سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » نووسین بۆچی و ره‌خنه‌ش به‌ ئامانجی چی؟

له‌په‌راوێزی كه‌م خوێندنه‌وه‌ و زۆر ره‌خنه‌گرتندا

نووسین بۆچی و ره‌خنه‌ش به‌ ئامانجی چی؟

ئاشكرایه‌ كه‌ كاری نووسین و داهێنان و ده‌رخستنی راستییه‌كان و پیشاندانیان به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌كان، له‌ مێژه‌ تائێستا كارێكی قورس و پڕ ئازار و كێشه‌و گرفت بووه‌ بۆ خاوه‌نه‌كانیان، جا له‌هه‌ر بوارێكدا بووبێت، وه‌ك بواری سیاسی و ئابووریی و ئه‌ده‌بی و فه‌رهه‌نگی و مێژوویی ئه‌منی و …هتد، كه‌ خاوه‌نه‌كانیان هه‌میشه‌ كه‌سانی بێزراو بوون له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كان یان گروپ و تاكه‌كانه‌وه‌ كه‌ ئه‌و نووسینانه‌ له‌ قازانج و به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌وان نه‌بووه‌، یان راستییه‌كان تاڵ بوون و ئێشی پێگه‌یاندوون، بۆیه‌ ئه‌و نووسه‌ری ره‌خنانه‌ هه‌میشه‌ كه‌سانی بوێر و ئازا و چاونه‌ترس و ده‌رچووبوون له‌ ئیتیك و سنووره‌ باوه‌كان و هێڵه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌كانی خۆیان و به‌ ده‌یان هه‌نگاو له‌ پێش كه‌سانی ئاساییه‌وه‌ بوون و هه‌میشه‌ش له‌ پێشڕه‌وایه‌تی و رابه‌رایه‌تی كۆمه‌ڵگه‌كانیاندا قسه‌ی خۆیان هه‌بووه‌ و خاوه‌نی بیروڕای ئازادانه‌ی خۆیان بوون، و ده‌ستیان بردووه‌ بۆ هه‌موو كونج و قوژبنێكی ژیان وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ موڵكی ته‌واوی مرۆڤایه‌تی بن، نه‌ك تاك و سه‌ركرده‌ و بنه‌ماڵه‌ و چین و توێژ و خێزانێكی دیاركراو.

پێچه‌وانه‌ی كه‌سه‌ ترسنۆك و بێ هه‌ڵوێستەکان

مێژوو موڵكی هه‌موو مرۆڤایه‌تیه‌، راستی وتن ئه‌ركی هه‌مووانه‌، ده‌رخستنی گه‌نده‌ڵی و دیارده‌ دزێوه‌كان ئه‌ركی هه‌مووانه‌، له‌ پێش هه‌مووانیشه‌وه‌ ئه‌ركی بیرمه‌ندو نووسه‌ر و منه‌وه‌ره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، به‌مه‌به‌ستی هۆشیاركردنه‌وه‌ی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ماف و ئه‌ركه‌كانیان، نه‌ك ته‌نها بۆ خۆده‌رخستن و پیاهه‌ڵدان و به‌رژه‌وه‌ندیی و ده‌ستكه‌وتی كه‌سی، به‌پێچه‌وانه‌ی كه‌سه‌ ترسنۆك و بێ هه‌ڵوێستەکان و ئه‌وانه‌ی كه‌ متمانه‌یان به‌خۆیان نییه‌ و هه‌میشه‌ له‌بن پێ و له‌ناو لیته‌ی كۆمه‌ڵگه‌كانیاندا ون بوون.

هه‌ربۆیه‌ش كاری نووسین و رۆژنامه‌گه‌ریی، یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ سه‌خت و پڕ ئێش و ئازاره‌كان و كاری هه‌موو كه‌س نییه‌، به‌ڵكو كاری خه‌ڵكانی خوێنده‌وار و منه‌وه‌ر و به‌سه‌لیقه‌ و رووناكبیر و بیرمه‌ند و كه‌سه‌ بوێره‌كانه‌، نه‌ك نه‌خوێنده‌وار و كه‌سانی بێتوانا و كورته‌ باڵای خوێندن و نووسین.

هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ خاوه‌ن قه‌ڵه‌مه‌ بوێره‌كان و خاوه‌ن نووسینه‌ به‌هێز و به‌پێزه‌كان و خاوه‌ن مێژووه‌ راستگۆ و راسته‌قینه‌كان و پیشانده‌ری راستییه‌كان و ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ په‌رده‌ی جه‌هل و نه‌زانین و بیركۆڵی تاك و كۆمه‌ڵگه‌كانیان هه‌ڵده‌ده‌نه‌وه‌، جا له‌هه‌ر بوارێكدا بێت ئه‌وا زۆر جاران ده‌كه‌ونه‌ به‌ر ره‌خه‌نه‌گرتنێكی بێتام و ئاست نزم و پوچ و چروك و بێمانای دوور له‌ ئیتیكی نووسین و ره‌خنه‌گرتنی بنیاتنه‌ر.

ئه‌و قه‌ڵه‌مه‌ گرگنانه‌ی كه‌ په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر به‌كارهێنانی زمانی زبر و نالۆژیكی و دوور له‌ ئاداب و به‌ها جوانه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و هاوڕێیه‌تی و دۆستایه‌تیش، چونكه‌ ره‌خنه‌كانیان هێنده‌ی پاڵنه‌ره‌كانیان پڕ رق و كینه‌ و خۆبه‌كه‌مزانینه‌ و چاویان به‌كاری ئه‌و نووسه‌ر و داهێنه‌ر و ئه‌دیب و …هتد-انه‌دا هه‌ڵنایه‌ت كه‌ ده‌توانن ئه‌فراندان و داهێنان بكه‌ن و ئه‌مانیش قه‌زه‌م و هیچ نه‌زان و بێتوانان، له‌ نه‌زانین یان گه‌مژه‌ییانه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن كه‌ هه‌ڵزنن به‌ باڵای به‌رزی نووسه‌ران و لێكۆڵیار و مێژوونووس و هه‌قبێژ و راستگۆكاندا.

هه‌نگاوی یه‌كه‌م به‌ئاراسته‌ی بیناكردن و رۆشنگه‌ریی

نووسه‌ران و بیرمه‌ند و ئه‌دیب و رووناكبیران، ئه‌گه‌ر نووسینه‌كانیان هێنده‌ی گه‌وره‌یی كۆمه‌ڵگه‌ و مێژوو و خه‌باتی گه‌له‌كانیشیان نه‌بێت، خۆ توانیویانه‌ رێگه‌كه‌ رووناك بكه‌نه‌وه‌ و به‌سه‌دان و هه‌زاران كه‌س ئاشنا بكه‌ن به‌ مێژوو و راستییه‌كان و توانیویشیانه‌ ده‌ستپێك و خاڵی سه‌ره‌تا و هه‌نگاوی یه‌كه‌م هه‌ڵنێن به‌ئاراسته‌ی بیناكردن و رۆشنگه‌ریی و هۆشیاركردنه‌وه‌ی تاك و چین و كۆمه‌ڵگه‌كانیان، هه‌ربۆیه‌ شایه‌نی رێز و گه‌وره‌یی و پیاهه‌ڵدانن، نه‌ك تۆته‌مه‌ت به‌خشینه‌وه‌ و واته‌وات دواخستن و زمانی زبر و په‌ناگرتن به‌ دادگا و سكاڵا تۆماركردن له‌سه‌ریان، چونكه‌ هه‌رچه‌ندی ده‌نگ و قه‌ڵه‌مه‌ ئازا و ئازاده‌كان كپ بكرێن و پانتایی ئازادییه‌كان ته‌سكبكرێنه‌وه‌، هێنده‌ش رق و بێزاریی تاك و كۆمه‌ڵگه‌كان له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كان و گروپ و مافیا و مشه‌خۆر و گه‌نده‌ڵه‌كاندا ئه‌ستورتر ده‌بێت.

