سەرەکی » وتار » جەمال ئارێز » سیاسه‌تی بن لادن یان بن لاكین،ئه‌وروپا به ‌نموونه‌

سیاسه‌تی بن لادن یان بن لاكین،ئه‌وروپا به ‌نموونه‌

هه‌نوكه‌ دوو جۆر سیاسه‌ت له‌ جیهاندا پیاده‌ ده‌كرێت، یه‌كێكیان سیاسه‌تێكی راسته‌وخۆیه‌ كه‌ ده‌شێت به‌ سیاسه‌تی بن لادنی تاریف بكرێت، ئه‌و لایه‌نانه‌ش كه‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ پیاده‌ ده‌كه‌ن، راسته‌وخۆ هه‌ڵوێستی دۆستایه‌تی یان دوژمنایه‌تی خۆیان بۆ دنیا به‌یان ده‌كه‌ن ‌و هیچ رتووشێك ناهێڵنه‌وه‌ بۆ گومان ‌و ئه‌گه‌ر‌و گریمانه‌، كه‌ ئه‌وه‌ ده‌شێت سیاسه‌تێك بێت به‌زوویی سه‌ری خاوه‌نه‌كه‌ی بخوات، چونكه‌ پێ به‌پێی ئه‌و سیاسه‌ته‌ لایه‌نی به‌رامبه‌ریش سیاسه‌ت ‌و پلانی خۆی له‌به‌رامبه‌ریدا داده‌ڕێژێت ‌و خۆ ئه‌گه‌ر لایه‌نی به‌رامبه‌ر به‌هێزتر بێت له‌ڕووی سیاسی ‌و ئابووریی ‌و سه‌ربازییه‌وه‌، ئه‌وا تێداچوونی لایه‌نی یه‌كه‌م خێراتر ده‌بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر بن لادن ‌و هاوشێوه‌كانی هاتووه‌، هه‌رچی لایه‌نی دووه‌میشه‌ ئه‌و لایه‌نانه‌ن كه‌ به‌ راسته‌وخۆ سیاسه‌ت ناكه‌ن ‌و عه‌ره‌ب وته‌نی مراوه‌غه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ ده‌شێت پێیان بوترێت بن لاكین، واته‌ ده‌یانه‌وێت دژایه‌تی ئاراسته‌یه‌ك یان دیدگا‌و ده‌وڵه‌تێك بكه‌ن، كه‌چی خاڵ له‌سه‌ر پیته‌كان دانانێن ‌و بۆشاییه‌ك ده‌هێڵنه‌وه‌ بۆ ئه‌گه‌رو گریمانه‌ و هه‌رگیز هه‌ڵوێستی راسته‌وخۆ ‌و لێبڕاوانه‌یان لێ به‌دی ناكرێت، چونكه‌ كاتێك دژایه‌تیی خۆی بۆ سیاسه‌تێك یان هه‌ڵوێستێك یاخود دوڵه‌تێكی دیاریكراو ده‌رده‌بڕێت، نایه‌وێت راسته‌وخۆ دژایه‌تییه‌كه‌ی ده‌رببڕێت، به‌ڵكو به‌ هێنانه‌ئارای ده‌سته‌واژه‌ی به‌ڵام راستییه‌كان ده‌كات به‌ژێر خۆڵه‌مێشه‌وه‌ له‌كاتێكدا پشكۆكانی ژێر خۆڵه‌مێشه‌كه‌ دیارن كه‌ ده‌گه‌شێنه‌وه‌ و هه‌ر ئێستا نا كه‌مێكی دیكه‌ ده‌ستوپه‌لی ئه‌وانیش ده‌سووتێنێت، به‌ڵام هه‌ر ئه‌گه‌ر و گریمانه‌یه‌ك ده‌هێڵنه‌وه‌ به‌و هیوایه‌ی پشكۆكان ده‌ستیان نه‌سووتێنێت جا زوو بێت یان دره‌نگ.

