سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ژان پۆڵ سارتەر و ریمۆن ئارۆن

ژان پۆڵ سارتەر و ریمۆن ئارۆن

ئیتیان بارلیی

جەیمس . د. فلیكنسۆن

شوان ئەحمەد كردوویەتی بەكوردی

بەشی یەكەم

ژان پۆڵ سارتەر (1905_ 1980) ، لەگەڵ ڕیمۆن ئارۆن (1905_ 1983)، لەیەك سەردەم و قۆناغدا ژیان. لە قۆناغەكانی خوێندندا هاوڕێ و هاوپۆل بوون. لە سەروبەندی كاروانی فیكریشیاندا، زیاد لە جارێك لێك زویر بوون و ناكۆكی كەوتۆتە نێوانیانەوە. هەردووكیان لەنێو هاوتەمەن و هاوسەردەمانی خۆیاندا، دیارترین و ناسراوترین رۆشنبیر بوون.

بەدرێژایی نیو دانە سەدە، هەریەكەیان بەئاراستەی پێچەوانەی ئەوی دیكەیان ملی ناوە. سەروەختێكیش لە ساڵی 1980دا سارتەر كۆچی دواییكرد، زۆرێك لە لێكۆڵیاران و رەخنەگران گەڕانەوە سەر دەسكەوتە فیكری و فەلسەفیەكانی هەریەكەیان، ئەویش بۆ بەرگریكردن لە دوو چەمكی ناكۆك و دژبەیەكی رۆڵی رۆشنبیر لە فەرەنسادا.

ژان پۆڵ سارتەر نمونەی هونەرمەند و مۆرالیستێكی توندو سەرسەخت و ئانارشیستێك بوو كەهەمیشە، لە جەنگێكی بەردەوامدا بوو لەگەڵ ئایدیا و ئایدیۆلۆژیای بۆرژوازیەت دا، وەلێ ڕیمۆن ئارۆن توێژەرێكی سەنگین و رەخنە گرێكی بابەتی و دووربین بوو كەرێگەی بەخۆی نەدەدا، خەونی شۆڕشگێڕانە لەخشتەی بەرێت و فریوی بدات. لەكاتێكدا سارتەر جەختی لە ئەكت نواندن دەكردەوەو دەیویست خۆی لەهەموو ئەو شتانە هەڵقورتێنێ كە رویان دەدا، ئەوا ئارۆن بیركردنەوە و تێڕامان و وردبوونەوەی بەگرنگ دەزانی.

سارتەر لە دەسەڵات بەدگومان بوو، خۆی لێبەدوور دەگرت، بەڵام پشكنینی بۆ دەكردو لەخەمی شرۆڤەكردنیدا بوو. دەنگ و سەدای ئەم دوو هاوڕێ ناكۆك و نەیار بەیەكە (بەپێی دەربڕینێكی میشێل كۆنتا) (1)، بوو بەدوو جەمسەری دژبەیەك لەسەدەی بیستەمداو مشتومڕی فیكری و رۆشنبیری نێوانیشیان، گەیشتە ئاستی دادڕان و لێكجیابوونەوە و دابڕان.

ئەم مۆدێلی ناكۆكی و پەیوەندییە پڕ مشتومڕەی نێوان سارتەر و ڕیمۆن ئارۆن، بەتوندی لەگەڵ ترادسیۆنی فەرەنسیدا یەك دێتەوە.

بەپێچەوانەی ئیتاڵی و بەریتانی و ئەڵمانەكانەوە كەپێیان وایە، بیرمەندێكی یۆنیڤێر سالی وەك دانتێ یان شكسپیر یاخود گۆتە، نمایندەی كلتوری نیشتیمانیانە. فەرەنسییەكان حەز بەوە دەكەن لە كلتوری نیشتمانی خۆیاندا، لە بیرمەندە ناكۆك و دژبەیەكەكان دا بۆ ئەو نموونەیە بگەڕێن.. ئەوەتا دیكارت و باسكال، نمایندەی فەلسەفەن لە سەدەی حەڤدەهەمداو هەریەك لە ڕاسین و كۆرنایش، بەزمانحاڵی تراژیدیای كلاسیك ئەژمار دەكرێن، هەریەك لە ڤۆڵتێر و ژان ژاك ڕۆسۆش، بڕشتی و دەوڵەمەندی چاخی ڕۆشنگەری نیشان دەدەن.

هەریەك لەو بیرمەندە داهێنەرانەش، دەبوونە مایەی پارسەنگ دانەوەی دووبەرەی ئەرێنی، بەڵام ناكۆك و دژبەیەك (ئەقڵ و ویژدان، لۆژیك و ئیمان، هزر و بێگەردی، سروشتی و دروستكراو…)، ئەمانە هەماهەنگیان لەگەڵ یەكتردا دەكردو دیدگایەكی یەكانگیرو پلورالستیان پێكدەهێنا.

