سەرەکی » راپۆرت » ئامادەكردنی: دیاری سابیر » كـێ بـراوەی شـەڕی هەرێمی کاراباخ بوو؟

كـێ بـراوەی شـەڕی هەرێمی کاراباخ بوو؟

دوای نزیكەی 40 رۆژ لە شەڕی نێوان ئەرمینیا و ئازەربایجان لە هەرێمی ناگۆرنی كاراباخ، دواجار بە نێوەندگیریی روسیا، ئەو دوو وڵاتە رێكەوتن، بەڵام وەكو لە میدیاكان باس دەكرێت، بۆ ئەرمینیا، رێكەوتنێك بوو بە تامی «خۆڕادەستكردن و دۆڕان»، بۆ ئازەربایجانیش، «شانازی و سەركەوتن».

راستە رێكەوتنەكە كۆتایی بە شەڕێكی خوێناوی هێنا، كە لە ماوەی 30 ساڵی ململانێی نێوان ئەو دوو وڵاتە، بەو شێوەیە توند نەبووە، بەڵام بە وتەی نیكۆڵ باشینیان سەرۆك وەزیرانی ئەرمینیا «لە ژێر فشاری جەنگ و دۆستەكانیدا، بە ناچاریی رێكەوتنەكەی ئیمزا كردووە».

لە رووی مەیدانییەوە، هێزەكانی ئازەربایجان شارۆچكەی شوشی-یان كۆنترۆڵ كرد، كە بەهۆی گرنگیی پێگە جوگرافی و ستراتیژییەكەیەوە، دەیتوانی هەموو كاراباخ كۆنترۆڵ بكات، چونكە بەسەر هەموو هەرێمەكەدا دەڕوانێ، بەتایبەتیش كە 15 كیلۆمەترێك لە شاری ستیباكیرت-ی پایتەختی هەرێمەكەوە دوورە و یەكلاكردنەوەی جەنگەكەش تەنها كاتێكی كەمی پێویست بوو.

لە رووی دۆستەكانی ئەرمینیاشەوە، سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتە، هانای بۆ روسیا برد و داوای لێكرد تاكو رێكەوتنی بەرگریی هاوبەش و دۆستایەتیی جێبەجێ بكات، بەڵام وەك ئاژانسەكانی هەواڵ بڵاویانكردۆتەوە، وەڵامی روسیا ئەوەبوو كە ئەگەر خاكی ئەرمینیا بكەوێتە مەترسییەوە و شەڕەكە بكەوێتە ئەو وڵاتەوە، ئەوكاتە رێكەوتنی بەرگریی هاوبەش جێبەجێ دەكات و لەسەری هەڵدەداتێ، بەڵام هەرێمی ناگۆرنۆ كاراباخ-یش بەشێك نییە لەو وڵاتە. چاودێرانیش وەكو پەیامێكی مۆسكۆ، بۆ باكۆ لەقەڵەمی دەدەن، كە لاری نییە لە پێشڕەویكردنی هێزەكانیان لەو هەرێمەدا.

رێكەوتنەكە چۆنە؟
بەپێی رێكەوتنەكە، ئەو لایەنەی لە كاتی شەڕەكەدا هەر ناوچەیەكی كۆنترۆڵكردبێ، لێی ناكشێتەوە، ئەمەش بە سوودی باكۆ و زیانی یەریڤان دەشكێتەوە، چونكە هێزەكانی ئازەربایجان نزیكەی 60 %ی هەرێمەكەیان كۆنترۆڵكرد، هەرچی ئەرمینیاشە؛ سەرەڕای لەدەستدانی ئەو رووبەرە فراوانەی ناگۆرنی كاراباخ، دەبێت لە ماوەیەكی دیاریكراودا لەو ناوچانەی هەرێمەكەش بكشێتەوە، كە لە ژێر دەسەڵاتیدان. بۆ نموونە، تاكو 20ی ئەم مانگە، لە ناوچەی ئاغدام و رۆژی یەكی مانگی كانونی یەكەمیش لە ناوچەی لاچین پاشەكشە بكات، هەرچەند بڕیاریش بوو رۆژی 15ی ئەم مانگە لە ناوچەی كیلباجار بكشێتەوە، بەڵام لەسەر داوای ئەرمینیا، ئازەربایجان ئەو وادەیەی بۆ 25ی مانگ درێژكردەوە.

