سەرەکی » وتار » ژیان و که‌سایه‌تیی دکتۆر ئیبراهیم یونسی

ژیان و که‌سایه‌تیی دکتۆر ئیبراهیم یونسی

نووسه‌ر و وه‌رگێڕ: د. محه‌مه‌دعه‌لی سوڵتانی

دکتۆر ئیبراهیم یونسی کوڕی سلێمان خان، نه‌وه‌ی یونس‌خان ده‌سەڵاتداری بانە، لە بەهاری 1926 له شاری بانه لەدایکبووه، خوێندنی سه‌ره‌تایی له بانه و خوێندنی دواناوه‌ندی له شاری سه‌قز کۆتایی پێدێنێت و دوای دوو ساڵ له پاییزی 1943 له تاران ده‌چێته خوێندنگەی نیزام و له‌گه‌ڵ خوالێخۆشبوو ئه‌حمه‌د شاملو له یه‌ک پۆلدا ده‌بن، له ساڵی 1945 بڕوانامه‌ی دیپلۆم وه‌رده‌گرێت و ده‌چێته کۆلێژی سه‌ربازی، له پاییزی 1948 دا کۆتایی به خوێندنه‌که‌ی دێنێت و ده‌نێردرێت بۆ له‌شکری سه‌ربازی چواری ورمێ، له زستانی ساڵی 1949 دا له ورمێ ژن دێنێت و له‌و ژنهێنانه‌ش سێ کچ و کوڕێکی هه‌یه، له زستانی 1950 دا گولله‌ی به‌رده‌که‌وێت و قاچی چه‌پی له‌ده‌ست ده‌دات، ده‌گوازرێته‌وه بۆ تاران و چالاکی له باڵی سه‌ربازی حزبی توده‌ی ئێراندا ده‌ست پێده‌کات. ساڵی 1954 له‌گه‌ڵ هاوڕێکانی ده‌ستگیرکران و بڕیاری لە سێدارەدانی بۆ‌ده‌رکرا، به‌هۆی قاچیه‌وه، له دوایین ساتی پێش لە سێدارەدان، بڕیاره‌که‌ی دابه‌زی و کرایه زیندانیی هه‌تاهه‌تایی به ئیشکردن له زینداندا، پێش زیندانی کردن سه‌رەتاکانی زمانی فه‌ره‌نسی ده‌زانی، خۆی ده‌ڵێت: «ژماره‌یه‌ک له هاوڕێکانم که بۆ فێربوونی خوله تایبه‌ته‌کان چووبوون بۆ ئه‌مریکا و بریتانیا، یه‌ک دوو Essential یان ده‌توانی بڵێنه‌وه، له‌و کاته‌دا کتێبی ئاسایی بۆ فێربوونی زمانی ئینگلیزی، ناوی Essential English بوو که چوار به‌رگ بوو، زۆرتری خۆم فێربووم و کێشه‌کانم به زمانی فه‌ره‌نسی چاره‌سه‌ر ده‌کرد، له هه‌مان یه‌ک ساڵی یه‌که‌مدا چوار ئێستنشل و دوو کتێبی ته‌واوکه‌رم به ناوه‌کانی Brighter English و English England کۆتایی پێهێنا، له ساڵی 1956 ده‌ستم کرد به خوێندنی به‌رهه‌مه‌کانی دیکێنز، له ساڵی 1957 دا ده‌ستم کرد به وه‌رگێڕانی «ئارزووە گەورەکان»‌ی دێکێنز، خوالێخۆشبوو سیاوه‌ش که‌سرایی، هه‌ر هه‌فته سه‌ردانی ده‌کردین، له یه‌کێک له‌و سه‌ردانانه‌دا، پرسیارم لێکرد ئایا ئه‌م کتێبه پێشتر وه‌رگیڕدراوه‌ته سه‌ر زمانی فارسی؟ وتی: نا… زۆریش هانی دام، وه‌رگێڕانی کتێبه‌کەم کۆتایی پێهێنا و ناردم، خوالێخۆشبوو که‌سرایی کتێبه‌که‌ی له ناوه‌ندی چاپ و بڵاوکردنه‌وەی نیل که تازه دانرابوو، بڵاوکرده‌وه، دکتۆر سیروس په‌رهام زه‌حمه‌تی کێشا و کتێبه‌که‌ی له‌ژێر چاودێری خۆیدا له چاپ دا، کتێبه‌که چاپ بوو، پێشوازییه‌کی زۆری لێکرا و له‌گه‌ڵ کتێبی ئۆدیسەی ‌هۆمێردا، که خوالێخۆشبوو مامۆستا سه‌عید نه‌فیسی وه‌ریگێڕابوو، له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی کتێبی ئێرانه‌وه وه‌کو باشترین وه‌رگێڕانی ساڵی 1959 هه‌ڵبژێردرا، ئه‌مه‌ش بووه هوی هاندانی من بۆ درێژه‌پێدانی کاره‌کانم.
