سەرەکی » ئاراستە » ماركس و ئازادی‌، دیموكراسی‌، مرۆڤ باوه‌ڕی‌

ماركس و ئازادی‌، دیموكراسی‌، مرۆڤ باوه‌ڕی‌

وه‌رگێڕان و ئاماده‌كردنی: ئه‌كره‌می میهرداد

به‌شی یه‌كه‌م

پێشه‌كی‌
ئێمه‌ له‌ سه‌رده‌مێك ده‌ژین كه‌ كۆمۆنیزمی‌ سیاسی‌ و ره‌سمی‌ شكستی‌ هێناوه‌، سه‌رمایه‌داری‌ خۆی‌ به‌ پیرۆز و سه‌ركه‌وتوو ده‌زانێ‌ و هه‌ندێك له‌ چه‌په‌كانیش ماركسیزم به‌ مردوو ده‌زانن. به‌ڵام رێباز یان دیدگای‌ مرۆڤ باوه‌ڕی‌ و ئازادی‌ خوازی‌ و داكۆكی‌ له‌ دیموكراسی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ده‌توانن رێنما یان چرای‌ رێگای‌ ره‌خنه‌و نه‌یاری‌ بن بۆ ریسواكردنی‌ رژێمه‌ توتالیتاره‌كانی‌ سه‌ربه‌ ئۆردوگای‌ به‌ ناو سۆسیالیستی‌ سۆڤیه‌ت و چین و هاوشێوه‌كانیان، و هه‌روه‌ها ده‌توانن دیموكراسی‌ بۆرژوایی‌ و سه‌رمایه‌دارانه‌ی‌ شارستانی‌ رۆژئاواش بخه‌نه‌ به‌ر ره‌خنه‌. رێبازی‌ ماركس بۆ داكۆكی‌ له‌ ئازادی‌ مرۆیی‌ و دیموكراسی‌ مرۆڤایه‌تی‌ و میتۆدو فه‌لسه‌فه‌ی‌ مرۆڤ باوه‌ڕی‌ ده‌توانێت ره‌خنه‌ی‌ دروست و ئه‌ڵته‌رناتیفی‌ باشتر بۆ سه‌رمایه‌داری‌ و دیموكراسی‌ ئه‌مڕۆ بخاته‌ روو، هه‌روه‌كو چۆن ده‌توانێ‌ سه‌ركوت و فریوه‌كانی‌ سۆسیالیزمی‌ درۆیینه‌ش ئاشكراتر بكات.
ماركس له‌ سنوره‌كانی‌ فه‌لسه‌فه‌و ئایدیالیزم و سیاسه‌ت و ئابووریی‌ سیاسی‌ فراوانتر ده‌ڕوات و روانگه‌ی‌ خۆی‌ له‌سه‌ر حه‌قیقه‌ت و نیازه‌كانی‌ مرۆڤ داده‌نێت، ئه‌مه‌ش ئه‌و كاره‌یه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ دوای‌ خۆی‌ به‌ناوی‌ ماركسیزم و لینینزم و سۆسیال دیموكراسی‌ و بیرو باوه‌ڕی‌ ماوتسی‌ تۆنگ و چی‌ و چی‌ نه‌یانكرد. له‌ كاتێكدا ماركس له‌ مرۆڤ و ژیان زیندوو نیازه‌ كرده‌ییه‌كاندا خه‌بات و بیریاری‌ ده‌كرد، ئه‌وان مرۆڤیان له‌ناو چه‌مك و بیرو باوه‌ڕوئایدی‌ولۆجیاكاندا دیل ده‌كرد.
ئه‌م نووسینه‌ی‌ كه‌ جۆرێكه‌ له‌ وه‌رگێڕان و ئاماده‌كردن و هه‌روه‌كو له‌ ده‌قه‌كه‌شدا ده‌بینرێ‌ سه‌رچاوه‌كان ئاماژه‌یان بۆ كراوه‌، هه‌وڵێكه‌ بۆ ناسین و ره‌خنه‌كاری‌ له‌ دیدگای‌ دیموكراسی‌ نه‌ریتی‌ و سیاسی‌ له‌لای‌ ئه‌وانه‌ی‌ به‌ ناوی‌ لیبرالیزم و لیبرالیزمی‌ نوێ‌ دیموكراسییان له‌ سنوره‌كانی‌ ئازادی‌ سیاسی‌ و ئازادی‌ خاوه‌ندارێتیدا ئه‌سیر كردووه‌، و هه‌روه‌ها ره‌خنه‌ش له‌ دیموكراسی‌ شێوازی‌ میللی‌ یان خه‌ڵكی‌ له‌ په‌یڕوه‌كانی‌ ناسراو به‌ كۆمۆنیزمی‌ روسی‌ و سۆسیال دیموكراسی‌ و په‌یڕه‌وه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ به‌ناو ماركسیزمی‌ سه‌ده‌ی‌ بیست، و دیسان ره‌خنه‌ی‌ مه‌به‌ست و ئامانجداره‌ به‌رانبه‌ر به‌و لایه‌نه‌ چه‌پ و سۆسیالیست و كۆمۆنیستانه‌ی‌ كه‌ خه‌باتی‌ چینی‌ كرێكارو سۆسیالیزم و مرۆڤایه‌تیان بۆ هێنانه‌دی‌ ئاكامه‌كانی‌ له‌به‌رهه‌می‌ ئێستای‌ و ئه‌مڕۆیی‌ دوورخستۆته‌وه‌ و ته‌نها ئامانمجی‌ كۆتاییان به‌ هه‌ند وه‌رگرتووه‌، ئه‌وان ئه‌وه‌یان نه‌زانیوه‌ یان فه‌رامۆشیان كردووه‌ كه‌ سۆسیالیزم له‌لای‌ ماركس وه‌كو رووداوی‌ كۆتایی‌ سه‌رمایه‌داری‌ پێشكه‌وتوو و خه‌باتی‌ به‌رده‌وامی‌ سۆسیالیسته‌كان و له‌م دیده‌شه‌وه‌ گرنگی‌ و كاریگه‌ریی‌ خه‌باتیان بۆ ئازادی‌ و دیموكراسی‌ و مرۆڤایه‌تی‌ به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گرتووه‌ یان فه‌رامۆشیان كردووه‌.
