سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ساده‌یی وێنه‌

شیعر و ساده‌یی وێنه‌

سه‌دیق سه‌عید رواندزی

ساده‌یی زمان له‌ ئاستی ده‌ربڕین و وێنه‌ی هونه‌ریی و ره‌وانیدا، رووبه‌رێكی گه‌وره‌ له‌ شیعری كوردی، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ تاكو قۆناغی نیوه‌ی دووه‌می هه‌فتاكان و سه‌ره‌تای هه‌شتاكان پێكدێنێك. به‌ جۆرێك كه‌ شیعری ئه‌و قۆناغانه‌، شیعرێكه‌ له‌ڕووی زمانی ده‌ربڕین و وێنه‌ی شیعریی و ماناوه‌، هه‌ڵگری زمانێكی ساده‌یه‌ و ده‌شێ هه‌موو خوێنه‌رێك له‌ شیعره‌كان بگات، به‌ پێچه‌وانه‌ی شیعری سه‌رده‌می كلاسیك، كه‌ له‌ ئاستی ماناو ناوه‌ڕۆكدا، هه‌ڵگری گوتارێكی ئاڵۆزن و مانا تیایاند ونه‌. ئه‌و ساده‌ییه‌ كه‌ ده‌توانین بڵێن له‌گه‌ڵ نوێكردنه‌وه‌ی شیعر له‌ سه‌ر ده‌ستی گۆرانه‌وه‌ دێته‌ نێو زمانی شیعر، ساده‌ییه‌كه‌ به‌ ئاراسته‌ی جوانی و چێژ و مانا. له‌ پشت ئه‌و زمانه‌ ساده‌یه‌وه‌، جوانییه‌ك له‌ڕووی فۆرم و ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ له‌ شیعره‌كان هه‌یه‌، كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و دنیابینییه‌ شیعرییه‌ن، كه‌ شاعیرانی ئه‌و سه‌رده‌م له‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ده‌وروبه‌ر و ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سروشتییانه‌ی ژیان هه‌یانه‌. دنیابینییه‌ك كه‌ مانایه‌ك به‌ شیعر و ئه‌ركی شیعر ده‌دات و هه‌رگیز شیعرییان له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمان و مانا نه‌مبینیوه‌. بۆیه‌ به‌ ده‌گمه‌ن شیعرێكی ئه‌و قۆناغه‌ شیعرییانه‌ هه‌یه‌، خوێنه‌ر تێی نه‌گات و چێژی لێوه‌رنه‌گرێت.

