سەرەکی » ئەدەب و هونەر » سانسۆر دژی داهێنانە

سانسۆر دژی داهێنانە

سانسۆر ئەو شتەیە كە دەتوەستێنێت لەوەی دەتەوێت بیكەیت، ئەوەی نووسەرانیش قسەی لەسەر دەكەن ئەوەیە كە دەیكەن، نەك ئەوەی كە دەبێتە رێگر لەوەی دەیكەن. هیچ نووسەرێك نییە حەزی لەوە بێت باسی سانسۆر بكات، نووسەران دەیانەوێت باسی داهێنان بكەن، سانسۆریش دژی داهێنانە، وزەیەكی نێگەتیڤە، هێنانەئارای نەبوونە بۆ بوون، یان بە خواستنی وەسفێكی (تۆم ستورارد) بۆ مردن (نائامادەیی بوون).

سەلمان روشدی

له‌ عەرەبییه‌وه‌: تارا شێخ عوسمان

دەیانەوێت قسە لەسەر ئەوە بكەن چەندە كرێ وەردەگرن، زۆربڵێی بكەن لەبارەی نووسەرانی تر و ئەو پارەیەی ئەوان وەریدەگرن، دەیانەوێت سكاڵا لە رەخنەگران و بڵاوكەرەوەكان بكەن و ناڕەزایی خۆیان لە سیاسییەكان دەربڕن، دەیانەوێت قسە لەسەر ئەوە بكەن كە حەزیان لێیە و باسی ئەو نووسەرانە بكەن كە خۆشیاندەوێن، باسی ئەو چیرۆك و تەنانەت رستانە بكەن كە مانایەك دەگەیەنێت بۆیان، لە كۆتاییشدا دەیانەوێت باسی بیروڕاكانی خۆیان و چیرۆكە تایبەتەكانیان بكەن، باسی شتەكانیان بكەن.
نووسەری تەنزنووسی بەریتانی (پۆل جیننگز) لە وتارە بلیمەتانەكەی دەربارەی(بەرگریكاری) كە لاساییكردنەوەیەكی گاڵتەئامێزانەی بوونگەراییە، باسی ئەوە دەكات كە جیهان دابەش بووە بەسەر دوو چیندا (شت) و (ناشت). لە نێوان ئەو دوانەشدا جەنگێكی بەردەوام هەیە، ئەگەر نووسین (شت) بێت، ئەوا سانسۆر (ناشت)ەكەیە. هەر وەك شالیریش بە كۆردیلیای وت «هیچ شتێك لە ناشتەوە نایەت».(1)

گەر ویستت (هەوا) بكە بە نموونە، ئەوەتا لە دەروبەرمانە، زۆر و خۆڕاییە، شایەنی هەناسەدانی هەموانە. دەزانم بەتەواوی سازگار و پاك نییە، بەڵام بەهەرحاڵ هەیە و بە زۆرییش بەشی هەموومان دەكات و لێیشی دەمێنێتەوە. كاتێك هەوا وا لەبەردەستدا بێت و بێ بەرامبەر و بەو بڕەش بێت، پێویست بەوە ناكات داوا بكرێت هەوا بۆ هەموان و بەخۆڕایی دەستبەر بكرێت و بڕەكەی وا بێت بەشی هەموان بكات. دەتوانیت ددان بە بوونی ئەوەدا بنێیت كە هەتە، یان چاوی لێ بپۆشیت، كەواتە پێویست ناكات لەبارەیەوە دەنگەدەنگ بكەیت. تۆ هەوای خۆڕایی شیاوی هەناسەدان هەڵدەمژیت و دەژیت. هەوا بابەت نییە، شتێك نییە زۆربەمان بمانەوێت مشتومڕی لەسەر بكەین.

بیهێنە پێش چاوی خۆت لە شوێنێك و لە بەرزاییەك دوو بۆری زەبەلاح ببینیت، ئەو هەوایەی تۆ هەڵیدەمژیت لەو دوو بۆرییەوە بێنە دەرەوە. هەوایەكی سارد و هەوایەكی گەرم و هەوایەكی مامناوەندیش لە یەكەیەكی تێكەڵكردنی ئاسمانیی ئەوتۆوە، پاشان بیهێنە بەرچاوت رۆژێك قەبارەیەك لەوێ لەو بەرزاییەوە كە نایزانین یان رەنگە بیزاین یەك لە دوای یەك بۆرییەكان بگرێتەوە، ئیدی هەست بە هێواشبووەنەوەی ئەو هەوایە دەكەین كە هەبوو و شیاوی هەناسەدان و خۆڕایی بوو و كەم دەبێتەوە. كاتێك دەزانین هەناسەمان توند دەبێت، بەڕادەیەك هەناسە دەدەین بۆ داواكردنی هەوا. لەو كاتەدا زۆربەمان دەستمان كردووە بە ناڕەزایی بۆ ئیدانەكردنی كەمیی بەخشینی هەوا و بە دەنگی بەرز داوای مافی پێدانی هەوای خۆڕایی و شیاوی هەڵمژین دەكەین، دەتوانیت بڵێیت (كەمیی) داخوازیی دروست دەكات.

