سەرەکی » وتار » جەمال ئارێز » بژاردە‌ له‌ سه‌ردەمی بێ بژارده‌ییدا

بژاردە‌ له‌ سه‌ردەمی بێ بژارده‌ییدا

سیاسه‌ت له‌سه‌ر ئاستی جیهانه‌وه‌ بۆ سه‌ر ئاستی ناوخۆیی له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌جۆرێك ئاڵۆزكاوه‌، تان و پۆكانی به‌ ته‌واوه‌تی تێكچووه‌، بۆیه‌ پێده‌چێت له‌ڕووی ستراتیژی سیاسییه‌وه‌ هه‌موو شرۆڤه‌كاران گه‌یشتبنه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی كه‌ تێزه‌كه‌ی (هنری كیسنجه‌ر) دیارترین و راستترین تێزه‌ كه‌ ده‌یوت: «له‌ سیاسه‌تدا به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌میشه‌یی هه‌یه‌، نه‌ك هاوپه‌یمانی هه‌میشه‌یی».

ئه‌گه‌رچی هێشتا زۆرێك له‌وانه‌ی گه‌مه‌كاری كایه‌ی سیاسه‌تن، زۆرجار باس له‌ ئاكار و ئیتیكی سیاسه‌ت ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می بێ ده‌سه‌ڵاتی ‌و ئۆپۆزسیۆن بووندا، یان له‌و كاتانه‌دا كه‌ دۆخی ئابووریی وڵاته‌كانیان له‌باشیدایه‌، بێباكن له‌ كاریگه‌رییه‌ نێوده‌وڵه‌تیی و ئیقلیمییه‌كان، به‌ڵام كه‌ كاریگه‌رییه‌ سیاسییه‌ نێوده‌وڵه‌تی ‌و ئیقلیمییه‌كان ‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌كان كاریگه‌ریی دروست ده‌كه‌ن، یاخود ئه‌و ره‌وت ‌و حزب ‌و بزووتنه‌وه‌ سیاسییانه‌ له‌ دۆخی بێ به‌رپرسیارێتییه‌وه‌ ده‌چینه‌ قۆناغی به‌رپرسیارێتییه‌وه‌، ئیدی هه‌زارو یه‌ك پاساو بۆ لادان ‌و بادانه‌وه‌ له‌ ستراتیژی سیاسیی خۆیان ده‌هێننه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌م قۆناغه‌دا ده‌یكه‌ن ‌و ده‌یڵێن ئه‌مان نه‌بووبن و بگره‌ به‌هه‌مان ئه‌و زمانه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن ‌و هه‌مان ئه‌و ره‌فتارانه‌ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ بۆخۆیان قۆناغی پێشتردا ره‌خنه‌بارانیان كردووه‌.

له‌سه‌ر ئاستی جیهانی
زۆر به‌ره‌و دواوه‌ ناگه‌ڕێینه‌وه‌، ته‌نها هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ر 20 ساڵی رابردوو ده‌كه‌ین، و به‌راوردێك له‌ نێوان هه‌ڵبه‌ز‌و دابه‌زی ده‌وڵه‌تان ‌و حكومه‌ت ‌و حزبه‌ سیاسی و كاره‌كته‌ره‌ سیاسییه‌ به‌ناوبانگه‌كاندا ده‌كه‌ین، كه‌ ئاخۆ له‌م ماوه‌ زه‌مه‌نییه‌دا چ گۆڕانكارییه‌كیان به‌سه‌ر سیاسه‌تی خۆیاندا هێناوه‌ و بابزانین بۆ هه‌موو ئه‌و ئاڵوگۆڕ و گۆڕانكارییانه‌ كه‌ هاتوونه‌ته‌ پێشه‌وه‌ چ پاساوو بیانوویه‌ك ده‌هێننه‌وه‌؟

