سەرەکی » ئابووری » گەشەپێدانی بەردەوام و پاراستنی ژینگە

گەشەپێدانی بەردەوام و پاراستنی ژینگە

فەیسەڵ عەلی*

لە ساڵی 2015 سەركردەی 192 دەوڵەت ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوامیان (SDGs) پەسەند كرد، كە بە ئامانجی جیهانی ناسرا، بەوەی بانگێهێشتێكی جیهانییە بۆ ئەوەی تا ساڵی 2030 كۆتایی بە هەژاری و برسێتی و هەموو جۆرە نایەكسانییەك بهێنرێت و كێشەكانی كەشوهەوا چارەسەر بكرێت و هەسارەی زەوی بپارێزرێت و زامنی ژیان و بە ئاشتی ژیانی مرۆڤەكان بكرێت. ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام دوای ئامانجەكانی هەزارە (MDGs) كە لە ساڵی 2000 رێكەوتنی لەسەر كرا دیاری كران، وەك هەوڵێكی هەماهەنگیی جیهانی بۆ چارەسەركردنی پرسەكانی گەشەپێدان لەسەر ئاستی جیهان، كە بە بەراورد بە ساڵی 1990 نزمبوونی ژمارەی هەژارانی بە رێژەی (50 %) لێكەوتەوە، هەروەها زیادبوونی ژمارەی ئەو كچ و كوڕانەی چوونەتە بەر خوێندنی سەرەتایی بە بەراورد بە رابردوو، هەروەها زیادبوونێكی كەمی ژمارەی ئەوانەی ئاوی پاك و دەرمانیان دەست دەكەوێت. بەڵام ئەو پێشكەوتنەی لە ئامانجەكانی هەزارەی سێیەم بەدەستهات بە یەك ئاست نەبوون، هێشتا زیاتر لە (800) ملیۆن كەس بە هەژاری ماونەتەوە، وێڕای ئەوەی لە ژێر كاریگەریی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەواو داڕمانی ژینگەییدان.

پاراستنی هەسارەی زەوی
ئەو پێشكەوتنەی بەو هەوڵ و تێكۆشانە زۆرەی لە ماوەی ساڵانی رابردوودا لە بەرەنگاربوونی هەژارییدا دراوە، بە دەستهاتوون، دەشێ بە ئاسانی بەهۆی ململانێكان یان قەیرانە ئابوورییەكان یان كارەساتە سروشتییەكان لە دەست بچێت. ئەو پێشكەوتنەی لە هەریەك لە دەوڵەتانی باشووری بیابانی گەورە لە ئەفریقیا و دەوڵەتانی باشووری ئاسیا بەدەستهاتووە كەمترە لە ناوچەكانی تر. پێوەری سەركەوتن لە بەدەستهێنانی ئامانجەكانی هەزارەی سێیەم بەندە بە سەركەوتنی پڕۆژە نیشتمانییەكانەوە، زۆرجار ئەم سەركەوتنە ئەو دەستكەوتانەی لەسەر ئاستی توێژە پەراوێزخراوەكانی وەك كەمئەندامان و گروپی دانیشتووانی رەسەن و دانیشتووانی دێهاتەكان و بەتایبەتیش ژنان پشتگوێ دەخرێن. دوای ئەمە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەركی بە بوونی تەحەدیاتی نوێ كرد، كە بوژانەوەی كۆمەڵگەی مۆرڤایەتیی دەبێ هاوشانی هەڵەكانی پاراستنی هەسارەی زەوی بەڕێوەبچێت.

دوای سێ ساڵ لە هاوكاریی هاوبەش، لە كۆتاییدا سەركردەكانی جیهان (17) ئامانجیان بۆ گەشەپێدانی بەردەوام پەسەند كرد، كە ئەمان بوون، نەهێشتنی هەژاری، كۆتاییهێنان بە برسێتی، زامنكردنی تەندروستی و خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان، بەرزكردنەوەی ئاستی خوێندن، یەكسانی جێندەری، ژینگەی گونجاوی كاركردن، گەشەپێدانی ئابووری، هاندانی داهێنان و بونیاتنانی ژێرخانی ئابووری، سنورداركردنی نایەكسانی، بونیاتنانی شار، پەخشكردنی شێوازی بەكاربردن و بەرهەمهێنانی بەردەوام، گرتنەبەری رێوشوێنی كرداری لەمەڕ گۆڕینی كەشوهەوا، كاركردن بۆ زامنكردنی سەلامەتی و دروستی ژینگەی زەریاكان، دامەزراندنی سیستمی ئایكۆلۆجیای بەردەوام، بڵاوكردنەوەی ئاشتی و دادپەروەری، هاندانی شەراكەتی جیهانی.