ئامانجی‌ مرۆڤ باوه‌ڕی‌ ماركس ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دیموكراسی‌ و سۆسیالیزم، سه‌رمایه‌داری‌ و سۆسیالیزم، ئابووری‌ سیاسی‌ و فه‌لسه‌فه‌ و كاتی‌ كار و كاتی‌ ئازاد، تیۆری‌ و كار له‌ دیاله‌كتیكی‌ مێژوویدا پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێ‌ و رێبازی‌ ماركس ده‌بێته‌ ئه‌و هێزه‌ یه‌كێتی‌ به‌خشه‌ی‌ كه‌ روانگه‌و ناسین و هۆشیارییه‌ بۆ گه‌شه‌ی‌ مێژوویی‌ و مرۆڤایه‌تی‌.
ئامانجی‌ ئه‌م نووسینه‌ هه‌وڵێكی‌ به‌راییه‌ بۆ تێگه‌یشتن و سازدانه‌وه‌ی‌ رولانگه‌ز تیۆری‌ ماركس بۆ ئازادی‌ و دیموكراسی‌ و مرۆڤ باوه‌ڕی‌، كه‌ ده‌بێته‌ پێگه‌ی‌ سازكردنی‌ تیۆری‌ و به‌رنامه‌ی‌ بزاڤی‌ سۆسیالیستی‌ (یان ده‌خوازێت ئه‌و كاره‌ بكات !) و ناساندنی‌ روانگه‌و ئه‌ڵته‌رناتیفێكی‌ مرۆڤانه‌ به‌رامبه‌ر هه‌موو ده‌سه‌ڵات و سیستمه‌ سیاسیه‌كانی‌ ئه‌مرڕ له‌ جیهان. هه‌مووان ده‌زانین كه‌ ره‌خنه‌و نه‌یاریی‌ نێوان خودی‌ بزاڤی‌ كرێكاری‌ و سۆسیالیستی‌ و نه‌یارانی‌ ئه‌م بزاڤه‌ش به‌رانبه‌ر ئامانجی‌ سۆسیالیزم نه‌بووه‌، كه‌ نه‌هاتۆته‌ دی‌، به‌ڵكو له‌سه‌ری‌ نه‌خش و كاریگه‌ری‌ ئه‌وز بزاڤه‌ بووه‌ له‌ خه‌بات و سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌مرشۆ (سه‌ده‌ی‌ بیست هه‌تا ئێستا) ئه‌و سیسته‌م و ئه‌ڵته‌رناتیفانه‌ی‌ كه‌ له‌ هه‌ردوو ئۆردوگای‌ رۆژئاواو رۆژهه‌ڵاتی‌ جاراندا بوو، كه‌ ئه‌ویش دیدگاو روانگه‌كان بووه‌ بۆ ئازادی‌، دیموكراسی‌ و مرۆڤایه‌تی‌.
-1 ده‌وڵه‌ت و ئازادیی‌ ئه‌ندێشه‌:
ماركسی‌ لاو له‌ سه‌ره‌تای‌ كاره‌ رۆژنامه‌وانیه‌كاندا داكۆكی‌ له‌ ئازادیی‌ ته‌واوی‌ چاپه‌مه‌نی‌ ده‌كردو به‌رده‌وام بوو له‌ هێرشه‌ تونده‌كانی‌ بۆ سه‌ر یاسای‌ سانسۆر. ئه‌و تاكڕه‌نگی‌ و تاك بیرو باوه‌ری‌ وه‌كو فشاری‌ سنوورداریی‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی‌ بێ‌ په‌روا ده‌ناساندو ده‌یوت: ((له‌ گوڵی‌ سوور بۆنی‌ وه‌نه‌وشه‌ چاوه‌ڕوان ناكرێت، رۆحی‌ مرۆڤ كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین شته‌ چۆن ده‌بێت ته‌نها له‌یه‌ك شێوازدا هه‌بێت یان ئه‌سیر بكرێت؟)) هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌شه‌وه‌ دیدگاكانی‌ خۆی‌ ده‌رباره‌ی‌ ناڕۆشنی‌ و شاردنه‌وه‌ی‌ یاسای‌ چاپه‌مه‌نی‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ره‌ها بدات به‌ به‌رپرسان. ماركس ئه‌وه‌شی‌ سه‌لماند كه‌ سانسۆر نه‌ك ته‌نها دژی‌ چاپه‌مه‌نی‌ و راگه‌یاندنه‌، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ خودی‌ ئامانجی‌ ده‌وڵه‌تیشدا ناكۆكه‌.