به‌ر له‌ 20 ساڵ روسیا كه‌ تازه‌ به‌تازه‌ له‌دوای رووخانی سۆڤێته‌وه‌ شوێنپێی خۆی له‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیدا قایم ده‌كرده‌وه‌، له‌ 1991- 2000 نزیكه‌ی 16 كۆماری ئۆتۆنۆمی پێشووی خۆی لێ جیابۆوه‌، به‌ڵام دۆخی سیاسی ‌و ئابووریی ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌یان پێنه‌دا كه‌ بۆ هیچیان رێگرییه‌كی ئه‌وتۆی پێ بكرێت، له‌كاتێكدا به‌شی زۆری ئه‌و كۆماره‌ ئۆتۆنۆمانه‌ی پێشوو، ئه‌و خاكه‌ به‌پیتانه‌ی سۆڤێت بوون كه‌ ببوونه‌ سه‌رچاوه‌ی داهات ‌و دارایی بۆ به‌پێوه‌ وه‌ستانی یه‌كێتیی سۆڤێتی پێشوو، به‌ڵام له‌ به‌ختی چیچانییه‌كاندا، هه‌وڵی چیچانییه‌كان بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی له‌ روسیای فیدراڵ، كه‌وته‌ دۆخی بوژانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی روسیاوه‌ و به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ روسیا جگ له‌وه‌ی دژی خواستی سه‌ربه‌خۆیی ‌و جیابوونه‌وه‌ی ئه‌و كۆماره‌یان وه‌ستایه‌وه‌، بگره‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر بێ به‌زه‌ییانه‌ ته‌خت ‌و تاراجی به‌سه‌ریه‌كدا خاپووركردن.

ده‌شێت یه‌كێك له‌هۆكاره‌كانی بێده‌نگیی وڵاتانی ده‌ستڕۆیشتووی جیهان له‌ جیابوونه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی چیچان ئه‌وه‌ بووبێت كه‌ چیچان دانیشتووانه‌كه‌ی موسڵمان بوون ‌و به‌شێكیشی په‌یوه‌ست بووبێت به‌وه‌ی ئه‌و جووڵه‌ سه‌ربازییه‌ی چیچانییه‌كان هاوكات بوو له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی گروپه‌ ئیسلامییه‌ چه‌كدارییه‌ توندڕه‌وه‌كاندا، كه‌چی به‌شێكی زۆری وڵاتانی عه‌ره‌بی ‌و ئیسلامی له‌ لایه‌نی میدیایی بترازێت، كاردانه‌وه‌یه‌كی ئه‌وتۆیان نه‌بوو، له‌به‌ر دوو هۆكاری سه‌ره‌كی:

* به‌گشتی وڵاتانی عه‌ره‌بی ‌و ئیسلامیی له‌و رۆژگاره‌دا هێشتا له‌ خولگه‌ی روسیای ئه‌و رۆژگاره‌ و سۆڤێتی پێشوودا ده‌خولانه‌وه‌ و هه‌ڵگری ئه‌و په‌یامه‌ بوون كه‌ مادام ئه‌مریكا دژی روسیاو سۆڤێته‌ و هاوپه‌یمانی ئیسرائیله‌، واته‌ دژی خه‌ونی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی عه‌ره‌بی ‌و ئیسلامییه‌، بۆیه‌ ره‌نگه‌ له‌سه‌ر ئاستی میللی ‌و حزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌ عه‌ره‌بی و ئیسلامییه‌كان پشتیوانیی مه‌عنه‌ویی هه‌بووبێت بۆ چیچانییه‌كان، به‌ڵام هیچ كام له‌وڵاتانی ئیسلامی ‌و عه‌ره‌بی به‌ره‌سمی خاوه‌ندارێتیان لێ نه‌كردن، تا دواهه‌مین سه‌نگه‌ری چیچانییه‌كان خاپووركرا.

كه‌چی له‌به‌رامبه‌ردا، كاتێك ئه‌مریكا پشتیوانیی گروپه‌ ئیسلامییه‌ رادیكاله‌كانیان ده‌كرد له‌ كۆتایی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوه‌وه‌ له‌ ئه‌فغانسان بۆ رووخاندنی رژێمی كۆمۆنیستیی د. نه‌جیبوڵڵا، له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بی ‌و ئیسلامی نووسینگه‌ی (جیهاد) كرابۆوه‌ بۆ كۆچكردنی گه‌نجان بۆ (جیهاد) له‌ ئه‌فغانستان! كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ عه‌ره‌بیدا پێی ده‌ڵێن سیاسه‌تی كه‌یل بمكیاله‌ین ‌و له‌ كوردیی خۆشماندا پێی ده‌ڵێن سیاسه‌تی بانێك ‌و دوو هه‌وا.

هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌دا ئه‌مریكا پشتیوانیی هه‌موو ئه‌و هێزه‌ ئیسلامییه‌ رادیكالانه‌ی بۆسنیا ‌و هێرزۆگۆڤینیای ده‌كرد له‌كاتی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یۆگۆسلاڤیای جاراندا و روسیا له‌دژی ده‌وه‌ستایه‌وه‌، كه‌چی هه‌ر له‌ ساڵی 2000 داو له‌كاتی هه‌وڵی سه‌ربه‌خۆیی كۆسۆڤۆدا ئه‌مریكا ‌و وڵاتانی ئیسلامی و عه‌ره‌بی له‌لایه‌ك و به‌ره‌یه‌ك بوون هاوشانی یه‌كتریی دژی سربستان موجاهیدیان ره‌وانه‌ ده‌كرد له‌دژی روسیا و پشتیوانیكردنی له‌ سربیا ‌و ئه‌و فه‌رمانده‌ سه‌ربازییانه‌ی پێشووی یۆگۆسلاڤیا كه‌ به‌شی زۆریان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵكوژییه‌كانی بۆسنیا له‌ دادگای نێوده‌وڵه‌تی داواكراوبوون.

لوبنان ‌و حزبوڵڵا
له‌ ساڵانی 2006و دواتردا، میدیای عه‌ره‌بی و ئیسلامی و به‌تایبه‌تی كه‌ناڵه‌كانی ئه‌لجه‌زیره‌ی قه‌ته‌ری و ئه‌لعه‌ره‌بییه‌ی سعودیه‌ به‌بیانووی شه‌ڕی چه‌ند رۆژه‌ی حزبوڵڵاوه‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیل، حزبوڵڵایان له‌ گه‌نجانی عه‌ره‌ب ‌و ئیسلام كرده‌ فریشته‌ كه‌ گوایه‌ به‌رگریی هێزه‌كانی ئه‌و حزبه‌ بۆته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی عه‌ره‌بی و یه‌كخستنی ریزی عه‌ره‌بی له‌دژی قه‌واره‌ی زایۆنی ‌و نه‌خشه‌و پلانه‌كانی ئه‌مریكا و خۆرئاوا له‌دژی یه‌كێتیی عه‌ره‌ب ‌و ئیسلام، كه‌چی ئێستا له‌دوای توندبوونه‌وه‌ی به‌ره‌ی پێكدادانی سوننه‌ و شیعه‌ی عه‌ره‌بی، هه‌ر ئه‌و دوو كه‌ناڵه‌ یان روونتر كه‌ناڵی ئه‌لعه‌ره‌بییه‌ و كه‌ناڵی ئه‌لحه‌ده‌س كه‌ سێبه‌ری هه‌مان كه‌ناڵه‌ و چه‌ند كه‌ناڵێكی كاریگه‌رتری عه‌ره‌بی حزبوڵڵایان كردۆته‌ ئیبلیس ‌و هه‌رچی به‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب ‌و ئیسلام دێت خستوویانه‌ته‌ ئه‌ستۆی ئه‌و حزبه‌و ئێران كه‌ ده‌ستگیرۆكارییانه‌، كه‌ پێشتر خۆیان له‌قه‌ره‌ی ئه‌م باسه‌ نه‌ده‌دا و ئێستا ورده‌ ورده‌ خه‌ریكه‌ رێكه‌وتینه‌كانی به‌شێك له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی ئه‌م حزبه‌ ‌و هه‌موو ئه‌و دروشمانه‌ی پێشوویان فه‌رامۆش كردووه‌.