ئه‌وه‌ی ئێستا له‌ گۆڕه‌پانی سیاسیی ئیقلیمی ‌و جیهاندا به‌دیده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جاران ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك توركیا به‌ گوێره‌ی پێگه‌ جیۆسیاسییه‌كه‌ی وه‌ك ره‌به‌ڵێك له‌نێوان جیهانی سه‌رمایه‌داریی ‌و سۆشیالیستی جاران و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا و ئه‌ندامێتیی كارای له‌ ناتۆدا و چه‌ند پاساوێكی ئابووریی ‌و ئه‌منیی سنووره‌كان به‌شێكی زۆر له‌وڵاتانی ئه‌وروپا چاوپۆشییان له‌ توركیا ده‌كرد له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی كه‌ له‌دژی كورد و ئه‌رمه‌ن ‌و پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی ‌و ئایینییه‌كانی دیكه‌ی ئه‌و وڵاته‌ پیاده‌یان ده‌كات، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر سیاسه‌تی سته‌مكاریی توركیا زۆر زه‌قیش بووایه‌، ئه‌وا ئه‌وروپا له‌سه‌ر ئاستی نا ره‌سمی ‌و له‌ڕێگه‌ی میدیای ئۆپۆزسیۆنه‌كانیان یان رێكخراوه‌ مرۆییه‌كانه‌وه‌ به‌به‌یاننامه‌یه‌كی كاڵ ‌و كرچ ئیدانه‌یان ده‌كرد، به‌ڵام ئێستا وه‌ك ده‌بینین، نه‌ سۆڤێتی جاران ماوه‌، نه‌ سیستمی سیاسیی وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ئه‌وروپا به‌ سیستمی كۆمۆنیستی ماوه‌، نه‌ توركیا وه‌ك جاران (به‌رووكه‌ش) دۆستی ئیسرائیله‌، نه‌ ئیلتیزامی به‌ سیاسه‌تی ره‌سمیی ناتۆوه‌ ماوه‌، جگه‌ له‌وه‌ش مه‌سه‌له‌كه‌ كورد و كوردستانی تێپه‌ڕاندووه‌ و له‌شكركێشیی و داگیركاریی بۆسه‌ر سوریا ‌و یه‌مه‌ن ‌و لیبیا ده‌كات و له‌سه‌روو هه‌موو ئه‌وانه‌شه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئاسایش و ئابووریی وڵاتانی ئه‌وروپا ده‌كات، كه‌چی هێشتا ئه‌و به‌یاننامه‌ و ناڕه‌زاییه‌ ره‌سمییانه‌ی له‌ وڵاتانی ئه‌وروپاوه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌رده‌چن، سیاسه‌تێكی بن لاكینانه‌یه‌، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی توركیا به‌ڵێنی پاراستنی كۆمپانیاكانی نه‌وتی وڵاتانی ئه‌وروپای داوه‌ له‌ لیبیا، ئێستا بێخه‌م بوون له‌وه‌ش، بۆیه‌ دوای ئه‌وه‌ی میسر هێزه‌كانی خۆی له‌سه‌ر داوای هۆزه‌كانی لیبیا خسته‌ حاڵه‌تی ئاماده‌باشییه‌وه‌، به‌یاننامه‌یه‌كی شه‌رمنانه‌ی (ئیتالیا، فه‌ره‌نسا، ئه‌ڵمانیا) ده‌رچوو كه‌ تێیدا داوا له‌ روسیا ‌و میسر ‌و توركیا پێكه‌وه‌ ده‌كات هه‌نارده‌ی چه‌ك بۆ گروپه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌كانی لیبیا بووه‌ستێنن، ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدا ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ ده‌رچووه‌ كه‌ نه‌ روسیا هێزی ناردووه‌ و میسریش له‌ حاڵه‌تی ئاماده‌باشیدایه‌ و هێشتا هیچ هێزێكی نه‌ناردووه‌، به‌ڵام تائێستا به‌گوێره‌ی نوێترین ئامار زیاتر له‌ 18 هه‌زار مورته‌زه‌قه‌ (گروپه‌ چه‌كداره‌كانی سوریا) و چه‌ندین فه‌رمانده‌ی باڵای توركیا به‌ هه‌زاران هه‌زار تۆن چه‌ك و جبه‌خانه‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ لیبیا له‌به‌رامبه‌ر پێدانی ره‌گه‌زنامه‌ی توركیا و مانگانه‌یه‌كی دوو هه‌زار دۆلاری به‌و چه‌كدارانه‌ و كۆكردنه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ میلیشیا چه‌كداره‌كانی لیبیادا له‌ژێر چه‌تری حكومه‌تی ویفاقی لیبیا به‌سه‌رۆكایه‌تی فوئاد سه‌راج.

ئه‌و سیاسه‌ته‌ بن لاكینیه‌ی ئه‌وروپا ئه‌گه‌ر ئامانج لێی پاراستنی ئاسایش ‌و ئابووریی خۆیان بێت، ئه‌وا نۆ ساڵی رابردووی پاش (به‌هاری عه‌ره‌بی) توركیا نه‌ك ئابووریی و ئاسایشی ئه‌وروپای نه‌پاراستووه‌، به‌ڵكو خستوێتییه‌ مه‌ترسییه‌وه‌، له‌لایه‌ك توركیا به‌گوێره‌ی زۆربه‌ی راپۆرته‌ هه‌واڵگریی ‌و میدیاییه‌كانی خۆشی ‌و ئه‌وروپاش وێستگه‌یه‌ك بووه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌و ناردنی (جیهادییه‌كان)ی ئه‌وروپا بۆ سوریا ‌و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ دوای شكستی داعش وێستگه‌یه‌ك بووه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ و ده‌ربازبوونی سه‌دان ‌و هه‌زاران كه‌س له‌و (جیهادی)یانه‌ و ماڵ و منداڵیان به‌ره‌و ئه‌وروپا، جگه‌ له‌وه‌ش هه‌ر كاتێك ئه‌وروپا كه‌مته‌رخه‌میی كردبێت له‌ ناردنی پاره‌ بۆ توركیا بۆ كه‌مپی ئاواره‌كانی سوریا له‌سه‌ر خاكی توركیا، ئه‌وا ده‌رگای سنووری بۆ خستوونه‌ته‌ سه‌رپشت، كه‌وابێ هه‌م ئابووریی ‌و هه‌م ئاسایشی ئه‌وروپا له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دا بووه‌، نه‌ك توركیا نه‌یپاراستووه‌، به‌ڵكو فاكته‌رێك بووه‌ بۆ لێدانی هه‌ردوو چه‌مكی ئارامی ‌و ئابووریی ئه‌و وڵاتانه‌.

بێگومان ئه‌و سیاسه‌تی بن لاكینییه‌ی ئه‌وروپا له‌به‌رامبه‌ر سه‌ركێشییه‌كانی توركیادا له‌ داهاتوودا ئه‌وروپا به‌ره‌و چاره‌نووسێكی مه‌ترسیدار ده‌بات ‌و دواجار ئه‌م سیاسه‌ته‌ ده‌ستوپه‌لیان له‌ ئاگری پشكۆكانی ژێر خۆڵه‌مێشه‌كه‌ ناپارێزێت.

 367 جار بینراوە