ئازادیی‌ چاپه‌مه‌نی‌ بونیاده‌كه‌ی‌ به‌ ته‌واوی‌ له‌گه‌ڵ سانسۆردا جیاوازه‌، چونكه‌ بیری‌ ئازادی‌ چاكه‌یه‌كی‌ راسته‌قینه‌یه‌، سانسۆر شێوازێكه‌ له‌ كۆیلایه‌تی‌، چه‌كی‌ ئه‌و بیروباوه‌ڕانه‌یه‌ كه‌ نه‌ك له‌سه‌ر گه‌وهه‌ری‌ دیارده‌كان، به‌ڵكو پشت ده‌به‌ستێ‌ به‌ روخساری‌ ئه‌وان. سانسۆر به‌ ته‌واوی‌ شتێكی‌ خراپه‌، ئازادی‌ به‌ شێوه‌یه‌ك ریشه‌ی‌ قووڵی‌ له‌ سروشتی‌ مرۆڤدایه‌ ته‌نانه‌ت كاتێك دوژمنانی‌ ئازادیش هه‌ڕه‌شه‌ی‌ نه‌بوون یان ستاندنی‌ ئازادییان لێبكرێت، هه‌وڵده‌ده‌ن به‌ ده‌ستی‌ بهێنینه‌وه‌. ناوه‌رۆكی‌ ئازادی‌ چاپه‌مه‌نی‌، ناوه‌رۆكی‌ گونجاو یان شایسته‌ی‌ ئازادییه‌ له‌ كۆمه‌ڵی‌ پێشكه‌ووتودا، چاپه‌مه‌نی‌ سانسۆركراو دیارده‌یه‌كی‌ بێ‌ ده‌ست و پێیه‌، خوێنی‌ رژاوی‌ كۆیلایه‌تی‌، دێوی‌ ترسناكی‌ شارستانیه‌، فه‌رزه‌ندی‌ كه‌مئه‌ندام و بۆگه‌نیوی‌ سروشته‌. دوای‌ ئه‌مانه‌ ئایا دیسان ده‌بێت بیسه‌لمێنین كه‌ ئازادی‌ و گه‌وهه‌ری‌ چاپه‌مه‌نی‌ پێویستن بۆ یه‌ك و سانسۆر له‌گه‌ڵیان دوژمنه‌ ؟
ماركس به‌رده‌وام ده‌بێت و : ((سانسۆر وه‌كو كۆیلایه‌تی‌ هه‌رگیز له‌سه‌ر هه‌ق نیه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌زار جاریش شێوازو رژێمی‌ یاسایی‌ بۆ دروست بكرێت)) ته‌نها یاسای‌ راسته‌قینه‌ی‌ چاپه‌مه‌نی‌، ئه‌و یاسایه‌یه‌ كه‌ پارێزگاری‌ له‌ ئازادی‌ چاپه‌مه‌نی‌ ده‌كات، سانسۆر له‌گه‌ڵ سروشتی‌ یاساو ده‌وڵه‌تدا دوژمنایه‌تی‌ هه‌یه‌، چونكه‌ چاپه‌مه‌نی‌ ئازاد مه‌رجی‌ نیازو پێویسته‌ بۆ هێنانه‌دی‌ و سه‌لماندنی‌ خودی‌ سروشتی‌ ده‌وڵه‌ت. ئازادی‌ چاپه‌مه‌نی‌ به‌رجه‌سته‌ بوونی‌ شارستانیه‌، هۆكاری‌ په‌یوه‌ندی‌ تاكه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ت، ئاوێنه‌ی‌ هه‌ست و بیره‌كانی‌ مرۆڤه‌. چاپه‌مه‌نی‌ سانسۆركراو ژیانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌ره‌و گه‌نده‌ڵی‌ ده‌بات و ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت ته‌نها ده‌نگی‌ خۆی‌ ببیستێ‌. بۆ پاساودانی‌ ئازادی‌ پێویستمان به‌ سه‌لماندن نیه‌، چونكه‌ ئازادی‌ له‌ ژیانی‌ مه‌ینه‌وی‌ مرۆڤ دانابڕێت. له‌ سیسته‌مێكی‌ ئازادا، جیهان چۆن بچه‌رخێ‌ خۆری‌ ئازادی‌ لێ هه‌ڵدێ‌، دروست به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ كه‌ گه‌ردوون هه‌میشه‌ خۆری‌ لێ‌ هه‌ڵدێ‌. ئه‌گه‌ر داوا له‌ تاك بكرێت به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ دڵخوازی‌ خۆی‌ ئازاد بێت، ئایا ئه‌وه‌ نكۆڵی‌ له‌ ئازادی‌ ئه‌و نیه‌. چاپه‌مه‌نی‌ هۆكارێك نیه‌ بۆ ئامانجێكی‌ دیكه‌ به‌ڵكو بۆ خۆی‌ ئامانجه‌، ئه‌و یاسایانه‌ی‌ كه‌ سه‌ودای‌ ئاڵوگۆڕی‌ مه‌ینه‌وین نابێت چاپه‌مه‌نی‌ سنووردار بكه‌ن.