ئه‌مریكا و تالیبان
هه‌رچه‌نده‌ بزووتنه‌وه‌ی تالیبانی ئه‌فغانستان به‌پشتیوانیی ئه‌مریكاییه‌كان و سعودیه‌ له‌ ساڵی 1996 جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتییان له‌ ئه‌فغانستاندا گرته‌ ده‌ست ‌و به‌وه‌ش كۆتاییان به‌ رۆڵی هێزه‌ میلیشیاییه‌ په‌رت ‌و بڵاوه‌كانی بورهانه‌دین ره‌بانی ‌و گوڵبه‌دین حیكمه‌تیار‌و ئه‌حمه‌د شامه‌سعود و جه‌نه‌راڵ ره‌شید دۆستم هێنا، به‌ڵام به‌هۆی له‌خۆگرتنی رێكخراوی قاعیده‌وه‌ په‌یوه‌ندیی ئه‌مریكا ‌و تالیبان تێچوو، به‌وپێیه‌ی رێكخراوی قاعیده‌ له‌ لیستی تیرۆری ئه‌مریكا ‌و ئه‌وروپادا ریزبه‌ندكرابوو، به‌تایبه‌تیش له‌دوای كاره‌ساتی 11ی سێپته‌مبه‌ره‌وه‌ ئیدی ئه‌مریكا تالیبانیشی خسته‌ لیستی ره‌شه‌وه‌ و به‌و هۆیه‌وه‌ هه‌موو پشتیوانیی هه‌موو هێزه‌ میلیشیاییه‌كانی پێشووی كرد بۆ رووخاندنی تالیبان، 11 سێپته‌مبه‌ر شه‌رعییه‌تی ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌مریكاییه‌كان ده‌سته‌به‌ر كرد كه‌ به‌بێ ڤیتۆی روسیا ‌و چین مۆڵه‌تی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی به‌ده‌ست بهێنێت بۆ ئۆپه‌راسیۆنی رزگاركردنی ئه‌فغانستان، كه‌ بۆ ئه‌وه‌ش جگه‌ له‌ میدیا و ئاستی میللی و رێكخراوو حزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانی وڵاتانی عه‌ره‌بی، هیچ حكومه‌تێكی عه‌ره‌بی ‌و ئیسلامی به‌ ئاشكرا دژی ئه‌وه‌ نه‌وه‌ستایه‌وه‌ به‌ عیراقی سه‌دام حسێن ‌و لیبیای قه‌زافیشه‌وه‌، كه‌چی له‌دوای ئه‌و هه‌موو جه‌نگ ‌و ماڵوێرانی ‌و قوربانییه‌، له‌دوای 20 ساڵ تازه‌ به‌تازه‌ ئه‌مریكا له‌ ئه‌فغانستان ده‌كشێته‌وه‌ و ئه‌فغانستانێكی بێ هێز له‌سه‌ر سینییه‌كی زێڕ پێشكه‌ش به‌ تالیبان ده‌كاته‌وه‌.

عیراق ‌و هه‌رێمی كوردستان
له‌ دوای 2003 وه‌ ئه‌مریكا به‌رگه‌ی ره‌خنه‌ی هه‌موو عه‌ره‌ب ‌و ئیسلامی گرتووه‌ چ له‌سه‌ر ئاستی میللی ‌و چ له‌سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌ته‌كان كه‌ جگه‌ له‌ (میرنشینی كوێت) هیچ لایه‌كیان له‌سه‌ر رووخاندنی رژێمی سه‌دامدا رازیی نه‌بوون ‌و ته‌نانه‌ت تا پێیانكرابێت دژی ده‌سته‌بژێری نوێی حوكمڕان بوون له‌ عیراق.

ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ له‌ شانۆی سیاسیی عیراقدا، به‌شێكی زۆر له‌و هێزو لایه‌نانه‌ی كه‌ به‌پشتیوانیی ئه‌مریكا‌و بریتانیا ‌و هاوپه‌یمانه‌كانیان جڵه‌وی حوكمڕانیان گرته‌ ده‌ست، تا ئه‌و كاته‌ی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا پشكداربوون ‌و به‌شیان له‌ كێكه‌كه‌ به‌رده‌كه‌وت، نقه‌یان له‌خۆیان بڕیبوو و بگره‌ پاساویشیان بۆ ئه‌مریكا ده‌هێنایه‌وه‌ و ئه‌وانه‌یان سه‌ركوت ده‌كرد كه‌ له‌جیاتی پرۆسه‌ی ئازادیی عیراق ده‌سته‌واژه‌ی داگیركردنی عیراقیان به‌كاربهێنایه‌ و به‌وانه‌یان ده‌وت پاشماوه‌كانی به‌عس، تا ئیتر ئه‌مریكا خۆی به‌ بڕیاری ره‌سمی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی خۆی وه‌ك داگیركه‌ر ناساند، كه‌چی ئێستا به‌شێك له‌و هێزانه‌ به‌ ده‌ست له‌پشتدانی ئه‌ملاولا به‌وته‌ و به‌كرده‌وه‌ كار بۆ ده‌ركردنی هێزه‌كانی ئه‌مریكا ده‌كه‌ن، له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا نه‌بووایه‌، ئه‌وا به‌شێك له‌وانه‌ له‌ناو (حه‌وزه‌ی عیلمی)شدا كه‌س نه‌ده‌بووه‌ شوێنكه‌وته‌یان، جگه‌ له‌وه‌ش ئێستا كه‌ عیراق و جیهان به‌گشتی كه‌وتوونه‌ته‌ گێژاوی داڕمانی ئابوورییه‌وه‌ و ئه‌و غه‌زو به‌زه‌ی سه‌رده‌می نه‌وت به‌ 109 دۆلاری تێپه‌ڕاندووه‌، له‌و هێزانه‌ به‌په‌رۆشتر كار بۆ رووخاندنی عیراقی نوێ ده‌كه‌ن چونكه‌ وه‌ك جاران له‌به‌ره‌كه‌ی ناچننه‌وه‌ ‌و به‌ڵكو حوكمڕانیكردنی عیراقێكی وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا به‌رپرسیارێتی و پلانی ده‌وڵه‌تداریی گه‌ره‌كه‌.

له‌ هه‌رێمی كوردستانیش وه‌ك به‌شێك له‌ وڵاتانی تری جیهانی سێیه‌م هێشتا هیچ بژارده‌یه‌ك له‌ئارادا نییه‌، چونكه‌ هه‌رێمی كوردستان په‌یوه‌سته‌ به‌ عیراقێكه‌وه‌ كه‌ چاره‌نووسی له‌ناو گه‌مه‌ سیاسییه‌ ئیقلیمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا ونه‌، چونكه‌ هێشتا دیارنییه‌ كه‌ ئاخۆ عیراق له‌سه‌ر به‌ره‌ی ئه‌مریكا- توركیا- سعودیه‌ ساغده‌بێته‌وه‌ یان به‌ره‌ی ئێران – روسیا- چین، كه‌ ئێستا ئه‌م دوو به‌ره‌یه‌ گه‌مه‌كاری سه‌ره‌كیی سه‌ر شانۆی سیاسین، بۆیه‌ عیراق ‌و هه‌رێم به‌هۆی داڕمانی ئابوورییانه‌وه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ گێژاوێكه‌وه‌ كه‌ هه‌رێم له‌به‌ر دروشمبازیی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی دیارنییه‌ دواجار خۆی له‌سه‌ر به‌ره‌ی عیراق ساغ ده‌كاته‌وه‌ یان له‌سه‌ر به‌ره‌ی وڵاتانی ئیقلیمی كه‌ هێنده‌ی ئه‌و سه‌رچاوه‌ی داهاته‌ی كه‌ له‌به‌غداوه‌ دێت بۆ هه‌رێمی كوردستان، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ ژێرده‌ستی وڵاتانی ئیقلیمیدایه‌، هه‌رچی خودی عیراقیشه‌ دیارنییه‌ وه‌ك ده‌وڵه‌ت خۆی له‌كام له‌و دوو به‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌دا ساغده‌كاته‌وه‌ ئێران یان ئه‌مریكا كه‌ دووكاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی سه‌ر گۆڕه‌پانی عیراقن، له‌ رووی قووڵاییه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌شییه‌وه‌ هێشتا دیارنییه‌ ئاخۆ عیراق ده‌چێته‌ به‌ره‌ی ئه‌و وڵاته‌ عه‌ره‌بییانه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیدان له‌گه‌ڵ ئیسرائیل، یان ده‌چنه‌ ئه‌و به‌ره‌یه‌وه‌ كه‌ دژی ئاساییكردنه‌وه‌ن، بۆیه‌ جیهان به‌گشتی ‌و عیراق ‌و هه‌رێم به‌تایبه‌تی كه‌وتوونه‌ته‌ به‌رده‌م بژارده‌یه‌كه‌وه‌ له‌سه‌رده‌می نه‌بوون یان نادیاریی هه‌ڵبژاردنی بژارده‌دا.

 242 جار بینراوە