی ‌و سیاسی‌و …هتد.
ئێمە سیستمی كۆمەڵایەتی ‌و سیاسیمان زۆر سەقەتە، بۆ نموونە كەسایەتییەكی سیاسییە رۆژی سەد درۆ دەكات.
ئینجا بێمە سەر ئەوەی كۆمەڵێك هۆكار هەن وا دەكەن درۆ لێرە پەرە بستێنێت، چارەسەریش ناكرێت، من دەستخۆشی لە هاوڕێانم دەكەم، بەڵام هیوام وایە خۆیان زۆر بەم بابەتەوە ماندوو نەكەن، چونكە بابەتی درۆی راگەیاندن چارەسەر ناكرێت، بەوەدا كە بەس هاوڕێكانت هاتوون نە راگەیاندنێكی ئەهلی نە رۆژنامەیەكی سێبەر كەسیان نەهاتوون، چونكە باوەڕیان بەو شتانە نییە‌و ژیانیان لەسەر ئەوەیە.
مەسەلەی دەسەڵاتی چوارەم ‌و راگەیاندنیش، بۆ ئەوەی راگەیاندن زۆر درۆ نەكات، شتێك هەیە پێی دەوترێت دەسەڵاتی پێنجەم كە لە ئەكادیمییە رۆشنبیرییەكان باسی لێ دەكرێت كە كاری چاودێریی كردنی دەسەڵاتی پێنجەمە كە میدیایە، چونكە هەندێكجار یاسا ناتوانێت مامەڵە بكات، بۆیە رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی و هەندێك كەسایەتی شارەزا لەناوەندە ئەكادیمییەكان دەتوانن ببن بە دەسەڵاتی پێنجەم بۆئەوەی وا لە راگەیاندنی كوردی بكەین تۆزێك لە درۆ كەمبكاتەوە، چونكە ئەوە بنەبڕ ناكرێت و پەیوەندیی بە كۆمەڵگەكەمانەوە هەیە دووبارە دەستخۆشیتان لێدەكەم زۆر سوپاس.
سۆران عەلی:
سوپاس بۆ تێبینیەكان، كاك بورهان ساختە هەواڵ زۆر پەرەی سەندووە، لەم سەدەیە ‌و سەدەی رابردوو شێوازی جیاوازە‌و گۆڕانكاریی زۆر روویداوە، پێویست بە رێوشوێن ‌و میكانیزمی جیاواز دەكات. بۆ د.كارزانیش دەڵێم راستە، بەراستی یاسا گرنگە ‌و بەشێكی زۆر رێ لە ساختە هەواڵ دەگرێت، بەڵام باوەڕناكەم بتوانێت بنەبڕی بكات، د.كاروان قسەكانیم زۆر بەدڵ بوو، هەر بەڕاستی وایە، درۆ بووەتە باو، بەڵام پێویستە نمرە بۆ درۆ دابنرێت، پێویستە ئەوەی لە نەزانیدا وێنەیەك بڵاودەكاتەوە، سزای كەمتربێت لەوەی كە بەئەنقەست ئەو وێنەیە بڵاودەكاتەوەو دەستان خۆشبێت.
دیار ستار:
بەراستی د.كاروان تیشكی خستە سەر شتێك ئەویش كە ناتوانرێت وەك پێویست رێگریی لەم دیاردەیە بكرێت، چونكە هەندێك كەناڵ هەیە خۆی بەمەبەست لەسەر ئەو تەوەرە كار دەكات، بۆیە كە ناتوانرێت ئەوە بكرێت، پێویستە وەڵامدانەوە ‌و كاردانەوەكان خێرا بكرێت، نەك دوای ئەوەی لە مێشكی خەڵكدا هەواڵە ساختەكە بچەسپێت، سوپاستان دەكەم.
شێخ سەڵاح:
بەڕاستی ئەم بابەتە زۆر گرنگە، بەڵام ئێستا خەڵك لێی هاتووەتە دەنگ كە چەندین ساڵە دەبوایە كاری لەسەر بكەین، زیادەڕۆییەكی زۆر لە ئازادییدا هەبووە لەو ناوچەیە بەناوی ئازادییەوەو خەڵك دەبێت قسە بكات سەر لێشێواوییەك بڵاوبووەتەوە.
هەروەها ئێمە نازانین ئەو میللەتەی ئێمە چەندە دوژمنی هەیە ‌و لەچەند لاوە پیلانگێڕیی لێدەكرێت، ئەو لایەنە راگەیاندنكارانەش هەندێكجار دەسەڵاتی لەپشتەوەیە، دەوڵەتن پارەیان هەیە، سیخوڕیان هەیە، هەموو شتێكیان هەیە، ئەو تێبینییە نەكراوە، لەسەر ئێمە زۆر قسە و هەواڵ ئەگەر لێی بكۆڵیتەوە قسەی دوژمنانن، قسەی كوردێك نییە لە كوردستاندا بژی.
هەروەها ئۆپۆزسیۆنی ئێرە ئامانجی نە چاككردنی دۆخە نە مووچەیە و نە ماددەی 140ە، بەڵكو ئامانجی رووخاندنی دەسەڵاتی یەكێتییە لێرە، بۆیە دەبێت راگەیاندنی یەكێتیش ئامادەبێت وەڵامی ئەوانە بداتەوە بە بەڵگەی ئەوەی كەركوكیش، چونكە كوردێك لە كەركوك دژی میللەتی كورد بووەستیت دەبێت چی لێ بخوێنییتەوە؟.
محەمەد شێخ عوسمان:
زۆر سوپاس بۆ كاك سۆران، من تەنها دەمەوێت ئەوە بڵێم كە دنیای ئێستا لە هەواڵی ساختەدا خۆی نادۆزێتەوە، بەهۆی تەكنۆلۆژیای ئیدیت ‌و كەتینەوە بەرەو ئاستێكی تر رۆیشتووە كە ناونراوە دییپ فەیك، واتە ساختەیی قووڵ، ئەمە خۆی لە دەستكاریكردنی تۆماری ڤیدیۆیی ‌و دەنگیدا دەدۆزێتەوە هەر لەنووسیندا نەماوە، ئەمە قۆناغێكی مەترسیداری پاش هەواڵی ساختە ‌و زانیاری ساختەیە، ئەمەش تا تەكنۆلۆژیا پێشكەتوتربێت، ئەم بوارەش خراپتری لێ بەسەر دێت كە دەبێت راگەیاندن ‌و سەرجەم دامەزراوەكان خۆیان بۆ ئەو ئاستە ئامادە بكەن و سوپاس.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

وەكو دیاریی كوردستانی نوێ‌، كۆڕێك لە ئێران و تۆرانەوە، لە خانەقینەوە تا لاچین

لەم دووتوێیەدا رۆژی 18/8/2019، كۆری ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (یارو ...