له‌م دێڕانه‌دا چه‌ند مه‌به‌ستی‌ گرنگمان بۆ ده‌رئه‌كه‌وێت ئه‌وانیش: ماركس وشه‌ی‌ (ده‌وڵه‌ت) دروست به‌ واتای‌ ده‌وڵه‌تی‌ دیموكراتی‌ هاوچه‌رخ و مۆدێرن یان ئازاد به‌كار ده‌هێنێ‌، هه‌روه‌كو له‌ لاپه‌ڕه‌كانی‌ ئایینده‌دا رۆشنتر ده‌بێت. داكۆكی‌ كردن له‌ چاپه‌مه‌نی‌ وه‌كو ئامانجێك نه‌ك وه‌ك هۆكار، ئه‌وپه‌ڕی‌ دیدی‌ فراوان و مرۆڤدۆستی‌ ماركس نیشان ده‌دات و پارێزگاریشه‌ له‌ ئازادی‌ چاپه‌مه‌نی‌ و ئه‌ندێشه‌. بێگومان تاوانباركردنی‌ هه‌موو ئه‌و ده‌سه‌ڵات و حكومه‌ت و یاسایانه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ ماركسه‌وه‌ هه‌تا ئێستا به‌ناوی‌ دیموكراسی‌ و ئازادی‌ كاریان كردووه‌ و داوه‌رییه‌كی‌ نێگه‌تیفه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ به‌ناوی‌ سۆسیالیزم و كۆمۆنیزمه‌وه‌ ده‌م و ره‌نگ و ده‌نگی‌ مرۆڤه‌كانیان كڵۆم داوه‌و سروشتی‌ ئازادانه‌ی‌ ده‌وڵه‌تیان له‌ خه‌ڵك نكوڵی‌ كردووه‌.
سه‌رئه‌نجام ماركس له‌ به‌ڵگه‌و لێكۆڵینه‌وه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ نێوان ده‌وڵه‌ت و یاسای‌ راسته‌قینه‌ باسده‌كات، واته‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ت و یاسایه‌ی‌ له‌ سروشتی‌ خۆیان نامۆنین، و ئه‌و یاساو نیهاوانه‌ی‌ كه‌ به‌زه‌بری‌ هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی‌ پۆلیسی‌ ده‌پارێزرێن، و ته‌نها به‌ شێوه‌ی‌ رووكه‌ش و ده‌ره‌كی‌ ناچاركراو به‌ جیاوازی‌ رازی‌ ده‌بن. په‌سه‌ندكردنی‌ جیاوازی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ دیدگای‌ هیگڵه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت : ( ئه‌و ده‌وڵه‌ت و یاسایه‌ی‌ كه‌ نایانه‌وێت ئازادی‌ بێته‌دی‌، له‌گه‌ڵ خودی‌ چه‌مك و گه‌وهه‌ری‌ یاساو ده‌وڵه‌تدا ناكۆكن و ئه‌گه‌رچی‌ به‌ زه‌بری‌ زۆر بپارێزرێن، به‌ڵام به‌شێك نین له‌تێگه‌یشتنی‌ راسته‌قینه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت و یاسا.) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ماركس له‌ بڕوای‌ هیگڵ فراوانتر بیرده‌كاته‌وه‌و بڕوای‌ به‌وه‌ نه‌بووه‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاكانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ( راسته‌قینه‌) بتوانن سنورداركردنی‌ ئازادی‌ به‌یان و قه‌ڵه‌م پاساو بده‌ن، چونكه‌ به‌ بڕوای‌ ئه‌و ئازادی‌ به‌شێكی‌ بنه‌ڕه‌تیه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئه‌گه‌رچی‌ ئه‌و چه‌مكی‌ نه‌ریتی‌ ده‌وڵه‌ت وه‌كو زاراوه‌یه‌ك به‌كارده‌هێنێ‌، به‌ڵام كه‌ به‌راوردی‌ ده‌كات له‌گه‌ڵ ئازادیدا، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی‌ ئێستا راسته‌قینه‌ن یان ته‌نها ئه‌زموونن. له‌به‌كارهێنانی‌ ئه‌م ره‌وشه‌ یان میتۆده‌ رێگای‌ خۆی‌ له‌ هیگڵ جیاده‌كاته‌وه‌و ئه‌مه‌ش به‌ گوتنی‌ ئه‌م رسته‌یه‌ ئه‌نجام ده‌دات كه‌ : ئازادی‌ فره‌یی‌ بوون به‌هایه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تیه‌ بۆ مرۆڤ كه‌ هه‌قانیه‌ته‌كه‌ی‌ له‌ناو خودی‌ خۆیدایه‌ ( ده‌توانین بڵێین له‌ناو خودی‌ مرۆڤ و ئازادییه‌كه‌یدایه‌ !).