هه‌میشه‌ وتراوه‌ ((نووسین و ره‌خنه‌)) ته‌واوكه‌ری یه‌كترین و جووت جه‌مسه‌ری هاوكێشه‌یه‌كی هاوسه‌نگن، به‌تایبه‌تیش كه‌ ره‌خنه‌ی دروستكه‌ر له‌هه‌ر كه‌سێك بگیرێت ئه‌گه‌ر به‌مه‌به‌ستی راستكردنه‌وه‌ و به‌خۆداچوونه‌وه‌ و بۆ بیناكردنی ئاینده‌ی كه‌سه‌كه‌ بێت، هه‌میشه‌ رێزلێگیراوه‌ و هێنده‌ی تر سوودی ده‌بێت بۆ كاری ئاینده‌یی ره‌خنه‌ لێگیراو، به‌ڵام كاتێك ره‌خنه‌ بووه‌ ئامێری شكاندن و هه‌ڕه‌شه‌ و توندڕه‌ویی و مه‌به‌ست لێی كه‌مكردنه‌وه‌ و بچووك سه‌یركردنی نووسه‌ران و كاره‌كانیان بێت، ئه‌وا به‌دڵنیاییه‌وه‌ به‌سه‌ر ره‌خنه‌گر خۆیدا ده‌شكێته‌وه‌ پێش ئه‌وه‌ی نووسه‌ر بچووك ببێته‌وه‌ یان زیانی به‌ربكه‌وێت. بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌ركه‌سێك ره‌خنه‌گرێكی راسته‌قینه‌ و راستگۆ بێت، ده‌بێت لانیكه‌م ئه‌لف و بێی نووسین و ره‌خنه‌گرتن بزانێت و بوێریش بێت و به‌به‌ڵگه‌ی سه‌لمێندراو و زانستییه‌وه‌ وته‌كانی بسه‌لمێنێت، نه‌ك به‌ هاشوهوش و ده‌نگه‌ده‌نگ و خۆگیڤكردنه‌وه‌، یان له‌ژێر لێوه‌وه‌، یاخود به‌ناوی خوازراوه‌وه‌، كه‌ ئێستا ئه‌م جۆره‌ به‌ناو ره‌خنه‌گرانه‌ له‌ میدیا و سۆشیال میدیادا باویان هه‌یه‌ و له‌بره‌ودان، به‌تایبه‌تیش كاتێك نووسه‌ره‌كه‌ بناسێت و دۆستایه‌تی و هاوڕێیه‌تی له‌گه‌ڵیدا هه‌بێت. ده‌بێت دووجار بیربكه‌یته‌وه‌.

به‌هه‌مان شێوه‌ش نووسه‌ری گه‌وره‌ و سه‌ركه‌وتوو یان ده‌قه‌ نووسینه‌ شاكاره‌كان هه‌میشه‌ له‌ ئه‌نجام و بوونی ره‌خنه‌گری بنیاتنه‌ر و ره‌خنه‌ی دروستكه‌ره‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ به‌رهه‌م، هه‌ربۆیه‌ش نووسه‌ر و ئه‌دیب له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌گری جدیدا به‌هه‌مان شێوه‌ دوو جه‌مسه‌ری هاوكێشه‌ی داهێنان و ئه‌فراندنی شاكار و جوانن، بۆیه‌ به‌بێ یه‌كتریی هاوكێشه‌كه‌ لاسه‌نگ ده‌بێت و هه‌میشه‌ش له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ناته‌با و نه‌یار و له‌كێبڕكێدا ده‌بن و ره‌خنه‌گر وه‌ك چاودێرێكی ورد و به‌ ویژدان و جدی به‌رهه‌می نووسه‌ران هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت و ته‌ته‌ڵه‌یان ده‌كات و خوێندنه‌وه‌ی راست و دروستیان بۆ ده‌كات، هه‌ربۆیه‌ نووسه‌رانیش پێش ده‌ستكردن به‌هه‌ر نووسین و ده‌قێك، ده‌یان جار پێویسته‌ بیر بكه‌نه‌وه‌.

به‌داخه‌وه‌ له‌م رۆژگاره‌دا به‌ناوی ره‌خنه‌گره‌وه‌ كه‌ هێشتاش ده‌قی نووسینه‌كانیان نه‌خوێندۆته‌وه‌ و ته‌نها له‌ناونیشانه‌كه‌یه‌وه‌، ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ره‌خنه‌ی توند و زبر، جابۆیه‌ زۆر جاران ره‌خنه‌گران كه‌سانی ترسنۆك و بێ ئه‌زموون و دڵپڕ له‌ قین و ده‌مارگیر و خۆبه‌زلزانن و هه‌موو كه‌سێك ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ و هه‌موو كارێكی جوانیان پێ ناشیرینه‌ و هه‌موو داهێنانێكیان پێ هیچه‌، له‌به‌رامبه‌ریشدا خۆیان زۆر بچوك و بێتوانا و بێ به‌رهه‌من، ته‌نانه‌ت بۆ خۆیان و خێزان و گروپ و كۆمه‌ڵگه‌كه‌شیان.

