سەرەکی » وتار » عه‌بدوڵڵا عه‌باس » ره‌وشت و سیاسه‌ت و ئینسان ..!

روانینی دوێنێ‌ و خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ

ره‌وشت و سیاسه‌ت و ئینسان ..!

(بسمارك)ی سیاسییه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ فیكره‌كه‌ی ئه‌ڵمانیا قسه‌یه‌كی میژوویی‌ هه‌یه‌ ئه‌ڵێت: (چه‌نده‌ كاركردنم له‌سیاسه‌تدا قوڵ ئه‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ باوه‌ڕم به‌حساباتی ئینسانی كه‌م ئه‌بێته‌وه‌ ..!!)، به‌رله‌وه‌ی باس له‌ماناو مه‌به‌ستی ئه‌م په‌نده‌ی په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ ره‌وشتی (سیاسیه‌كان) و هه‌ڵوێستیان به‌رامبه‌ر ئینسان بكه‌ین، هه‌ر بۆ بیرهێنانه‌وه‌ كورته‌یه‌ك ده‌رباره‌ی كه‌سایه‌تی خاوه‌ن ئه‌م په‌نده‌ ئه‌خوێنینه‌وه‌ كه‌:
– ناوی ته‌واوی (ئۆتۆ ئه‌دوارد لیوبولدفۆن بسمارك)ه‌ و به‌پیاوی‌ هه‌ره‌دیاری ده‌وڵه‌ت و سیاسی هه‌رچالاكی برۆسی – ئه‌ڵمانیی‌ ناسرا، له‌نێوان ساڵه‌كانی 1862 بۆ 1890 سه‌رۆك وه‌زیرانی مه‌مله‌كه‌تی برۆسیا بوو،له‌وماوه‌یه‌دا، رابه‌ریی‌ پرۆسه‌ی‌ یه‌كگرتنی ویلایه‌ته‌كانی‌ ئه‌ڵمانیایی‌ كرد كه‌بووه‌ مایه‌ی دامه‌زراندنی ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌ڵمانیا كه‌ به‌دووه‌م رایخی ئه‌ڵمانیا ناسراو، دوای دامه‌زراندنی‌ له‌ساڵی‌ 1871 دا بوو به‌ یه‌كه‌م راوێژكاری ئه‌و ئیمپراتۆره‌، هه‌تا ساڵی 1890 ئیمپراتۆر (فیلهم) ی دووه‌م لایبردو له‌وسه‌رده‌مه‌دا حوكمی‌ ئه‌كرد ناوی‌ (راوێژكاری پۆڵایه‌نی‌) لێنرابوو دوای مردنی فكر نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی‌ ئه‌ڵمانیا كردیانه‌ ره‌مزی تێكۆشانیان و میژوو نووسه‌كان به‌رز ناوو تێكۆشانیان نرخاندوه‌ وه‌ك خاوه‌ن فیكری بینای‌ ده‌وڵه‌ت و به‌دیهێنانی‌ یه‌كیتی‌ ئه‌ڵمانیا، له‌دوا ساڵه‌كانی ژیانیا خۆی خه‌ریك كرد به‌ نووسینه‌وه‌ی یادداشته‌كانیه‌وه‌و و كۆكردنه‌وه‌ی‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی سه‌رده‌می به‌رپرسیاری خۆی‌ و ناوی‌ (بیروڕاو یاده‌وه‌ری) لێنا و له‌ 30 ته‌مموزی 1898 دا كۆچی‌ دوایی‌ كرد و له‌سه‌ر مه‌زاره‌كه‌ی نووسراوه‌: (خزمه‌تكاری دڵسۆزی ئه‌ڵمانیاو فیلهلمی یه‌كه‌م قه‌یصری ئه‌ڵمانیا)
ئه‌گه‌ر ده‌ستكه‌وته‌كانی خاوه‌ن په‌ندی (چه‌نده‌كاركردنم له‌سیاسه‌تدا قوڵ ببێته‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ باوه‌ڕم به‌حساباتی ئینسانی كه‌م ئه‌بێته‌وه‌) و به‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و كاره‌ مه‌زنانه‌ی به‌جێی‌ هێناون دان به‌وه‌دا ئه‌نێت: له‌پێناوی‌ ئه‌وه‌ی‌ كاری سیاسی وردبینانه‌ رایبكات پێویستی‌ به‌خۆخه‌ریككردن به‌ عاتیفه‌ نییه‌ به‌رامبه‌ر ئینسان ..! و ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ورده‌كاریی‌ په‌یوه‌ست به‌ ئینسانیه‌ت بێ‌ هێز ئه‌بێت و هه‌ر ئه‌ویشه‌ وتوویه‌تی‌: (بێ‌ هێزی‌ ئه‌بێته‌ مایه‌ی‌ زیلله‌ت و زیلله‌ت ئه‌بێته‌ مایه‌ی‌ هه‌ره‌سی ده‌وڵه‌ت و له‌ده‌ستدانی شكۆو هه‌ره‌سی‌ نه‌ته‌وه‌ …!!)
ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌، بسمارك به‌ ته‌نیا قسه‌و ئامۆژگاری و راگه‌یاندنی‌ فه‌توا به‌یاریده‌ی‌ كه‌نیسه‌كان یه‌كگرتنی‌ 39 هه‌رێمی به‌دینه‌هێنا، به‌ڵكو له‌هه‌ندێ‌ وه‌رچه‌رخانی‌ هه‌وڵه‌كانیدا تووشی شه‌ڕی قورس ئه‌بوو وڵاتی توشی وێرانه‌و خه‌ڵكی‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی بیرو راكانی بۆ یاخی بوون هان ئه‌دا، له‌روو به‌رووبوونه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌مانه‌دا و بۆ وره‌به‌رنه‌دان و پاشه‌كشه‌نه‌كردن له‌ئامانجی‌ ئه‌ساسی بازدانی به‌سه‌ر ورده‌كاری بایه‌خدان به‌ پێویستیه‌ ئینسانیه‌كانی هه‌ڵئه‌بژارد له‌پیناوی سه‌ركه‌وتنی‌ ره‌وتی یه‌كگرتنی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یدا.
واته‌ هه‌ركارێكی سیاسی به‌ئامانجی (هه‌ڵكشان به‌ره‌و به‌رزی) وا ئه‌كات ئاراسته‌ی ره‌وشت به‌مانای ئینسانی میسالیه‌ت له‌هه‌ڵسوكه‌وت له‌ناوخه‌ڵكا له‌و پرۆسه‌یه‌دا پاشه‌كشه‌ ئه‌كات..! چونكه‌ قبوڵكردنی هه‌ڵوێستی‌ وا به‌ستراوه‌ به‌ئه‌نجامه‌وه‌، كه‌سیاسیه‌كی‌ ئازاو جوامێر نه‌ته‌وه‌ به‌ره‌و یه‌كیتی و بیناكاری ئه‌بات و پاشه‌رۆژی‌ گه‌ش تر له‌وه‌ی له‌به‌رده‌سته‌ زامن ئه‌كات، خه‌ڵكی هوشیاری هه‌ستكردو به‌ به‌رپرسیاری پاشه‌رۆژی‌ نه‌ته‌وه‌ له‌و هه‌ڵانه‌ ئه‌بوورن، بۆیه‌ زیاده‌رۆیه‌ك له‌ملا و له‌ولا، كه‌ له‌ پشته‌وه‌ی چڕی‌ ته‌مومژی به‌رنگارییه‌ چاره‌نووسیه‌كه‌دا رووئه‌ده‌ن به‌هه‌ند وه‌رناگیرێ‌ تاراده‌ی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ به‌ره‌و ئامانج.