دوورنمایه‌كی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ دیكه‌ش له‌ گرنگیدانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ ماركس ( 1841 – 1843) له‌و شیكردنه‌وانه‌دا ده‌ركه‌وت كه‌ ده‌رباره‌ی‌ باسوخواستی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌رێمه‌كان ( ویلایه‌ت) بوو سه‌باره‌ت به‌ یاسای‌ قه‌ده‌غه‌كردنی‌ به‌كارهێنانی‌ داری‌ دارستانه‌كان. ( ئه‌م یاسایه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ نه‌ریتێك بوو كه‌ جووتیاران ده‌یانتوانی‌ به‌ خۆڕایی‌ داری‌ سووتاندن كۆبكه‌نه‌وه‌) ماركس داكۆكی‌ له‌ جوتیاران و یاسا نه‌ریتیه‌كه‌ كردو هه‌ڵوێستی‌ مرۆڤ دۆستانه‌ی‌ گرته‌به‌ر و له‌ هه‌مان كاتیشدا سه‌لماندی‌ كه‌ ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌رێم پایه‌و شایسته‌ی‌ یاساكان و مه‌رجه‌عیه‌ت و ده‌وڵه‌تی‌ هه‌تا ئاستی‌ هۆكاره‌كانی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ و ژیانی‌ تایبه‌تی‌ خاوه‌ن زه‌وییه‌كان هێناوه‌ته‌ خواره‌وه‌ بۆیه‌ش گه‌وهه‌ری‌ ئه‌ندێشه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ خستۆته‌ ژێرپێ‌. به‌مجۆره‌ ماركس كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ به‌ نوێنه‌ری‌ هه‌موو كۆمه‌ڵ ده‌ناساندو ده‌یوت ده‌بێ‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و دامه‌زراوانه‌دا بوه‌ستێ‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت ده‌وڵه‌ت بكه‌نه‌ هۆكاری‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ و سوودی‌ ئه‌م یان ئه‌و به‌شه‌ی‌ كۆمه‌ڵ. ئه‌مه‌شی‌ له‌ كاتێكدا ئه‌نجامدا كه‌ بیرمه‌ندان و ده‌سه‌ڵاتداران نه‌یانده‌زانی‌ چۆن رێگه‌ چاره‌یه‌ك بۆ ئه‌و پرسه‌ بدۆزنه‌وه‌ كه‌ نیهاده‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت بتوانن له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتیدا سازگاربن، یان به‌ چ شێوازێك ده‌وڵه‌ت بتوانێت ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌بێت پرسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و به‌تایبه‌تی‌ هه‌ژاری‌ و نایه‌كسانی‌ چاره‌سه‌ر بكات.
2 – ده‌وڵه‌ت، كۆمه‌ڵ، تاك:
خواستی‌ ماركس بۆ تێگه‌یشتن و شیكردنه‌وه‌ی‌ سیاسه‌ت هانیدا فه‌لسه‌فه‌ی‌ سیاسی‌ و یاسایی‌ هیگڵ قوڵتر بخوێنێته‌وه‌. نووسراوی‌ (ره‌خنه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ هه‌قی‌ هیگڵ) ی‌ ساڵی‌ 1843 نووسی‌ و هه‌رگیز ئه‌م كتێبه‌ی‌ ته‌واو نه‌كرد (كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ساڵی‌ 1927 چاپكرا) به‌ڵام به‌شێك له‌ ئه‌ندێشه‌كانی‌ له‌ نووسراوی‌ (پرسی‌ یه‌هود) و پێشه‌كی‌ كتێبی‌ ناوبرا‌و بۆ ڕه‌خنه‌ له‌ هیگڵ بڵاوكرده‌وه‌. ئه‌م دوو به‌رهه‌مه‌ له‌ كۆتایی‌ ساڵی‌ 1843 له‌ گۆڤاری‌ (بڵاوكراوه‌ی‌ ئه‌ڵمانی‌ – فه‌ره‌نسی‌) دا بڵاوكرانه‌وه‌. له‌وكاته‌دا ماركس له‌گه‌ڵ (ئارنۆڵد رۆگه‌ ‌و مۆزز هس) ئه‌م گۆڤاره‌یان به‌ڕێوه‌ده‌برد. له‌ پاییزی‌ هه‌مان ساڵ له‌گه‌ڵ (جێنی‌) هاوسه‌ریدا به‌ره‌‌و پاریس چوون ‌و له‌وێ‌ ماركس له‌گه‌ڵ ڕێكخراوه‌كانی‌ سۆسیالیستی‌ كرێكارانی‌ فه‌ره‌نسا ‌و ئه‌ڵمانی‌ په‌یوه‌ندی‌ دامه‌زراند.