جا هه‌ركات ره‌خنه‌ بووه‌ ره‌خنه‌ی رووخێنه‌ر، باشتر وایه‌ كه‌ نه‌ وه‌ڵام بدرێته‌وه‌، نه‌ حسابیشی بۆ بكرێت، چونكه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌ی گه‌وره‌ی ده‌كات و ده‌یكاته‌ ژماره‌ و ده‌ری ده‌خات.

بۆ ئەوەی بەردێکی تێبگریت

كه‌سی ره‌خنه‌گر كه‌ بووه‌ كه‌سێكی حه‌سود و به‌خیل و دڵ پڕ له‌ قین، ده‌بێت به‌م وته‌ عه‌ره‌بییه‌ وه‌ڵام بدرێته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت:
((قل ماشئت بمسبتي، فسكوتي عن اللئیم هو الجواب)) یان وه‌ك ده‌ڵێن ((لست عدیم الرد، لكن ما من اسد یجیب علی‌ الكلاب)).
لێره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ نووسه‌ران، هه‌میشه‌ ده‌بێت سه‌رقاڵی كار و نووسین و داهێنان و به‌خشش و ئه‌فراندنی خۆیان بن و گوێ به‌ وه‌ڕه‌ وه‌ڕی سه‌گه‌كانی سه‌ر رێگا نه‌ده‌ن و ده‌بێت كاروانی خۆیان به‌ره‌وپێش به‌رن، وه‌كو گوته‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌ ده‌ڵێت: ((القافلة‌ تسیر و الكلاب تنبح)).

به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌ران و داهێنه‌ران و بیرمه‌ندان هه‌ر خه‌ریكی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ ره‌خنه‌ و كه‌سه‌ بوده‌ڵانه‌ بن، ئه‌وا هه‌رگیز ناتوانن بگه‌ن ئامانجی خۆیان له‌ به‌ره‌وپێشبردنی كۆمه‌ڵگه‌و تاكه‌كان و ناتوانن دروشم و ئامانجه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كانیان وه‌دیبهێنن وه‌ك ((ونستۆن چه‌رچڵ)) ی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشووتری به‌ریتانیا و سیاسه‌تمه‌داری به‌ناوبانگی جیهان ده‌ڵێت ((هیچ كات ناگه‌یته‌ دوامه‌نزڵ و ئامه‌نجه‌كانت، ئه‌گه‌ر بۆ هه‌ر سه‌گێك بووه‌ستیت كه‌ پێت ده‌وه‌ڕێت بۆئه‌وه‌ی به‌ردێكی تێبگریت)).

ته‌نانه‌ت خوای گه‌وره‌ش له‌ قورئاندا له‌ به‌شی 19 و سوره‌تی فورقان و ئایه‌تی 63 دا له‌ پای ئه‌و كه‌سه‌ نه‌زانانه‌دا كه‌ قسه‌ به‌ زانا و كه‌سه‌ به‌ویقار و به‌ڕێزه‌كان ده‌ڵێن ده‌فه‌رموێت:
((و عباد الرحمن الذین یمشون علی‌ الارض هونا واذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما)).

جا نووسه‌ر و رووناكبیر و منه‌وه‌ره‌كان هه‌موو كات وه‌ك ئه‌و په‌له‌ به‌رز و به‌رهه‌مدارانه‌ وان كه‌ خه‌ڵكی بێتوانا و گرگنه‌كان ده‌ستیان پێیان راناگات و به‌ناچاریی بۆ ده‌ستكه‌وتنی به‌رهه‌مه‌كانیان په‌ڵی به‌ردیان تێده‌گرن، به‌هه‌شتی پیره‌مێردی شاعیری گه‌وره‌ جوانی فه‌رمووه‌:

لقی شۆڕی دره‌خت به‌ری ئه‌خۆن بێ ئه‌رك و به‌رد و دار
په‌ڵی به‌رد بۆ په‌لی به‌رزه‌ و له‌قه‌ش بۆسه‌ر په‌لی به‌ردار

بۆیه‌ له‌ كۆتاییدا سه‌ربه‌رزیی و رووسووری ته‌نها بۆ كه‌سانی منه‌وه‌ر و داهێنه‌ر و به‌به‌خشش و رابه‌ر و پێشڕه‌وه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌كان ده‌مێنێته‌وه‌ و رووڕه‌شی و بچووكی و گرگنیش بۆ كه‌سه‌ داخ له‌دڵ و ده‌مارگیر و خۆبه‌زلزان و بوده‌ڵه‌كانی مێژوو ده‌مێنێته‌وه‌.

 486 جار بینراوە