میژوو، له‌نموونه‌یه‌كی‌ زیندوی‌ جێباوه‌ڕی زیاتری تۆماركردوه‌ له‌ژیانی ئه‌و رابه‌ره‌ هه‌ڵكه‌وتانه‌ی‌ له‌ به‌ره‌نگاریی‌ وه‌رچه‌رخانه‌ چاره‌نووسیه‌كاندا و ئازاش بوون و راستگۆشبوون له‌پێناوی‌ گه‌یشتنی‌ ره‌وته‌كه‌یان به‌ ئه‌نجام، چونكه‌ دڵنیابوون ره‌نجی‌ ئه‌مڕۆیان بنه‌ڕه‌تی‌ بینای سبه‌ینێیه‌ .
میژوو، شمشێری‌ دوو ده‌مه‌، هه‌روه‌ك پێشینان وه‌سفیانكردووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌، وردبینی‌ و ژێری، ئینسانی هوشیار هان ئه‌دات له‌خوێندنه‌وه‌ی ده‌رسه‌كانی‌ میژوودا ئه‌نجامی به‌رچاو قه‌ناعه‌تی‌ پێبهێنێ‌، نه‌ك ته‌نیا پیاهه‌ڵدان یان ته‌نیا رسواكردن ..!
رۆژنامه‌ رۆژئاوایه‌كان، دنیایان ورژان به‌ هه‌واڵێ‌ كه‌ ئه‌ڵێت (حكومه‌تی چین ملیونه‌ها (یوان – پاره‌ی‌ ره‌سمی‌ چین)ی خه‌رجكردوه‌ بۆ دروستكردنی‌ مه‌دالیایه‌ك ره‌سمی‌ ماوتسی تۆنگی پێوه‌یه‌و راسپارده‌یان داوه‌ به‌خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌یان له‌بۆنه‌ نیشتمانیه‌كاندا بیكه‌ن به‌سنگیانه‌وه‌، به‌راگه‌یاندنی‌ ئه‌م نمونانه‌ چینیان به‌دنیا ئه‌ناساندو ئه‌یانویست ئه‌و چینه‌مه‌زنه‌ی‌ ماوتسی‌ تونگ رابه‌ری بیناكردنی‌ كرد له‌بیری‌ هه‌موو ئینسانیه‌تی‌ به‌رنه‌وه‌، یان چیرۆكه‌كه‌ی (ونستۆن تشرشل) كه‌رابه‌ریی‌ به‌ریتانیای‌ كه‌وته‌ ئه‌ستۆ له‌شه‌ڕی‌ دووه‌می جیهاندا و له‌گه‌رمه‌ی‌ شه‌ڕدا راپۆرتێكی‌ نهینی‌ پێگه‌یشت ئاگاداری ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌هۆی‌ باری‌ ناجۆری‌ شه‌ڕه‌وه‌ گه‌نده‌ڵی‌ له‌زۆری داموده‌زگای وڵاته‌كه‌یان بڵاو بۆته‌وه‌، به‌ئاراسته‌كردنی‌ پرسیارێ‌ بۆ ده‌زگا تایبه‌ته‌كه‌ (…به‌دواداچون بكه‌ن بزانن گه‌نده‌ڵی گه‌یشتۆته‌ دادگاكان و دادوه‌ره‌كان؟) كه‌ وه‌ڵام به‌ (نه‌) هاته‌وه‌لای‌ ودڵنیایانكرد دادگاو داده‌وران پاكن دڵنیایی‌ كردن هه‌ڵكه‌ندنی‌ ره‌گی‌ گه‌نده‌ڵی‌ زۆر ئاسانه‌ ماده‌مێی‌ دادگا به‌خێره‌ .
•دوا ویستگه‌ :
هه‌ر نیشتمانێ‌ رابه‌ری هه‌ڵكه‌وتووی نه‌بێ‌ به‌نسیب، خه‌ڵكی په‌رتو بڵاوه‌و خاكی به‌بێ‌ شه‌ر داگیركراوه‌ . په‌ندێكی ژاپۆنی

 428 جار بینراوە