به‌ڵام پێشتر له‌دوای‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ كتێبی‌ (سۆسیالیزم ‌و كۆمۆنیزم له‌فه‌رانسه‌ی‌ ئه‌مڕۆ 1842) ی‌ (لۆرانس فۆن شتاین) تا ڕاده‌یه‌ك ئاشنابوو له‌گه‌ڵ بانگه‌شه‌ی‌ كۆمۆنیستی‌ له‌ فه‌ره‌نسا. فۆن شتاین كه‌سێكی‌ هیگڵی‌ كۆنه‌پارێز بوو، به‌ فه‌رمانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ پروس لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ده‌كرد ده‌رباره‌ی‌ بزاڤه‌ سۆسیالیسته‌كانی‌ كرێكارانی‌ ئه‌ڵمانی‌ له‌ پاریس، ئه‌و دژی‌ سۆسیالیزم بوو ‌و ده‌وڵه‌تی‌ بیرۆكراتی‌ چینایه‌تی‌ به‌مه‌رجی‌ پێویست ده‌زانی‌ بۆ سازماندانی‌ كۆمه‌ڵ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كتێبه‌كه‌ی‌ فۆن شتاین زانیاریی‌ فراوانی‌ تێدابوو، له‌ناو كۆڕی‌ رادیكالی‌ ئه‌ڵمانه‌كاندا ناوبانگی‌ په‌یداكرد. ماركس له‌ ڕه‌خنه‌ی‌ ته‌واوی‌ خۆی‌ له‌ هیگڵ، ئه‌و بڕوایه‌ی‌ كرده‌ ئامانجی‌ هێرش كه‌ به‌ها ‌و سه‌رچاوه‌ی‌ به‌دیهێنانی‌ ده‌وڵه‌ت به‌ ته‌واوی‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ ئه‌زموونی‌ تاكه‌كان. هیگل گوتبووی‌ كاركرده‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت ته‌نها به‌شێوه‌ی‌ ڕێكه‌وت په‌یوه‌ندییان به‌ تاكه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌كاتێكدا (بڕوای‌ ماركس وابوو) ئه‌م په‌یوه‌ندی‌‌و پابه‌ندبوونه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌ ‌و په‌یوه‌ندییه‌كی‌ جه‌وهه‌رییه‌. هیگڵ كاركرده‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت ته‌نها له‌ناو خودی‌ ده‌وڵه‌ت ‌و به‌دابڕاوی‌ پێناسه‌ ده‌كات‌و تاكه‌كان به‌ ئه‌نتی‌ تێزی‌ ئه‌و كاركردانه‌ ده‌زانێ‌. به‌ڵام ڕاستیه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (هه‌روه‌كو ماركس ده‌ڵێ‌) : جه‌وهه‌ری‌ مرۆڤ ته‌نها خوێن ‌و ڕه‌گوڕیشه‌ ‌و سروشتی‌ جه‌سته‌یی‌ ئه‌ونیه‌، به‌ڵكو له‌ سروشته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یدایه‌، كاركرده‌كانی‌ ده‌وڵه‌تیش شتێكی‌ زیاتر یان كه‌متر نین له‌ وێنه‌كانی‌ بوون‌و كاریگه‌ریی‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی‌ مرۆڤ. بۆیه‌ گونجاو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤه‌كان له‌ ڕوانگه‌ی‌ سروشتی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نه‌ك دابڕاویان، به‌ نوێنه‌رانی‌ كاركرد‌و مه‌رجه‌عیه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت بزانین.
پرسێكی‌ دیكه‌ی‌ ماركس (به‌ په‌یڕه‌وی‌ له‌فێورباخ) ئه‌وه‌بوو به‌ هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ خود ‌و بابه‌ت، فه‌لسه‌فه‌ی‌ هیگڵی‌ دایه‌ به‌ر ڕه‌خنه‌‌و وتی‌: له‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌دا مرۆڤه‌كان كه‌ بابه‌ته‌ واقعی‌ ‌و ڕاسته‌قینه‌كانن له‌ گه‌وهه‌رێكی‌ گشتیه‌وه‌ كراون به‌و خودانه‌ی‌ شته‌كانیان هه‌ڵگرتووه‌. له‌ ڕاستیدا، هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ پرسی‌ گشتین به‌ ته‌واوی‌به‌شێكن له‌ سیفاته‌كانی‌ بوونی‌ مرۆڤ، ‌و بابه‌تی‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ به‌رده‌وام ‌و بێ‌ كۆتایین. له‌لای‌ هیگڵ، مرۆڤ شێوه‌ی‌ لاوه‌كی‌ ‌و زهنی‌ بوونی‌ ده‌وڵه‌ته‌، له‌ كاتێكدا ده‌بێ‌ (دیموكراسی‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ په‌یدابێت ‌و ده‌وڵه‌ت ده‌كات به‌مرۆڤی‌ بابه‌تی‌ كراو. هه‌روه‌كو چۆن ئایین مرۆڤی‌ دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكو مرۆڤ ئایینی‌ دروستكردووه‌، یاسای‌ بنه‌ڕه‌تیش ((ده‌ستوور)) مرۆڤی‌ دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكو مرۆڤ یاسای‌ دروست كردووه‌) ماركس تێده‌كۆشێ‌ هه‌موو نیهاده‌ سیاسیه‌كان له‌ مه‌یدانی‌ تێوریدا بگۆڕێت كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌یان له‌ مرۆڤه‌وه‌ په‌یدا ده‌بێت. له‌ هه‌مان كاتیشدا ده‌خوازێ‌ ده‌وڵه‌تی‌ واقعی‌ ‌و ڕاسته‌قینه‌ بكاته‌ پابه‌ندی‌ نیازه‌كانی‌ مرۆڤ، ‌و له‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دایه‌ بیسه‌لمێنێ‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌ كاركرده‌كانی‌ بۆ خزمه‌تی‌ مرۆڤ هیچ به‌هایه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ نیه‌. به‌شێوازێكی‌ ڕۆشنتر، ماركس ده‌یه‌وێت سروشتی‌ له‌خۆ نامۆ بوون له‌ نیهاده‌ سیاسیه‌كان بكاته‌وه‌. ته‌نها ده‌وڵه‌تێك ڕاسته‌قینه‌یه‌ كه‌ شێوازێك بێت له‌ كۆمه‌ڵگای‌ خۆی‌ ‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌سه‌پێنرابێت ‌و ته‌نها ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ سروشتی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ده‌بێت. ده‌وڵه‌تی‌ نادیموكرات له‌ بنه‌مادا ده‌وڵه‌ت نیه‌.