له زینداندا و تاوه‌کو کۆتایی ساڵی 1961 کتێبه‌کانی سپارتاکۆس و «خیاط جادوشده»م بـڵاوکرده‌وه، به یارمه‌تیی خوالێخۆشبوو که‌سرایی وه‌رگێڕانی کتێبی «خانه قانون‌زده – Bleak House» له نووسینی دێکێنزم به ئه‌نجام گه‌یاند، له‌م نێوانه‌دا هه‌روه‌ها وه‌رگێڕانی چه‌ندین کتێبم له هه‌ندێک گۆڤاردا له‌وانه له کتێبی هه‌فته‌ی که‌یهان بـڵاوکرده‌وه.
له ساڵی 1962 له سه‌رده‌می ده‌سەڵاتداریی دکتۆر ئه‌مینی‌دا له زیندان ئازاد کرام، چه‌ندین ساڵ بێکار بووم، یه‌ک ساڵیش له‌گه‌ڵ «بێه‌ئازین» له خزمه‌ت «محه‌مه‌د قازی» دا له کۆمپانیای کامساکس وه‌رگێڕ بووم، له زینداندا خوێندنه‌وەم له بواری چیرۆکنووسین ده‌ست پێکرد، ئاکامی ئه‌و خوێندنه‌وانه، نووسین و کۆکردنه‌وه‌ی کتێبی « هونەری چیرۆکنووسین – هنر داستان‌نویسی» بوو، دواتریش له ڕێکخراوی پلاندانان (ناوه‌ندی ئاماری ئێران) دامه‌زرام، له‌وێش کارم وه‌رگێڕان بوو، به‌رپرسی ناوه‌ندی وه‌رگێڕان بووم،… ڕۆیشتم بۆ فه‌ڕه‌نسا، له‌وێ دۆست و هاوڕێم و هاوزیندانیم دکتۆر روح‌الله عه‌باسی مامۆستای زانکۆ بوو، به هاوکاریی ئه‌و له کۆلێژی باڵای ئابووری ناوم نووسی، له‌وێ به‌کالۆریۆسی ئابووریم وه‌رگرت، دکتۆرای ئابووریشم له ساڵی 1977 له سۆربۆن وه‌رگرت، هه‌رچه‌ند دواتر هیچ که‌ڵکێکم لێوه‌رنه‌گرت، له ڕاستیدا ئیتر به‌دوایدا نه‌چووم، دواتریش هه‌روه‌ها که ده‌بینن، خانه‌نشینم، بڕێکجار توند و بڕێکجار به هێوری کار ده‌که‌م».
دکتۆر ئیبراهیم یونسی له که‌سایه‌تییه ناوداره‌کانی بواری وه‌رگێڕان و خزمه‌تکاری ناوداری فه‌رهه‌نگی ئێران و زمانی فارسییه که به‌رهه‌مه ناوداره‌کانی درێژه‌ی چالاکی نووسه‌ران و وه‌رگێڕه‌کان و ناودارانی کورده که له سه‌رده‌می ده‌سەڵاتی «ئال بوویه» وه و پێش به‌رهه‌می شانامه‌ی فیرده‌وسی ده‌ستی پێکردووه، و خزمه‌تێکی گه‌وره‌یان به زمان و ئه‌ده‌بیاتی فارسی کردووه، دکتۆر یونسی که نزیکه‌ی 80 به‌رهه‌می پێویستی بـڵاو کردۆته‌وه، به وته‌ی زۆرینه‌ی کارناسه به‌ناوبانگه‌کان یه‌کێک له وه‌رگێڕه‌ ده‌گمه‌نەکانی سه‌رده‌مه که به جوانی و به وردی لە ورده‌کارییه‌کانی زمانه‌کانی یەکەم و دوه‌مدا شاره‌زایه و جگه له وه‌رگێڕانی دانسقە، به‌رهه‌مه‌کانی به شێوه‌یه‌ک وه‌رده‌گێڕیت که نه ته‌نها له توانا و جوانییه‌کانی زمانی یەکەم که‌م ناکاته‌وه، به‌ڵکو هاوتایه‌کی باشی له زمانی فارسیدا به‌رهه‌م