دوای ئەمانە رۆشنبیریی فەرەنسی، كەمتر لەو جۆرە رۆشنبیرە دژ و ناكۆك بەیەكانە بەرهەم دێنێت. بەپێچەوانەوە هەنووكە دەبینین ئاڕاستەكە بەو جۆرەیە، تاكە یەك نموونە زاڵ و باڵادەست بێت و ئەو رۆشنبیرانەش كەناوبانگ دەردەكەن و لە گرنگی خۆیان بەئاگادێن، كەمتر لێبوردەن و ئەوانی دیكە دەخوێننەوە.

واتە ئێمە تادێت، لەو پێناسە نەرمو نیانە دوردەكەوینەوە كەفیكتۆر هۆگۆ لەچامەی (ئاگرپەرستەكان)دا باسی دەكات. هۆگۆ ساڵی 1856 ئەو قەسیدەیەی نووسیوەو تیایدا وەك مرۆگەلێك كەلەخزمەتی مرۆڤایەتیدا بن، وەسف و پێناسی هونەرمەندان و بیرمەندان دەكات.

لەراستیدا رۆڵ و پێگەی رۆشنبیر لە مێژووی كلتوری هاوچەرخی فەرەنسی دا، رۆڵ و پێگەیەكی گرنگی هەبووەو پێناسەی جیاجیای بۆكراوە. وەك ئەوەی ئایا دەبێت رۆشنبیر سەرەتاو بەر لەهەر شتێ دادوەرێكی ئەخلاقی بێت، وەك ئەوەی ئەمیل زۆلا لە كێشەكەی دریفۆسدا وازیكرد؟ یاخود دەبێت چالاكوانێكی سیاسی بێت، وەك ئەوەی رۆمان ڕۆلان (2) لە جەنگی جیهانی یەكەمدا ئەنجامی دا؟ یان پێویستە وەك پاسەوان و چاودێری بەها كلتووری و ستاتیكیەكان رەفتار بكات، وەك ئەوەی لەپاش دووەم جەنگی جیهانیەوە، گۆڤاری (كاتە نوێیەكان) (3) داوای دەكرد؟ یاخود دەبێت كایەی كلتوری و كایەی سیاسی تێكەڵ بەیەك بكات و لەكاتی قەیرانە گەورەكان دا، خۆی لەكاروباری سیاسی هەڵقورتێنێت، وەك ئەوەی ژولیان باندا (4) لە كتێبی (ناپاكی رۆشنبیران) دا (ئەو كتێبەی ساڵی 1927 چاپ بوو)، جەختی لێدەكردەوەو هەتا ئەم ساتەوەختەش، بەژێدەرێكی گرنگ لەبواری جەدەلی كلتوریدا ئەژمار دەكرێت؟

ئەو نەوەیەی سارتەر و ئارۆن سەر بەوانن، زنجیرەیەك قەیرانیان رووبەڕوو بووەوە كەمشتومڕو گفتوگۆی زۆر توندیان لێكەوتەوە. هەریەك لەوانە ئەوی دیكەی بەوە تاوانبار دەكرد كەناپاكی دەرهەق بەئەرك و پەیامەكەی خۆی كردووە. هەریەكەشیان بەهرەو لێهاتوی بەرزی حۆیان، لەكایەی مشتومڕ و دیبەیتكردن دا نیشان دەدا، بۆ خاتری بەرگریكردن لە چەمكی (رۆشنبیری راستەقینە).

راوبۆچوونی ناكۆك و دژبەیەكی نێوان سارتەر و ئارۆن بەردەوام بوو، لەگەڵیشدا لەسەر چەند پرانسیپێك كۆك و هاوڕا بوون، گەرچی ئەوانە پەنهان و ژێر بەژێر بوون. ئەم دوانە لە میانەی ئەو مشتومڕە دوور و درێژەیاندا، هەوڵیان دەدا هەریەكەو لەروانگەی تایبەتی خۆیەوە، پێناسەی رۆشنبیر بكەنەوەو رۆڵ و پێگەشی لە كۆمەڵگەی فەرەنسی هاوچەرخدا دیاری بكەن.