ئه‌م خاسیه‌ته‌ی زمانی شیعری، تاكو قۆناغی دوای هه‌ره‌سی شۆڕش، به‌رده‌وامی ده‌بێت و له‌ دوای ئه‌و قۆناغه‌وه‌ تاكو راپه‌ڕین، به‌هۆی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ سیاسییه‌ی دێته‌ ئاراوه‌، شێوازێكی دیكه‌ی زمان، كه‌ ته‌مومژو سمبول دوو له‌ خاسییه‌ته‌ دیاره‌كانییه‌تی، دێته‌ نێو گوتاری شیعری كوردییه‌وه‌. له‌و قۆناغه‌دا، ساده‌یی زمان له‌ڕوونی و ساكارییه‌وه‌، ده‌گۆڕێت بۆ ساده‌ییه‌كی ئاڵۆز كه‌ مانا تیایدا ونه‌ . چونكه‌ هه‌ر وشه‌یه‌ك ده‌بێته‌ میتافۆرێك و له‌ چوارچێوه‌ی مانا فه‌رهه‌نگییه‌كه‌ی خۆی نامێنێت. بۆ نموونه‌: ئه‌گه‌ر سروشت لای گۆران هێمای جوانی بێت، ئه‌وا له‌ شیعره‌كانی (ئه‌نوه‌ر قادر محه‌مه‌د)دا، سروشت ده‌بێته‌ هێمای خۆڕاگری نه‌ته‌وه‌یه‌ك و ئاماژه‌ به‌ شوناس و مانه‌وه‌ی خاكێك ده‌كات، كه‌ له‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی سڕینه‌وه‌ و نه‌ماندایه‌. چونكه‌ ئه‌و قۆناغه‌، قۆناغی ره‌شبینی و نائومێدی و هاوكات قۆناغی ژێرده‌سته‌یی و چه‌وسانه‌وه‌ی سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی بووه‌. له‌ هه‌ردوو ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كه‌دا، زمانێكی ساده‌ و ره‌وان هه‌یه‌، به‌ڵام زمانێك نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی جوانی و چێژ و مانا. زمانێك نییه‌ رۆژانه‌یی و میللییاانه‌، به‌ جۆرێك كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ واتایه‌كی شیعرییانه‌ بێت. شاعیرانی پێش راپه‌ڕین، به‌ زمانێكی ساده‌ گوزارشتییان له‌ شیعر و دنیای جوانی شیعر كردووه‌، له‌ دوای راپه‌ڕینه‌وه‌، ساده‌یی زمان دیسانه‌وه‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌شێك له‌ خاسییه‌ته‌ هونه‌رییه‌كانی شیعری نه‌وه‌ی نوێی دوای راپه‌ڕین، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان ساده‌یی زمان، به‌ ئاراسته‌ی بێ مانا كردنی زمان و داماڵینی شیعره‌ له‌ هه‌موو ئه‌دگارێكی هونه‌ریی و ئستاتیكییانه‌، تا راده‌ی نه‌مانی هیچ جیاوازییه‌ك له‌ نێوان زمانی رۆژانه‌ و زمانی هونه‌ری شیعردا. بڕوام وایه‌، هیچ كاتێك شیعری كوردی، به‌ قه‌د ئه‌و ساتانه‌ و له‌سه‌ر ده‌ستی نه‌وه‌ی نوێی دوای راپه‌ڕین و ده‌یه‌ی دوو هه‌زاره‌كان به‌ تایبه‌تی، بێ ماناو بێ به‌ها نه‌كراوه‌. له‌ مێژووی شیعری كوردیدا، شیعرێك نابینینه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مانای شیعریی و زمانی شیعری، ته‌نانه‌ت به‌ شیعره‌ هه‌جوه‌كانی شێخ ره‌زاشه‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئێستا، كه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م گوتاری به‌ ناو نه‌وه‌یه‌كی شیعری داین، كه‌ زۆرینه‌یان قسه‌ و شیعر، زمانی هونه‌ریی شیعر و زمانی گشتی و كۆمه‌ڵایه‌تی و بازاڕیی، له‌ یه‌كتری جیاناكه‌نه‌وه‌ و شیعر وه‌ك كرده‌یه‌كی زمانی رۆژانه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو به‌هاو پێوه‌رێكی هونه‌ری و ئستاتیكی ده‌بینن. له‌ كاتێكدا زمان ره‌گه‌زی سه‌ره‌كی شیعره‌. شیعری ئه‌و نه‌وه‌یه‌ له‌ ئاستی دونیابینیدا، له‌ خولانه‌وه‌یه‌كی به‌رده‌وام دایه‌ به‌ ده‌وری وشه‌ و دیارده‌ی باودا. شیعرێكه‌ له‌ڕووی وێنه‌ و گوزارشتی شیعریی و حیهانبینی شیعرییه‌وه‌، په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌ندێك بابه‌تی ساده‌ و رۆژانه‌یی و هه‌ندێ جار زۆر بێ به‌هاش. گه‌رچی به‌شێكی زۆری ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی كه‌ له‌دوای راپه‌ڕینه‌وه‌ شیعر ده‌نووسن، باس له‌ شوناسی جیاواز و ئه‌زموونی جیاواز ده‌كه‌ن، وه‌لێ كاتێ شیعر و دنیابینی شیعرییان ده‌بینین، ئه‌و كات ده‌زانین ئه‌و نه‌وه‌یه‌، چ نه‌وه‌یه‌كی هه‌ژاره‌ له‌ڕووی دنیابینی شیعرییه‌وه‌. چۆن شیعر ده‌كه‌نه‌ قتووی عه‌تار و هه‌رشتێك به‌ خه‌یاڵییان داهات، به‌ ناوی شیعره‌وه‌ ده‌ینووسن. شیعر كه‌ خاڵی بووه‌وه‌ له‌ گوتار، له‌ جوانی، له‌ شیعرییه‌ت و چێژ، ئیدی ده‌قێك نامێنێته‌وه‌ به‌ ناوی شیعر.