ئازادیی ئەو هەوایەیە كە هەڵیدەمژین، ئێمە كە لەو بەشەی جیهان دەژین سەرەڕای خەوشەكانی، هەوای خۆڕایی هەڵدەمژین، لانی كەم ئەگەر ئەو گەنجە رەشپێستانەی (مەیامی) نەبین كە بلوسی كڵاوداریان لەبەردایە كە دەتوانن هەناسەی لێوە بدەن و ئەگەر ئەو ژنانەی (ویلایەتە سوورەكان)(2) نەبین كە هەوڵ دەدەین کۆمەڵێ بڕیار بدەین كە تایبەتە بە جەستەمانەوە. هەوایەكی خۆڕایی و شیاوی هەڵمژینی نائایدیالیمان هەیە، بەڵام مادام شیاوی هەناسەدانە و خۆڕاییە، پێویستمان بەوە نییە گۆرانی بڵێین و سەمای بۆ بكەین، هەر هێندەیە ددان دەنێین بە بوونیدا و دەڕۆین.

داهێنان بەتەنها ئازادیی پێویست نییە
كاتێك شەو چاو لێكدەنێن، وای دادەنێین كە سبەی ئازاد دەبین، چونكە ئەمڕۆ ئازاد بووین. داهێنان بەتەنها ئازادیی پێویست نییە، بەڵكو گریمانەی ئازادیشی پێویستە. ئەگەر هونەرمەندێكی داهێنەر ترسا لەوەی بەیانی ئازاد نابێت، ئەگەر لە ئاكامی هەڵبژاردنی بابەتەكەی و شێوازی چارەسەركردنەكەی ترسا، كەواتە ئەوە بەهرە نییە كە هەڵبژاردەكانی دیاری دەكات، بەڵكو ترسە. ئەگەر متمانەمان بە ئازادییەكەمان، نەبێت ئەوا ئازاد نین.

لەوەش خراپتر، كاتێك سانسۆر خۆی هەڵدەقورتێنیتە هونەرەوە و دەبێتە بابەتەكەی، ئەوە هونەرەكە دەبێتە هونەرێكی قەدەغە، جیهانیش وا دەیبینێت و تێیدەگات. سانسۆرچی ئەو كارە بە نائاكاریی زیادەڕۆیی و كفركردن و بێ پەردە و جێگەی مشتومڕ لە قەڵەم دەدات، ئیدی ئەو وشانە بۆ هەتایە وەك نەوڕەس بە دەوری گەردنی ئەو دەریاوانە نەفرەتلێكراوەوە، واتە كارە قەدەغەكەوە بە هەڵواسراوی دەمێننەوە.

هێرشكردنە سەر كارێك زیاترە لە سنوورداركردنی، چونكە بەلای جەماوەری ئاساییەوە بە جۆرێك لە جۆرەكان ئەو كارە هەمان كارە بەرامبەر هەر خوێنەرێكی (خۆشەویستەكەی لەیدی چاترلی)(3) و (خولگەی قرژاڵ)(4) هەموو دیمەنەكانی (دواتانگۆ لە پاریس)(5) یان (پرتەقاڵی ئالی)(6)، دەیان و سەدان و هەزاران كەس هەن كە ئەو كارانە بە كاری زۆر پیس و زۆر توندوتیژ یان هەردووكیان دەناسێنن.

ئیدی گریمانەی گوناه دەبێتە جێگرەوەی گریمانەی بێگوناهی. چی وای كردووە ئەو هونەرمەندە موسڵمانە ئەو خواوەندە هندییە بە رووتی بكێشێت؟ ئایا نەیدەتوانی رێز لە پۆشتەییەكەی بگرێت؟ بۆچی ئەو نووسەرە روسییە وای كرد پاڵەوانی رۆمانەكەی بكەوێتە داوی خۆشەویستی نەوجەوانێكی سەرنجڕاكێشەوە؟ ئایا نەیدەتوانی تەمەنێكی یاسایی پەسەندكراو هەڵبژێرێت؟ بۆچی ئەو شانۆنامەنووسە بەریتانییە وەسفی دەستدرێژییەكی سێكسی دەكات لە (گۆردوارا)ی پەرستگەی سیخەكان؟ ئایا نەدەكرا ئەو دەستدرێژییە لە خاكی پیرۆز دەرهێنێت؟ بۆچی هونەرمەندەكان كێشە دەنێنەوە؟ ناتوانن جوانیی و رەوشت و چیرۆكێكی باشی نەفرەتیمان پێشكەش بكەن؟ بۆچی وا دەزانن ئەگەر بەو شێوازە مامەڵە بكەن، ئێمە لەگەڵیان دەبین؟