(1)
یەكەمجار كەژان پۆڵ سارتەر و ڕیمۆن ئارۆن چاویان بەیەك كەوت، ئەوكاتە بوو هەردووكیان خوێندكار بوون لە خانەی باڵای مامۆستایان لە پاریس. ئەوەش لەساڵی 1924دا بوو. لەنێو ئەو دامەزراوە ئەكادیمیە ئاست بەرزەدا، هەریەكەیان خۆی بۆ وەرگرتنی بڕوانامەی تەبریز لەوانەی فەلسەفەدا ئامادە دەكرد. خوێندنی فەلسەفە بەقوڵی لەو دامەزراوەیەدا، پێویستی بەوە بوو خوێندكار رەنجێكی زۆری بۆ بەخەرج بدات. كەمێكی كەمی خوێندكاران ئەو سەركێشیەیان دەكردو ئەو رێگە كورت و كەم خایەنانەیان دەگرتەبەر كەلەنێوان خوێندنگەكەیان و سۆربۆن دا هەبوو، تا ئامادەی وانەكان بن. لەبری ئەوە دەچوونە كتێبخانە ئاست بەرزەكانی پاریس، بۆ سوود وەرگرتن و دەست راگەیشتن بەو سەرچاوانەی پێویستیان بوو. ئەوان لەو قۆناغەدا، بەفەلسەفەی كلاسیك و ئەدەبی فەرەنسی ئاشنابوون و هەروەها سەروكاریشیان، لەگەڵ رۆشنبیری گشتی دا هەبوو.

ڕیمۆن ئارۆن باس لەوە دەكات، سەروەختێك چۆتە خانەی باڵای مامۆستایان، هەستی خۆشی دایگرتووەو لەو بارەیە نوسیویەتی و دەڵێت: (هەرگیز لە ژیانمدا چاوم بەو ژمارە زۆرەی خەڵكی ژیر و لێهاتوو نەكەوتبوو، خەڵكانێك كەلەگۆڕەپانێكی بچكۆلانەدا كۆدەبوونەوە).

لەو دامەزراوە بەرز و باڵایەدا، ژان پۆڵ سارتەر و ڕیمۆن ئارۆن لەریزی هەرە پێشەوەی خوێندكارە زیرەك و لێهاتووەكاندا بوون. لەگەڵ پۆڵ نیزان (5) و (كەهاوڕێیەكی گیانی بەگیانی سارتەر بوو) لەگەڵ چەند هاوڕێیەكی دیكەدا، كۆمەڵێكی داخراویان بەناوی (هاوڕێ بچكۆلانەكان) پێكهێنابوو. ئەوانە هۆشیاربوون بەوەی كەسانی لێهاتوو بەهرەمەندن. لەنێو ئەو بازنەیەدا، پەیوەندییەكان هەم كێبڕكێ و ململانێی پێوە دیاربوو، هەم رێزگرتن لە یەكتریش لەنێوانیاندا بوو. وەك چۆن لە جدیەت و شۆخیكردنیش بێ بەش نەبوو.

ڕیمۆن ئارۆن دەڵێت: (من و هاوڕێكانم لەنێو خۆماندا گاڵتەمان دەكرد، بەهۆی ئاسان نوسینی سارتەرەوە). شایەنی باسە ئارۆن یەكێك بووە لەوانەی، سەرسام بووە بەفراوانی ئاسۆی خەیاڵی هاوڕێكەی (واتە سارتەر) و ئەو باوەڕبوونە زۆرەی بەخۆی.

جارێكیان سارتەر بەئارۆن دەڵێت: ( بەزەحمەتی نازانم سستمێكی فەلسەفی بەئاستی ئەو سستمە فەلسەفیە بهێنمە ئارا، وەك ئەوەی هیگڵ كردی). هەروەها جارێكیان (ساڵی 1926)، بەسیمۆن ژولیڤێی هاوڕێی دەڵێت: ( من كەسێكم خواست و ویستی بێ سنوورم هەیە)، هاوكات لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: (بەڵام خواستم چییەو خەون بەچییەوە دەبینم؟ من نمایندەی شكۆمەندی دەكەم، وەك ئەوەی هۆڵی سەمایەك بێت پڕ لە خەڵكی خواپێداو و جل و بەرگی گرانبەهایان لەبەردا بێت و خانمانێكیشی لێ بێت سنگ و مل رووت كەپێكەكانیان لە پێكەكەم دەدەن. ئەمە ئەو وێنەیەیە كەلەسەردەمی منداڵیمەوە لە مێشكمدایەو بیری لێدەكەمەوە. وەلێ بەر لە هەر شتێ من دەمەوێت داهێنان بكەم و شتێ بونیاد بنێم، ئیتر هەر شتێ بێت، گرنگ ئەوەیە بونیاد بنێم).