هیگڵ كه‌لێنی‌ نێوان ده‌وڵه‌ت ‌و مرۆڤ نه‌مر ده‌كات، چونكه‌ له‌ جیاتی‌ ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵ به‌ ئاكام گه‌یاندنی‌ كه‌سایه‌تی‌ (مرۆڤ) بزانێ‌، ده‌یكاته‌ ئه‌و ئامانجه‌ی‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر ئه‌و ده‌بێ‌. مرۆڤی‌ ئاسایی‌ واقعیه‌تی‌ گرنگ ‌و به‌هره‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌، به‌ڵام دروستكراوی‌ ده‌وڵه‌ت نیه‌. به‌بڕوای‌ هیگڵ تاكه‌كان نین كه‌ له‌ ئامانجی‌ هاوبه‌شدا بابه‌تی‌ بوون په‌یداده‌كه‌ن، به‌ڵكو خودی‌ ئامانجی‌ هاوبه‌ش، نه‌ك مرۆڤ، ده‌كات به‌ بابه‌ت. تاكه‌كان پێویستیان به‌ ئامانجی‌ هاوبه‌ش به‌ناونیشانی‌ ئامانجی‌ ڕاسته‌قینه‌ نیه‌، به‌ڵكو ئامانجی‌ هاوبه‌ش به‌ ناونیشانی‌ بوونی‌ ده‌ره‌كی‌ پێویستی‌ به‌ تاكه‌كان هه‌یه‌. كار یان پرسی‌ ئامانجی‌ هاوبه‌ش له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌شێوه‌ی‌ تاك یان له‌ناو تاكه‌كاندا بوونی‌ خۆی‌ په‌یدا بكات. ئامانجی‌ ئه‌م ڕه‌خنانه‌ ئه‌وه‌ ڕۆشن ده‌كه‌نه‌وه‌: ئه‌گه‌ر مرۆڤه‌كان ته‌نها ((توخمه‌كان)) یان قۆناغه‌كانی‌ ئاڵوگۆڕی‌ جه‌وهه‌ری‌ گشتی‌ بن ‌و ئه‌م جه‌وهه‌ره‌ش له‌ ڕێگای‌ ئه‌وانه‌وه‌ ده‌ستی‌ بگات به‌شێوازی‌ فراوانی‌ بوون، سه‌رئه‌نجام ئه‌وان ته‌نها ده‌بن به‌ئامراز له‌ ده‌ستی‌ جه‌وهه‌ری‌ گشتیدا ‌و به‌های‌ سه‌ربه‌خۆیان نابێت.
فه‌لسه‌فه‌ی‌ هیگڵ پشتیوانی‌ ئه‌و وه‌همه‌ش ده‌كات كه‌ گوایه‌ ده‌وڵه‌ت، به‌مانای‌ تایبه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت، به‌رجه‌سته‌بوونی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌كانه‌، به‌ڵام ئه‌م داوه‌رییه‌ ته‌نها كاتێك ڕاست ده‌بێت كه‌ تیایدا به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ به‌ته‌واوی‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ‌و نیازه‌كانی‌ مرۆڤه‌ واقعیه‌كان بێگانه‌ نه‌كرابن. ئه‌م پرسه‌ په‌یوه‌ندی‌ نزیكی‌ هه‌یه‌ به‌بیرۆكراسی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ . هیگڵ ده‌ڵێت : رۆحی‌ ده‌وڵه‌ت ‌و باڵابوونی‌ به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تیه‌كان به‌ ئاگاداری‌ به‌رپرسانی‌ ده‌وڵه‌ت دێته‌دی‌،
چونكه‌ ئه‌م به‌رپرسانه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی‌ خۆیان له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت به‌یه‌كسان ده‌بینن ‌و سه‌رئه‌نجام وه‌كو بنهادی‌ ده‌وڵه‌ت سه‌نتێزێك له‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندیی‌ گشتی‌ ‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ به‌ش ‌و یه‌كه‌ لاوه‌كیه‌كان ده‌هێننه‌ دی‌. به‌بڕوای‌ ماركس ئه‌مانه‌ له‌ فریودان زیاترنین ‌و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ ئایدیۆلۆژیای‌ بیرۆكراسی‌ پرۆسیایه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ی‌ هیگڵدا. ئه‌و بیرۆكراسیه‌ی‌ كه‌ ده‌خوازێ‌ په‌سه‌ندی‌ بكات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌كو باڵاترین به‌رژه‌وه‌ندیی‌ گشتی‌ به‌رجه‌سته‌ی‌ ده‌كات. پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌م بڕوا فریوده‌ره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ : هه‌ر كاتێك بیرۆكراسی‌ بكرێته‌ بنه‌ما، واته‌ هه‌ر كاتێك به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ ده‌وڵه‌ت ماهیه‌تی‌ سه‌ربه‌خۆ ‌و واقعی‌ ‌و دابڕا‌و په‌یدا بكات، ئه‌و كاته‌ نه‌یاری‌ بیرۆكراسی‌ له‌گه‌ڵ یه‌كه‌ ڕشته‌یی‌ ‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی‌ به‌ته‌واوی‌ ده‌بێته‌ نه‌یاری‌ هه‌ر ئه‌نجامێك له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكه‌كانی‌ خۆی‌… ئامانجی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ڕاسته‌قینه‌ ئه‌وه‌نیه‌ هه‌ر هاووڵاتیه‌ك به‌شێوه‌یه‌ك خۆی‌ بداته‌ ده‌ست ئامانجی‌ گشتی‌ كه‌ گوایه‌ به‌دیهێنه‌ری‌ ئامانجه‌ تایبه‌تییه‌كانه‌، به‌ڵكو ئامانجی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ڕاسته‌قینه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئامانجی‌ گشتی‌ به‌ڕاستی‌ گشتی‌ بێت، واته‌ پرسی‌ تاكه‌ تاكه‌ی‌ مرۆڤه‌كان كۆبكاته‌وه‌.