هەر لە رێكەوتنەكەدا هاتووە، هێزەكانی ئاشتیپارێزیی سەر بە روسیا، لەسەر هێڵی جەنگی نێوان ئەو دوو وڵاتە و بەدرێژایی دەروازەی لاچین، كە كاراباخ بە ئەرمینیاوە دەبەستێتەوە، بڵاوەیان پێدەكرێت. ئەرمینیاش رێگەی هاتوچۆی نێوان هەرێمی ناخیچیڤانی ئازەری خاوەن ئۆتۆنۆمی، دابین دەكات، بە مەبەستی زامنكردنی هاتوچۆی خەڵك و گواستنەوەی كەلوپەل لە هەردوولاوە.

״تۆڵەكردنەوە لە ئەرمینیا״
بە بڕوای هەندێك لە چاودێرانی سیاسی، روسیا ئاگاداربوو لە باڵادەستیی هێزی سەربازیی ئازەربایجان بە پاڵپشتیی توركیا، دەشیزانی كە لە رێی پسپۆڕانی سەربازی و فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی وڵاتەكەیەوە، توركیا بۆتە لایەنێكی بەهێزی شەڕەكە، بەڵام ئەو پێشكەوتنە سەربازییەی ئازەربایجانی بە هەند وەرنەگرت، ئەویش وەكو تۆڵەكردنەوەیەك بوو لە ئەرمینیا، چونكە خەریك بوو لە وڵاتانی خۆرئاوا و ئەمریكا نزیك بێتەوە و لە روسیا دووربكەوێتەوە. هەروەها بەو بێدەنگییەی، مۆسكۆ رەزامەندیی ئازەربایجانی بەدەستهێنا و زیاتر لێی نزیكبۆوە. بەو شێوەیە، ئەرمینیا بەهۆی رووداوەكانی جەنگەكە و سیاسەتیشەوە، بە ناچاریی ئەو رێكەوتنەی ئیمزاكرد. چاودێران دەشڵێن: بڵاوەپێكردنی هێزی ئاشتیپارێزی روسیا لە هەرێمەكە، شوێن پێی ئەو وڵاتە لە باشووری قەوقاز قایمتر دەكات و لە ئایندەشدا ئەگەر هەر كێشەیەك لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا هەبێت، بە ناچاری هانای بۆ دەبەن و داوای نێوەندگیریی لێدەكەن.

روسیا و توركیا
ئاژانسەكانی هەواڵ بڵاویانكردەوە: سەركەوتنی ئازەربایجان لەو شەڕەدا زۆر ئاشكرایە، بەڵام ئەم سەركەوتنەی بەبێ هاوكاریی توركیا بەدینەدەهات، بۆیە هەرچەندە رێكەوتنەكەی نێوان ئەرمینیا و ئازەربایجان بە ئامادەیی روسیا و بەبێ توركیا بووە، بەڵام لە راستیدا، بەندەكانی رێكەوتنەكە لەلایەن مۆسكۆ و ئەنقەرەوە داڕێژراوە، بەم هەنگاوەش، روسیا لەو شەڕەدا سوودمەندترینە و پێگەی خۆی لە باشووری قەوقاز زیاتر دەچەسپێنێ و هەرچی توركیاشە، بوو بە كارەكتەرێكی تازەی ئەو ناوچەیە و سەرەڕای ئەوەی جێ پێی لە ناوچەیەكی جیۆستراتیژیی گرنگی وەكو باشووری قەوقاز بۆ خۆی كردەوە، لەگەڵ ئازەربایجانیشدا پەیوەندییەكەی تۆكمەتر كرد، كە دوور نییە پڕۆژەی گەورەی نێوان ئەو دوو وڵاتە و رێكەوتنی جۆراوجۆری بەدوادا بێت، بەتایبەتی لە بواری سەرچاوەكانی وزەدا.

سەرچاوە، ئاژانسەكان

 97 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*