ئەوە سارتەر، ئەی ڕیمۆن ئارۆن چی؟ ئەڵبەت ئەویش خواست و ویستی خۆی هەبووەو لە هەوڵی ئەوەدای بووە، ئەوانەی لەدەستی دێت بیخاتە روو. لای ئارۆن بەهرەی وردبینی و جیاكاریی كردن، زۆر لە خەیاڵ و فانتازیا گەورەتر بوو. هێزی سارتەر لەو بەئاسانی راگەیشتنەی دابوو كەلەچوارچێوەیەكی دیاریكراودا، ئایدیاكانی پێ رێكدەخست، بەڵام هێز و توانای ڕیمۆن ئارۆن لەوەدابوو كەئایدیاكانی لێكشیتاڵ دەكرد، بەخاتری ئەوەی پەی بەكەموكوڕی لۆژیك بەرێت تێیاندا. وەك چۆن دەیویست ئاڵۆزی و تەسلیم و تایبەتمەندیەكانیشی، دەستنیشان بكات.

ئەمەش لەیەكەم وتاریدا بەدەردەكەوێت كەسەروەختێك خوێندكار بوو لە پەیمانگای باڵای مامۆستایان بڵاویكردەوەو تیایدا رەخنە ئاڕاستەی ئەو بۆچونە سادەیەی ژولیان باندا دەگرێت، لە كتێبەكەیدا (ناپاكی رۆشنبیران) كەباس لەو هەلومەرجانە دەكات رۆشنبیر ناچار بەئیلتیزامی سیاسی دەكەن. لەكاتێكدا زۆربەی مەسەلەكان نەسپین و نەرەشن، بەڵكو خۆڵەمێشین.

ئارۆن جەخت لەوە دەكاتەوە كەرۆشنیر دەبێت، بژی و لە جیهانێكی خۆڵەمێشیدا بڕیار بدات و هەڵبژێرێت. بەدرێژایی كاروانی دوور و درێژی فیكری خۆی، ئارۆن ناچاربووە لەبەرامبەر ئەو رەخنەگرانەی تۆمەتباریان دەكرد بەوەی، مەودایەكی گەورە لەنێوان ئەو شتانەدا دەهێڵێتەوە كەسەروكاریان لەگەڵ شرۆڤەكاریەكانی دا هەیە، راستی و دروستی ئایدیاكانی بسەلمێنێ. بەڵام لەبەر ئەوەی هۆشیار بووە بە بەهێزی بەلگە و ئارگیۆمێنتەكانی، ئەوا خۆی بەسستمێكی خودێتی پێویستەوە ناچاردەكرد، بۆ گەیشتن بەراستیەكان.

پارادۆكسەكە لەوەدایە، خواست و ویستی بەرەو ئەوەیان دەبرد، تا جەخت لەوە بكاتەوە كەلەتوانایدایە خۆی لە هەموو پێشداوەرییەك بەدوور بگرێت، بۆ خاتری ئەوەی بگاتە بەرچاوڕونیەكی تەواو. ئەوەی ئەو لێی دەترسا ئەوەبوو، جوولەكە بوونی و پلەو پایەی وەك بیرمەندێك لەنێو دەستە بژێرانی فەرەنسی دا، رێگربن لەوەی نەتوانێت بەدروستی پەی بەجیهانی دەرەكی بەرێت. لێرەدا ئەو نزیكە لە چەمكی (رۆشنبیری دۆش داماو) كەكارل مانهایم(6) باسی دەكات، سەروەختێك رازی بووە بەوەی ئەو كێشە و ململانێیانە یەكلایبكاتەوە كەخۆی تەرفەدار نەبووە تیایاندا.

دوای ئەوە ئارۆن خۆی وەك (شایەدێكی دەروەست) دیاری دەكات، واتە لە ناوەڕاستی رێگادا لەنێوان دەروەستی و بابەتی بووندا. واتە ئەو لایەندارو دەروەستە، بەڵام لەهەمان كاتیشدا بەدگومانەو بەشێوەیەكی هەستەوەرانە مامەڵە دەكات.

وەك ئارۆن، ژان پۆڵ سارتەریش شانازی بەوەوە دەكرد كەبەرەو ئەودیوی روكاری دیاردەكان دەچێت. بەڵام لەكاتێكدا ئارۆن بەتاوتوێكردنی بونیادو سیستمی لۆژیكەوە خەریك بوو، سارتەر وای بەچاكتر دەزانی سەرقاڵی جیهانی ناوەكی و هەست و ویژدانی خۆی بێت.

وەك نووسەرێك تایبەتمەندیەكی وەهای هەبوو، بتوانێت پەی بەوردترین و ئاڵۆزترین شت لە رەفتاری ئەوانی دیدا بەرێت. وەك درۆزنە زەردەخەنەیەك، رستەیەكی هیچ و بێمانا، بێدەنگیەكی چاوەڕواننەكراو.. هەموو ئەمانەش دەكرێت دەرفەتی ئەوەمان بدەنێ، تابزانین ئەوی دی بیر لەچی دەكاتەوەو لەخەمی چیدایە.