هیگڵ له‌نێوان دوو مه‌یدانی‌ ژیانی‌ هاوچه‌رخ جیاكاری‌ ده‌كات، له‌نێوان كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ ‌و ده‌وڵه‌تی‌ سیاسی‌. له‌م دابه‌شكارییه‌دا، كه‌ تاڕاده‌یه‌ك ماركسیش په‌سه‌ندی‌ كردووه‌، كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ بریتیه‌ له‌ گشتی‌ بوون یان كۆكردنه‌وه‌ی‌ جیاوازی‌ ‌و فره‌ییه‌كانی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ ‌و تاك – واته‌ ژیانی‌ ئه‌زموونی‌ ‌و ڕۆژانه‌ له‌گه‌ڵ ته‌واوی‌ كێشه‌ ‌و ناكۆكیه‌كانی‌ ، كه‌ ده‌بێته‌ ئه‌و مه‌یدانه‌ی‌ كه‌ تیایدا هه‌ر تاكێك ژیانی‌ ڕۆژانه‌ی‌ خۆی‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بات ‌و له‌ هه‌مان كاتیشدا وه‌كو هاووڵاتیه‌ك به‌شداره‌ له‌ سازمانی‌ ده‌وڵه‌تدا. ماركس له‌م زه‌مینه‌یه‌دا ڕه‌خنه‌ی‌ توند له‌ هیگڵ ده‌گرێت ‌و ده‌ڵێت: جیاكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م دوو مه‌یدانه‌ دروسته‌، به‌ڵام نابێت سه‌نتێزێك له‌نێوانیان دروست بكرێت یان وێنابكرێت. ده‌وڵه‌ت به‌شێوازێكی‌ ئێستای‌ نێوه‌ندكاری‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كان نیه‌ ، به‌ڵكو ئامڕازی‌ شێوازێكی‌ دیاریكراوی‌ ئه‌م به‌رژه‌وه‌ندییانه‌یه‌ . هه‌ر وه‌كو ده‌ڵێت مرۆڤ وه‌كو هاووڵاتی‌ به‌ته‌واوی‌ جیاوازه‌ له‌و مرۆڤه‌ی‌ كه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی‌ تایبه‌ته‌، ته‌نها ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ تایبه‌ته‌ كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ هه‌یه‌ ‌و به‌هره‌مه‌نده‌ له‌ بوونی‌ بابه‌تی‌ ‌و ڕاسته‌قینه‌. مرۆڤ وه‌كو هاووڵاتی‌ به‌شێكه‌ له‌ دروستكراوێكی‌ دابڕا‌و كه‌ واقعیه‌ته‌ دیاره‌كه‌ی‌ شاراوه‌یه‌ یان خاوه‌ن ڕازی‌ نهێنیه‌ ئه‌م ڕازدارییه‌ له‌ سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌ڕاست بوونی‌ نه‌بوو: له‌و ڕۆژگارانه‌دا جیاكاریی‌ ڕشته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ نایابه‌كان له‌ خه‌ڵك له‌ هه‌مان كاتدا جیاكارییه‌كی‌ سیاسی‌ ڕاسته‌وخۆش بوو، واته‌ شێوه‌ سازبوونی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و مه‌ده‌نی‌ له‌گه‌ڵ دابه‌ش بوونی‌ سیاسیدا پێكه‌وه‌ ڕوویاندا یان پێویست بوون بۆ یه‌ك. كۆمه‌ڵه‌ مۆدێرنه‌كان گرنگی‌ سیاسی‌ دابه‌شكردنی‌ چینه‌ نایابه‌كانی‌ نه‌هێشت یان ئاڵوگۆڕی‌ پێكردن ، به‌ڵام دوالیزمێكی‌ هێنایه‌دی‌ كه‌ كاریگه‌ریی‌ له‌سه‌ر مرۆڤ دانا ‌و له‌ ده‌رونی‌ هه‌ر مرۆڤێكدا له‌ نێوان نه‌خشی‌ هاووڵاتی‌ ‌و نه‌خشی‌ كه‌سایه‌تی‌ تایبه‌تی‌ دابڕان دروست ده‌كات. بێگومان ماركس به‌ وه‌سفی‌ ئه‌م ناكۆكیه‌ وازی‌ نه‌هێناوه‌ ، به‌ڵكو له‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دابووه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی‌ ئاشكرا بكات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

لە رێی كوردستانی «نوێ»وە بەهەمووان رادەگەیشت

دێدەوانی یەعقوب / كۆیە ڕەنگە ئەگەر هەر كەس كە وێنەی ...