ئه‌وه‌ی نووسین له‌ ده‌ربڕینی میللی جیا ده‌كاته‌وه‌ زمانه‌، گرنگ نییه‌ ئه‌و زمانه‌ ساده‌یه‌ یان ئاڵۆز، زمانێكی راسته‌وخۆیه‌ یان ته‌مومژاوی، ئه‌وه‌ گرنگه‌ چی به‌و زمانه‌ ده‌گوترێت. چونكه‌ زمان له‌ تێكستی ئه‌ده‌بی به‌ گشتی و شیعریش هونه‌ری ده‌ربڕینه‌. شیعر هه‌رگیز ئه‌وه‌ نییه‌، چی بمانه‌وێت بیڵێین، به‌ بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ چێژ و جوانی بكه‌ینه‌وه‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی زمانی ده‌قی شیعریی و زمانی رۆژ، له‌ یه‌كتری جیابكه‌ینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر شیعر ته‌نها به‌ (گوتن) بزانین، ئه‌وا هه‌موو ده‌ربڕین و گوتارێك، ده‌بێته‌ ده‌قێكی شیعریی، به‌ڵام ئایا شیعر ته‌نها زمان و ده‌ربڕینه‌، یان جوانی و چێژ و له‌ هه‌مووشیان گرنگتر مانایه‌؟ غه‌مگین بۆڵی له‌ شیعرێكدا به‌ ناوی ( ئه‌م پارچه‌ زه‌وییه‌ نه‌خۆشه‌) ده‌ڵێت:_

ئه‌م شاره‌ بۆیه‌ ناخۆشه‌
پڕه‌ له‌ شاعیری خوێڕی
شاعیرانێك هێنده‌ درۆزن
با ئه‌وه‌ش زیاد بكه‌م
ئه‌و شاعیرانه‌ش خوێڕین كه‌ له‌فه‌ی مریشك ده‌خۆن و
باسی له‌فه‌ی فه‌لافل ده‌كه‌ن
شیعرێكم نه‌خۆش كه‌وتووه‌ حه‌بی ڤیاگرای ده‌ده‌مێ.