سارتەر لەكاتێكدا بەلێكۆڵینەوە لەوانی دیكەوە خەریك بوو، پشتی بەتوانستی خۆی بۆ هاوشێوەبوون دەبەست لەگەڵیاندا. لەبەر ئەوەی پێی وابوو هەست پێشدەستی بەسەر تێگەیشتندا هەیەو دەیویست مەودایەك لەنێوان خۆی و ئەواندا هەبێت و هەوڵی دەدا، ئەو بۆشاییە پڕبكاتەوە كەرێگربوون لەوەی بتوانێت بەناخیان و بەژیانی ناوەكیان دا رۆبچێت.

سارتەر زیاتر لە ڕیمۆن ئارۆن، گرنگی بەهاوشێوە بوون لەگەڵ ئەوی دیدا دەداو وەك ئامڕازی توێژینەوە، رۆچون و قوڵبوونەوە بەناخی ئەوانی دیدا، بەكارێكی پێویست دەزانی. تەنانەت بۆ بڕیاردانی ئاكارییش، سارتەر پشتی بەو شتانە دەبەست.

لە توێژینەوەكانیدا دەربارەی ئەو هۆكارە سایكۆلۆژیە شاراوانەی، كاریگەری لەسەر رەفتاری هاوڕێكانی لە خوێندنگەی باڵای مامۆستایان جێدێڵێت، هەمیشە سەركۆنەی ترس و لەخۆبایی بوون و بەرژەوەندیی تایبەتی كردووە. بەڵام توندترین و زبرترین رەخنەیەك گرتبێتی، لەچینی ناوەڕاستی فەرەنسی بووە كەجۆرێك لە فیز و لەخۆڕازی بوونیان پێوە دیاربووە.

ئەوانەی سەر بەم چینەن، زیاتر لەهەوڵی تێركردنی حەزو ئارەزووەكانیاندان، بەبێ ئەوەی بیر لە ئەرك و سیستەم و هەڵسوكەوتی بەجێ بكەنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا دەیانەوێت پشت بەو بەهایانە ببەستن، بۆ پاراستنی پێگە كۆمەڵایەتییە تایبەتیەكەی خۆیان. ئەوانە لەو بڕوایەدان بۆ ئەوە پاڵێوراون، كەچی دان بەپوچی ئەو لاف و بۆچوونەیاندا نانێن. بەبڕوای سارتەر هیچ كەسێك وەك مرۆڤی بۆرژوازی، خۆبەزلزان و چارەگران نییە.

لەتاقیكردنەوەی بڕوانامەی (تەبریز)دا لەسەر ئاستی نیشتمانی، ڕیمۆن ئارۆن بەرزترین پلەی بەدەست هێنا، بەڵام سارتەر سەركەوتوو نەبوو. یەكێك لەو خوێندكارانەی لەو رۆژەدا ئامادەبووە، باس لەوە دەكات و دەڵێت: (كاتێك ڕیمۆن ئارۆن گوێبیستی ئەنجامەكان بوو، كاسكێتەكەی فڕێداو خستییە ژێر پێیەوەو بەتوڕەییەوە كەوتە هات و هاواركردن: خوێڕی و هیچ و پووچەكان، سارتەریان لە تاقیكردنەوەكاندا دەرنەچاند).

ئارۆن زانی چۆن چۆنی ئەو تاقیكردنەوە قورسە تێپەڕێنێ، وەلێ سارتەر زۆر گوێی نەداێێ. وای پێباش بوو دید و بۆچوونە تایبەتەكانی خۆی لەبەردەم ئەوانەی تاقیاندەكردەوە، بخاتە روو. ئەڵبەت لەو كارەیدا سەركەوتوو نەبوو. بۆیە ساڵی دواتر تۆڵەی خۆی دەكاتەوە. ساڵێ دوای ئەوە لەگەڵ سیمۆن دی بۆفواردا، بەشداری تاقیكردنەوەكان دەكاتەوەو باشترین پلە بەدەست دێنێت. بەرزتر لە پلەكەی ڕیمۆن ئارۆن و سیمۆن دی بۆڤواریش دەبێتە دووەم.

ساڵانی خوێندنی قوتابخانەی باڵای مامۆستایان و قۆناغی دواتر، بەبڕشترین سەردەمێكە كەسارتەر و ئارۆن تێیدا راوبۆچوونیان ئاڵوگۆڕكردووە. بۆ ماوەیەكی كورتیش لە یەك شوقەدا ژیاون و ساڵانێكی زۆریش بەمشتومڕو قسەكردنەوە خەریك بوون. گفتوگۆ و مشتومڕی نێوانیان، كەم تا زۆر وەك عادەتێكی رۆژانەی لێهاتبوو. سارتەر راهاتبوو بەوەی دواین تیۆریا فەلسەفیەكانی خۆی بخاتەڕوو، بەڵام ئارۆن زوو بەزوو دەكەوتە رەتكردنەوەو وەڵامدانەوەی یەك بەیەكیان.