«هەموو خەڵكی وتیان دانیشە تۆ بەلەمەكە دەلەنگێنیت/ شەیتان راتدەكێشێتە خوارەوە، بەو رۆحە قورسەوە هەرگیز سەر ئاو ناكەوی/ دانیشە، دانیشە، دانیشە، دانیشە، دانیشە/ تۆ بەلەمەكە دەلەنگێنیت»(7).
لەوپەڕی چالاكیدا، درۆی سانسۆرچی سەردەگرێت بۆ داگیركردنی شوێنی راستەقینەی هونەرمەند و ئەو بڕوایە بڵاودەبێتەوە کە ئەو شتەی قەدەغەكراوە، شایانی قەدەغەكردنە. لەراندنەوەی بەلەمەكە شتێكی قێزەونە. ئەمە تەنها لە جیهانی هونەردا نییە، چونكە وەزارەتی حەقیقەت لە چینی هاوچەرخ سەركەوتوو بووە لە باوەڕپێهێنانی بەشێكی زۆری گەلی ئەو وڵاتە كە پاڵەوانانی گۆڕەپانی (تیانامین) لەڕاستیدا چەند كەسێكی شەڕەنگێزن و دەیانەوێت نەتەوە لەناوبەرن. ئەوە سەركەوتنی كۆتایی سانسۆرچییە: كاتێك خەڵك توانای ئەوەی نەبێت بیر لە راستێتی شتەكان بكاتەوە، بەوانەشەوە كە دەزانن بە شێوەیەكی هەمیشەیی ئامانجی درۆكانن.

سانسۆر گرنگە بۆ هونەرمەندان
زۆرجار شاكارێكی قەدەغەكراو رووبەڕووی وەسفەكانی سانسۆر دەبێتەوە و خۆی دەسەلمێنێت (ئۆلیسیس) و (لۆلیتا) و (هەزارویەك شەوە) بە نموونە. زۆر جاریش هونەرمەندانی مەزن و ئازا بە رووی سانسۆرچیاندا دەوەستن و بە نهێنی داهێنان لە كارێكی سەرسوڕهێنەردا دەكەن، وەك ئەدەبی (سامیزدات) لە یەكێتی سۆڤییەتی جاران، یان بۆ دروستكردنی فیلمی سەرنجڕاكێش و خۆقوتاركردن لە چەقۆی سانسۆرچی، وەك زۆر لە فیلمە سینماییە ئێرانییە هاوهاچەرخەكان و هەندێك فیلمی چینی.

تەنانەت هەندێك هەن دەڵێن «سانسۆر گرنگە بۆ هونەرمەندان، چونكە ئامبازی خەیاڵدانیان دەبێت، وەك ئەوەی بڵێن ئەگەر هەردوو دەستی كەسێك ببڕیتەوە دەتوانیت ستایشی بكەیت كە بە گرتنی قەڵەمەكەی بەددانی فێری نووسین بووە».

سانسۆر خزمەتی هونەر ناكات و خراپترین رەهەندە بەلای خودی هونەرمەندانەوە، كارەكانی (ئاوی ویوی) ماوەتەوە، بەڵام خودی هونەرمەندەكە ژیانێكی سەختی هەیە. ئۆڤیدی شاعیر لە لایەن (ئۆگۆست سیزەر)ی تووڕەوە دوورخرایەوە بۆ دەریای رەش و ئەوەی مابووەوە لە ژیانی لە چەقی دۆزەخدا بەسەری برد كە پێی دەوترا (تومیس)، بەڵام شیعرەكانی ئۆڤید دوای لەناوچوونی ئیمپراتۆریەتی رۆمانییەكانیش مانەوە.

(مێندلستام)ی شاعیر لە سەردەمی ستالیندا لە یەكێك لە سەربازگەكانی كاری زۆرەملێدا مرد، بەڵام شیعرەكانی لە یەكێتی سۆڤیەت زیاتر ژیان. لۆركای شاعیری ئیسپانی لەسەر دەستی بەكرێگیراوانی ژەنەراڵ فرانكۆ گوللەباران کرا، بەڵام شیعرەكانی لە حیزبی (ڤالانچ)ی فاشیی زیاتر ژیان. لەبەر ئەوە دەتوانین بڵێین هونەر لە سانسۆر بەهێزترە، رەنگە زۆر كات وابێت، بەڵام هونەرمەندان لاوازن.