ئه‌وه‌ی شیعر، له‌ زمانی ئاسایی و رۆژانه‌یی و قسه‌كردن جیا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌و ره‌هه‌نده‌ هونه‌ری و مانایی و ئستاتیكیه‌یه‌ كه‌ زمان هه‌یه‌تی. چونكه‌ شیعر، جیایه‌ له‌ گوتن و ده‌ربڕین. ده‌ربڕین، ده‌شێ به‌ بێ هیچ رێكخستنێكی هونه‌ریی و زمانه‌وانی بگوترێت، به‌ڵام له‌ شیعردا ده‌بێ جوانكاریی و رێكخستنی زمان و په‌یوه‌ندی ئۆرگانیكییانه‌ی و بابه‌تییانه‌ی وشه‌كان هه‌بێت. به‌ جۆرێك كه‌ مانایه‌ك به‌ ده‌سته‌وه‌ بده‌ن. ساده‌یی له‌و شیعره‌شدا هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌م ساده‌ییه‌، ساده‌ییه‌ك نییه‌ وه‌ك ساده‌یی شیعری نیو سه‌ده‌ زیاتر له‌مه‌وبه‌ر، ئه‌م ساده‌ییه‌، به‌ ئاراسته‌ی داماڵینی شیعره‌ له‌ زمان و به‌ ئاراسته‌ی ناشیرینكردن و بێ ماناكردنی زمانی شیعرییه‌. ده‌كرێ بپرسین، چ په‌یوه‌ندییه‌كی بابه‌تی و ئاماژه‌یی و واتایی، له‌ نێوان وشه‌كانی (فه‌لافل) و (خوێڕیی) و (شار) و (مریشك) و(ڤیاگرا) هه‌یه‌؟ جگه‌ له‌ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستنێكی نازمانی و ناواتایی نه‌بێت، كه‌ ده‌لاله‌ت له‌ تێنه‌گه‌یشتن له‌ شیعر و ره‌هه‌نده‌كانی زمان له‌ شیعردا ده‌كات. ده‌كرێ هه‌موو شارێك كورت بكه‌ینه‌وه‌ له‌ بوونی كه‌سێك كه‌ گوایا (خوێڕی)یه‌؟ مه‌گه‌ر ئه‌وانیش مافی ژیان و بوونییان وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خۆیان ژیانه‌كه‌یان هه‌ڵبژاردووه‌ نییه‌؟ ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك له‌لایه‌كی تره‌وه‌، ده‌ربڕینی (خوێڕی) ده‌ربڕینێكه‌ له‌ نێو زمانی میللی و عه‌وام هه‌یه‌ یان زمانی شیعر؟ هه‌موو شیعری كوردی له‌ گۆرانه‌وه‌ تا پێش راپه‌ڕین بخوێنیته‌وه‌، وێنه‌ی بێ ماناو بێ فیكر و قووڵایی و ساده‌گۆیی له‌و شێوه‌یه‌ نابینیته‌وه‌. مه‌گه‌ر شیعری ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ش شیعری ساده‌ له‌ڕووی زمان و ده‌ربڕین نه‌بوونه‌؟ ئایا ساده‌یی زمان له‌ شیعری ئه‌واندا، هاوتای ئه‌و ساده‌ییه‌ی زمانه‌، كه‌ ئه‌و شاعیره‌ ده‌سته‌پاچه‌یه‌ له‌ زمان وده‌ربڕین له‌ شیعره‌كانیدا هه‌یه‌تی؟ شاعیری ساده‌نووس، چونكه‌ ساده‌ بیر ده‌كاته‌وه‌، بێگومان به‌ ساده‌ییش ده‌ڕوانێته‌ ژیان. بۆیه‌ هه‌میشه‌ فۆكسی له‌ سه‌ر شته‌ بێ به‌هاو بێ ماناكی ژیانه‌. ده‌نا ئه‌م جۆره‌ ده‌ربڕینانه‌، نه‌ك ناچنه‌ خانه‌ی شیعر و دنیای جوانی شیعر، به‌ڵكو كاتێ زمان له‌ نزمترین ئاستی میللییش دابێت، هێشتا له‌ڕووی واتاییه‌وه‌، ماناكانی قووڵتر و به‌رجه‌سته‌ترن، له‌و جۆره‌ به‌ناو شیعرانه‌. شیعری ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی كه‌ خۆی به‌ ده‌نگی تازه‌ی دوای راپه‌ڕین ده‌ناسێنێت، پڕه‌ له‌و جۆره‌ نموونانه‌ و بگره‌ به‌ شێكی زۆری شیعره‌كانی غه‌مگین، له‌وچوارچێوه‌یه‌ ده‌رناچن كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسمان كردن. كه‌ ده‌كرێ خوێنه‌ران بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر شیعره‌كانی، به‌ تایبه‌تیش له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌كانی (ڕووتبوونه‌وه‌ی وشه‌كان) و (ته‌رمێك له‌سه‌ر زمان ده‌نێژم). زۆر جار كه‌ ده‌گوترێت كه‌س شیعر ناخوێنێته‌وه‌، خوێنه‌ری شیعر نه‌ماوه‌، بێگومان له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ وڕێنانه‌ به‌ ناوی شیعره‌وه‌ چاپ و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، كه‌ هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ باشن له‌ نێو تابووتێك بیانێژی، ده‌نا بۆچی ئێستاش شیعره‌كانی بێكه‌س و نالی و قانع ده‌خوێنرێنه‌وه‌، مه‌گه‌ر ئه‌وانیش شیعر نین و ده‌یان ساڵ له‌مه‌و به‌ر نه‌نووسراون؟ بێگومان ئه‌وان ده‌یانزانی شیعر یانی چی؟ په‌یام و ئه‌ركی شیعر چییه‌؟ به‌ پێچه‌وانه‌ی به‌شێكی زۆری ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی دوای راپه‌ڕین، كه‌ شیعر و قسه‌ی رووت و بێ مانا له‌ یه‌كتری جیاناكه‌نه‌وه‌.

 204 جار بینراوە