شایانی باسە سیمۆن دی بۆفوار، ئامادەی ئەو مشتومڕانە دەبوو، لەوبارەیەوە دەنووسێت و دەڵێت: (ڕیمۆن ئارۆن هەموو وزەو توانای خۆی بەگەڕدەخست، بۆ خاتری لێكهەڵوەشاندنەوەی تیۆریاكانی سارتەرو لەوەشدا لێهاتوو بوو، دەیتوانی بەرامبەرەكەی سەغڵەت بكات و هەركاتێكیش دەیتوانی تەنگی پێهەڵبچنێ، دەمودەست پەلاماری دەدا. بەدوو چاوی شینی زیرەكی زۆر درەوشاوەی لەقوڵاییدا چەقیوو، بەتۆنێكی گاڵتەجاڕیەوە، دەیووت: هاوڕێ گچكەكەم، دوو رێگە نا، بەڵكو تەنها یەك رێگات لەبەردەمدایە.. سارتەریش دەكەوتە خۆی تالەو تەڵەزگەیە رزگاری بێت كەتێیكەوتبوو. بەڵام بیركردنەوەی ئەو زیاتر بەلای فانتازیادا دەچوو، وەك ئەوەی بەلای لۆژیكدا بڕوات. هەر بۆیە بەزەحمەت دەیتوانی خۆی لەو تەڵەیە رزگار بكات كەتێیكەوتبوو. من بیرم نایەت هیچ كات گەیشتبێتە ئەوەی، قەناعەت بەڕیمۆن ئارۆن بكات. وەك چۆن بەبیرمدا نایەت كەئەو توانیبێتی، بڕوای سارتەر بەبۆچونەكانی لەق بكات).

خواستی (بیناكردن) لای سارتەر، بەو جۆرەی سیمۆن ژۆلیڤێ باسی دەكات، خۆی لە لۆژیكی ڕیمۆن ئارۆن ڕادەپسكاند. ئەویان پێشنیازی دەكردو ئەوی دیكەشیان پێشنیازەكەی پەسەند دەكردو سەرلەنوێ ئەم پرۆسەیە دووبارە دەبووەوە.

ئارۆن چاری نەبوو، جگە لەوەی سارتەر قایل بكات بەوەی، تەنها پێشەكیە لۆژیكییەكانی بەهێند بگرێت. هەر ئەمەش وای لێدەكات دەست بەرداری پێگەی خۆی ببێت، وەك رەخنەگرێك. ئەم بابەتەش درێژەی دەبێت و لە دواتردا دووبارە دەبێتەوە.

لەماوەی ئەو دە ساڵەی دەكەوێتە نێوان تەواوكردنی خوێندنیان لە قوتابخانەی باڵای مامۆستایان و جەنگی دووەمی جیهانی، ئیدی جیاوازی نێوانیان لە ئایدیا و بیرو بۆچوندا زۆر زەق دەبێتەوە.

لەكاتێكدا سارتەر خەریكی باس و توێژینەوەكانی دەبێت، دەربارەی هەست و نەستە ناوەكیەكانی مرۆڤ و لەساڵی 1938 دا (هێڵنج) دەنووسێت، ئەوا لەو كاتانەدا ئارۆن بەبەردەوامی سەرقاڵی سیاسەت دەبێت. ئەو ساڵانەی كەلەئەڵمانیا دەبێت لە 1930 بۆ 1933 و سەرەتا لە كۆلن وەك یاریدەدەری لیۆشبیتزێر (مامۆستای بەناوبانگی زمانی رۆمانی) و پاشان لە بەرلین، بواری ئەوەیان بۆ رەخساند تا بەوردی و لە نزیكەوە، چاودێری هەڵكشانی نازیزم بكات.

ئەوەش بۆ خۆی حاڵەتێكی دەگمەن بوو بۆ كەسانی هاوتەمەنی ئەو، لە رۆشنبیرانی فەرەنسا. لەبەر ئەوە دەیویست لەو شتانەی دەیانبینێت، ئاگاداریان بكاتەوە.