لەم ماوەیەدا، كۆمەڵەی (پێن)ی ئینگلیزیی(8) لە ئینگلتەرا ناڕەزاییان دەربڕی لە دژی پێشانگەی كتێبی لەندەن كە كۆمەڵێك نووسەری چینیی بانگهێشت كردووە كە پێیان دەوترێت نووسەرانی رەسمیی و لە لایەن حكومەتی چینەوە پشتیوانی دەكرێن. لە كاتێكدا دەنگی لانی كەم (35) نووسەر كە لە زیندانەكانی حكومەتی چیندان، لەوانەش (لیو شاوبۆ)ی خاوەنی خەڵاتی نۆبڵ و (زۆیوفۆ)ی شاعیری جیابووەوە و ئۆپۆزیسیۆن، كپ و بێبایەخ كراوە. لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش، هەموو ساڵێك دەمارگیرەكان دەیانەوێت كتێبی چەند نووسەرێك قەدەغە بكەن وەك (كۆرت فۆنیگۆتو) و (جەی كەی رۆلینگ) كە بە شێوەیەكی ئاشكرا پشتیوانی لە جادووی رەش دەكات. هەروەها لایەنگرانی دیزاینی ژیرییش بەردەوامن لە دژایەتیكردنی كتێب و نوسینەكانی (چارلز داروین).

جارێكیان نووسیم و هێشتاش ئەوە بەڕاست دەزانم كە هێرشكردنە سەر تیۆری گەشەسەندن لە بەشێك لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریکا خۆی لە خۆیدا سوودبەخشە بۆ رەتكردنەوەی تیۆرەكە، چونكە دەریدەخات كە هەڵبژاردنی سروشت هەموو كات سەركەوتوو نابێت لانی كەم لە ناوچەی كانساس، مرۆڤەكان دەتوانن بەرەو دواوە و بە ئاڕاستەی بازنەی ونبووش گەشە بكەن.

ئەوەی مەترسیدارە ئەو كاردانەوەیە زۆر پەسەند بكرێت كە خۆی لە رستەی (بەلەمەكە مەلەگێنە)دا دەبینێتەوە و لە دژی ئەو هونەرمەندانەی كە دەیجوڵێننەوە. ئەو كۆكبوونەیە لەسەر ئەوەی دەكرێت سانسۆر پاساوێك بێت كاتێك خاوەن بەرژەوەندی و خاوەن ئینتیمای رەگەزی و ئایینی دیاریكراو رایبگەیەنن كە لەبەرامبەر كارێكی هونەری دیاریكراودا هەست بە سووكایەتی دەكەن.

هونەر مەزنە، یان تەنها و بە خاكەڕاییەوە بڵێین هونەری رەسەن لە ناوچەیەكی ناوەندیی ئاسوودەدا خەڵق ناكرێت، بەڵكو هەمیشە لە لێواردا خەڵق دەبێت. رەسەنایەتی مەترسیدارە، کێشە دروست دەكات، پرسیار دەكات، گریمانەكان رەتدەكاتەوە، رەمزە ئاكارییەكان دەلەرزێنێت، رێزی مانگا پیرۆزەكان و ئەوانی تر كەم دەكاتەوە. دەكرێت هونەر شۆكهێنەر بێت، یان ناشیرین بێت، یان بە بەكارهێنانی گوزارشتێكی گشتگیر مەعشوقی رۆژنامە زەردەكان بێت، مشومڕ هێنەر بێت. ئەگەر بڕوامان بە ئازادی بێت، ئەگەر بمانەوێت ئەو هەوایەی هەڵیدەمژین زۆر و شایەنی هەڵمژین بێت، ئەوە هونەرە و دەبێت بەوەوە نەوەستین بەرگری لە مافی مانەوەی بكەین، بەڵكو دەبێـت ستایشی بكەین. هونەر سەرگەرمیی نییە، هونەر لە باشترین حاڵەتیدا شۆڕشە.

پەرواێزەكان:

(1)Report on Resistentialism, by Paul Jennings

(2) ئەو ویلایەتە ئەمریكیانەیە كە زۆرینەی دانیشتوانەكەیان لایەنگری پارتی كۆمارین

(3) Lady Chatterleys Lover

(4) Tropic of Capricorn

(5)Last Tango in Paris

(6)A Clockwork Orange

(7)»Sit Down, You›re Rockin› the Boat» by Frank Loesser

(8) English PEN

سەرچاوە: التكوین- وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: آلا‌ء نحلاوی

 416 جار بینراوە