گۆڕینی سامپڵەكانی گەشەپێدان
هاوكاتی ئەوانە، چوار پرنسیپی بنچینەیی هەیە، یەكەمیان، ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام ئامانجی جیهانین، بەسەر هەموو دەوڵەتانی جیهان هەژار و دەوڵەمەند لە باكوور و باشوور چ پێشكەوتوو بێت یان گەشندە یان دواكەوتوو پراكتیزە دەبێت. ئەم ئامانجانە لەسەر بنچینەی دەرك كردن بە تەحەدیاتە جیهانییەكان دانراون، وەك چارەسەركردنی گۆڕانی كەشوهەوا و گۆڕینی سامپڵەكانی گەشەپێدان كە چارەسەری جیهانی دەخوازێت، دەشێ سیاسەتە ئابوورییە نێوخۆییەكان كە چارەسەری ئەو پرسانە دەكات كاریگەریی لەسەر بەشەكانی تری جیهان هەبێت، چونكە هەماهەنگیی ئاست بەرزی گەرەك دەبێت.

دووەمیان، ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام دەبێ هەموو رەهەندەكانی بەردەوامی تێدا هەبێت، لە گەشەپێدانی ئابووری، پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگە. بۆ نمونە، ئەو ئامانجانە دەخوازن كە لە كشتوكاڵ خۆراكی پێویستی خەڵكی بەرهەم بهێنرێت بەو مەرجەی زیان بە خاك و خۆڵ و سەرچاوەكانی ئاو نەگەیەنێت، دەخوازێت پەرە بە ئابووریی دەوڵەتان بدرێت بەبێ ئەوەی نایەكسانی لێ بكەوێتە یان زیاتری بكات، دەخوازێت كارەبای پێویست بەرهەم بهێنرێت بەبێ ئەوەی بڕی زیاتری دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لێبكەوێتەوە.

بەشداریكردنی هەمووان
سێیەمیان، ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام دەبێ گشتگیر بن نەك دەستنیشانكراو، بەمەش هیچ كۆمەڵگەیەك بەدەر ناكرێت، حكومەتەكان رەزامەند بوون لەسەر ئەوەی هیچ ئامانجێك بە دەستەبەر بوو نەزانرێت ئەگەر لە هەموو كۆمەڵگەكان، بە تایبەتی لە كۆمەڵگە لاواز و دوورە دەستەكان دەستەبەر نەبوو بێت. لەبەر ئەوە دەبێ خوێندن بە تەواوی ناوچەكان و هەموو توێژەكان بگات، دەرفەتی كار بە یەكسانی بۆ ژنان و پیاوان بڕەخسێندرێت، چاودێریی تەندروستی بۆ هەموو دێهاتییەكان زامن بكرێت، پێداویستییەكانی ئاو و ئاوەڕۆ بۆ هەمووان مەیسەر بكرێت بەتایبەتی بۆ كەمئەندامان، بێگومان چارەكردنی كێشەی بەدەركردن كلیلی چارەسەركردنی نایەكسانییە.

چوارەمیشیان، ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام بەشداریكردنی هەمووان دەخوازێت. پرسی رێككەوتن و دیاریكردنی ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام چەند ساڵێكی برد، كە گفتوگۆی نیشتمانی زۆری گەرەك بوو، دانیشتن لەگەڵ گروپەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، كەرتی تایبەت، ناوەندە ئەكادیمییەكان، بە دانوستانی نێوان هەموو حكومەتەكانی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان كۆتایی هات، لەبەر ئەوە هەستێكی بەهێز لای هەمووان پەیدابوو بەوەی ئەو ئامانجانە هی ئەوانن.

ئەمڕۆ بەدیهێنان و دەستەبەركردنی ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوام بەشداری بەردەوامی لەسەر هەردوو ئاستی نیشتمانی و ناوخۆیی دەخوازێت. بۆ بەدەستهێنانی ئەو ئامانجانە هەریەكە بەپێی توانا و هوشیاری خۆی و رۆڵی لە بەدەیهێنانی ئامانجەكان دەبێت.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

 1,189 جار بینراوە