ئەو وتارانەشی لەو ماوەیەدا لە گۆڤارەكان دا بڵاویكردونەتەوە، زۆر رەشبینیان پێوە دیارە، سەبارەت بەدیموكراسی لە ئەڵمانیادا. ئەو كۆنزێرڤاتیڤانەی ناو حكومەتی ئەڵمانیا كەهیوا خوازبوون هتلەر بۆ گەیشتن بەئامانجە سیاسیەكانیان بەكاربێنن، ڕیمۆن ئارۆن لای خۆیەوە ئەو هەڵوێستەی ئەوان بە (ترسناك) وەسف دەكات و پێیوابووە، هتلەر ناهێڵێت ئەوەیان بەسەرەوە بچێ و لێیان خۆش نابێت. ساڵانی 1932 دەڵێت: (كۆنزێرڤاتیڤەكان ریسك دەكەن و رەنگە ببنە قوربانی ئەو هێزەی ئومێدیان لەسەر هەڵچنیووە).

ئەڵبەت ئەوەش بووە مایەی دروستبوونی سیستمێكی تۆتالیتاری لە ئەڵمانیا، بەهۆی هەڵەگەلێكی سیاسی كوشندەوە. ئەمەش كاریگەری گەورەی لەسەر ئاراستەی بیركردنەوەی ڕیمۆن ئارۆن بەجێهێشت.
بەر لە هەڵگیرسانی دووەم جەنگی جیهانی، ئارۆن هەستی بەمەترسی نەرمی نواندنی بێمەرجی وڵاتانی ئەوروپی كردبوو. لەبەرامبەر هتلەرداو بەرگریكردنی لە دیموكراسی دژ بەدوژمنانی دیموكراسی، بەپێویست دەزانی. ئارۆن ئەو جیاكارییەی ماكس ڤیبەری پێ پەسەندبوو كەباسی لە رێسا رەهاكانی، مۆراڵ و رێسا رێژەییەكانی دەكردو پێیوابوو دەبێت رۆشنبیران ئەمەیان هەڵبژێرن، سەروەختێك خۆیان وەها دەبیننەوە كەناچارن لەبەرامبەر مەسەلەیەكدا خۆیان یەكلابكەنەوە.

ئارۆن بەر لەهەر شتێ لەو بڕوایەدا بوو، دەبێت رۆشنبیر ئاگاداری یاسا تایبەتیەكانی دونیای سیاسەت بێت، بەجۆرێك بتوانێت رێنوێنی و ئامۆژگاریی بەسوود، پێشكەش بەوانی دیكە بكات. هەروەها پێیوابوو پێویستە رۆشنبیر پسپۆر و شارەزا بێت (ئەمەش ئەوەیە كەلەدواتردا، خۆی هەوڵی بۆ دەدات)..

لەلایەكی دیكەوە ئەو پسپۆری و شارەزاییەی لە بوارە جیاواز و جیاجیاكاندا بەگرنگ دەبینی، بۆ خاتری خۆ بەدوورگرتن لە بڕیاری نادروست و گشتاندنی نابەجێ. لەم سەرروبەندەدا سەرنجی لەسەر پەرچەكرداری هاوڕێكانی بوو لە پاریس، دەرهەق بەو روداوانەی لەبەری ئەوبەری رووباری (ڕاین)، رویان دەداو ئەوانەشی بەكاردانەوەكانی خۆی بەراورد دەكرد.

دەرەنجامی هەموو ئەوانە ئەو باوەڕەیان لە ئارۆندا دروستكرد كە (رۆشنبیری گشتی)، بەس نییە بۆ كۆنترۆڵكردنی هێزە سیاسیەكان. ئەو هێزە سیاسیانەی لەوەدا بوون ئەوروپای پێش جەنگ، بەرەو ئەوروپای دوای جەنگ بگۆڕن. هۆشیاری سیاسی ڕیمۆن ئارۆن، لەیەك كاتدا بەرەنجامی تێفكرین و ئەو هەلومەرجە دژوارە بوو كەتیایدا دەژیا.

شایەنی باسە دواترو بەهۆی ئامۆژگاریی ئارۆنەوە، ژان پۆڵ سارتەر روو لە بەرلین دەكات و ئەوەش لە پایزی ساڵی 1933دا دەبێت. هەرچەندە بارودۆخی هەردووكیان وەك یەك بوو، بەڵام ئەزموونی هەریەكەیان لەوی دیكەیان جیاوازتر بوو. لەكاتێكدا ئارۆن لە بەرلین پەی بەدونیای سیاسەت دەبات، دەبینین سارتەر سەرلەنوێ دەكەوێتەوە ناو ئەو فەزا گەرموگوڕەی هاوڕێیەتی رۆشنبیران و ئەوەش فەزایەك بوو، هەر لەو سەردەمانەوە جێی بایەخی ئەو بوو كەخوێندكار بوو لە قوتابخانەی باڵا.

لەكاتێكدا ڕیمۆن ئارۆن سەرگەرمی خوێندنەوەی ماكس ڤیبەر بوو، سارتەر گرنگی بەئەدمۆند هۆسێرل و مارتن هایدیگەر دەداو دەیویست لە بەرهەم و نووسینەكانیاندا، ئەو شتانە بدۆزێتەوە كەپەرە بەبیروبۆچوونە فەلسەفیە تایبەتەكانی دەدەن.

لەوبارەیەوە دەڵێت: (چالاكی رۆشنبیریم لە بەرلین كەلەو دەمانەدا سەرەتاكانی هەڵكشان و باڵادەست بوونی نازیزمی بەخۆوە دەبینی، زۆر بەگوڕو پڕ دەسكەوت بوو). بەڵام خۆی لەقەرەی سیاسەت نەدەداو پێیوابووە، سیاسەت تەڵەیەكەو بۆ كەسانی سەرەڕۆو هەڵەشە نراوەتەوە. ئاخر سیاسەت لەو كاتەدا بۆ ئەو، بریتی بووە لە درۆ و دەلەسەو گەندەڵی و فرت و فێڵ و مانۆڕكردن. رەنگە هۆكاری ئەمەش ئەوە بووبێت، كاتێك خوێندكاری ئامادەیی دەبێت، مامۆستا پەروەردەكارە دڵسۆزەكەی ئێمیل شارتێ، وەهای فێركردووە تاوریای سیاسەت بێت و لەهەموو جۆرە دەسەڵاتێكی سیاسی خۆی بەدووربگرێت.

لەو ماوە كەمەی كەلەبەرلیندا بەسەری دەبات و دەمەدەمی هەڵكشانی تەوژمی نازیزم دەبێت، هیچ گۆڕانێك لەو بیروبۆچوونانەیدا روونادات. بەمجۆرە ئەو دۆزینەوانەی لە ساڵانی سیەكانی سەدەی بیستەمدا بوونە چاوگی بۆچوونە لیبرالیەكانی ڕیمۆن ئارۆن، كاریگەرییان لەسەر ژان پۆل سارتەر جێنەهێشت.. بەم پێیە دەكرێت بڵێین، هەردووكیان سەر بەدوو نەوەی جیاواز لەیەكبوون.

ئارۆن بەترس و بیمێكی زۆرەوە، سەرنجی ئەوەی دەدا كەچی لە ئەڵمانیا روودەدات و پاشان لە ئیسپانیاو دواتریش لە فەرەنساو چۆن چۆنی ئەو سێ وڵاتە، بەرەبەرە رووەو سیستمێكی تۆتالتیاری هەنگاویان دەنا. هەرچی سارتەریشە، ئەوا دوای تێپەڕبوونی دە دانە ساڵ بەسەر ئەوەدا، بەئاگا هاتەوە. واتە ئەو كاتە دركی بەمەترسیەكە كرد كەئەڵمانیا شەڕی لەدژی وڵاتەكەی راگەیاندوو، ئەوەش بووە باعیسی ئەوەی كار و چالاكییە ئەدەبی و فەلسەفییەكانی لێ تێك بدات.

ئەوەی ئەو لەكاتی داگیركاری ئەڵمانیا بۆ فەرەنسا پێیدەگات، ئارۆن پێشتر دركی پێكردبوو. ئەویش لە تێزەكەیدا بۆ بەدەستهێنانی بروانامەی دكتۆراكەی ساڵی 1938، لەژێر ناونیشانی (پێشەكیەك بۆ فەلسەفەی مێژوو). ئەوەی لەو تێزەیەدا جەختی لێدەكردەوە، ئەوەبوو: (هەموو كەسێك وابەستەی سەردەم و رۆژگاری خۆی دەبێت و پێویستە لەسەری، ڕوبەڕوی قەیران و كێشەكانی ببێتەوە، تەنانەت ئەوانەشی كەئەو لێیان بەرپرسیار نییەو دەستی تێیاندا نەبووە).

ئارۆن جەخت لەوە دەكاتەوە، هیچ مرۆڤێك ئەوەی پێنەدراوە خاوەنی حەقیقەتی تەواوەتی بێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە بارودۆخە زۆر دژوارەكانی وەك شەڕ یان شۆڕشدا، دەردەكەوێت كەدانایی دەستەوستانەو لەباریدا نییە، رێ بەروودانی ماڵوێرانی بگرێت.

ساڵێك دوای ئەوەی تێزەی دكتۆراكەی پێشكەش دەكات، دووەم جەنگی جیهانی روودەدات و لەو كاتەشدا، ئارۆن خەریكی ئامادەكردنی لێكۆڵینەوەیەكە لەبارەی ماكیاڤیلییەوە..

print

 189 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*