ده‌هێنێت، و ئه‌م ڕوانین و خوڵقاندنه ئه‌ده‌بییه له ڕۆژگارێکدا که زمانی فارسی له چه‌ندین لاوه هێرشی ده‌کرێته سه‌ر، له توانای هه‌موو که‌سێکدا نییه، دکتۆر یونسی له ڕووی هه‌ڵبژاردنی به‌رهه‌م، چۆنیه‌تیی وه‌رگێڕانی وشه‌کان، هه‌ڵبژاردنی هاوتاکان و نووسینی ڕه‌وان و یه‌کده‌ست له بواری وه‌رگێڕانی فارسیدا بێوێنه‌یه، تایبه‌تمه‌ندیی به‌رچاوی دیکه‌ی دکتۆر یونسی تێڕوانینی ڕوون به‌پێی خوێندنه‌وه‌ی درێژماوه و نزیکه‌ی نیو سه‌ده له ناسین و قووڵبوونه‌وه له ئه‌ده‌ب و به‌رهه‌می نه‌ته‌وه‌کانی دیکه و به‌تایبه‌ت ڕۆژئاوایه که له‌م بواره‌دا خاوه‌ن وته‌ی نوێ و شێوه‌ی هاوتا له‌گه‌ڵ زماندا بووه، ئه‌و توانی پێداویستییه‌کانی بیرکردنه‌وه‌ی ئه‌کتیڤ و گه‌نجی ئه‌مڕۆ و داهاتووی وڵات بناسێت و ئیشی له سه‌ربکات، ئه‌و له کۆمه‌ڵگەیه‌کدا گه‌وره بوو و پێگه‌یشت که هه‌موو شتێک گۆڕانی به‌سه‌رداهات و له کڵاو و جلوبه‌رگی پیاوان و ژنان بگره تاوه‌کو خواردن و گه‌ڕان و خوێندن و… بەڵام ئه‌م گۆڕانه له ڕواڵه‌تدا بوو و له ناوه‌ڕۆکدا ڕووی نه‌دابوو، بەڵام ئه‌وه‌ی دیار بوو ئه‌وه بوو که کۆمه‌ڵگە بو ناسینی ڕیفۆرمێکی بنه‌ڕه‌تی پێویستی به ناسینی بیروڕای کۆمه‌ڵگە پێشکه‌وتووه‌کان بوو که خه‌ریکی ئه‌زموونکردنی ئاڵوگۆڕه جیهانییه‌کان بوون، دکتۆر یونسی به وه‌رگێڕانی به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌ده‌ب و مێژووی جیهانی که به جۆرێک کۆمه‌ڵناسیشه، ده‌یه‌وێت له هه‌نگاوی یه‌که‌مدا ئاوێنه‌یه‌ک له‌سه‌ر ڕێگای هاووڵاتیانی دابنێت که ئاڵوگۆڕه کۆمەڵایه‌تی و فیکرییه‌کان ببینن، ئه‌و له وەڵامی پرسیارێکدا له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌کانی له سه‌رده‌مێکدا که له‌گه‌ڵ سیاسه‌ت تێکه‌ڵ بووە و حوکمی سێداره‌ی بینییبوو، ده‌ڵێت: «نوو‌سه‌ر له بنه‌ڕه‌تدا که‌سێکی فزووله، سانسۆریش که چاودێره، له کاتێکه‌وه که کتێب ده‌رهات هێز دوژمنه‌کانی ناسی، و ئه‌م دوژمنه‌ش شتێک جگه له کتێب نه‌بوو،‌ ئه‌و شتانه‌ش که له‌گه‌ڵ ئایدیۆلۆژیی فه‌رمی ده‌سەڵاتدا دژه، نووسه‌ر به مانایه‌ک ڕه‌خنه‌گره، ڕه‌خنه‌گرێکی جیدی، به‌م کرده‌وه له‌گه‌ڵ ده‌سەڵاتدا ده‌رده‌که‌وێت، چونکه ده‌سەڵات له ڕابه‌ری ئایدیۆلۆژیکدا ته‌نها خۆی به خاوه‌ن ماف ده‌زانێت و ئه‌م ده‌ستێوه‌ردانه قبووڵ ناکات، ده‌سەڵاته‌کان هاوبه‌شییان زۆره، هه‌روه‌ها که کۆمه‌ڵگەکان شتی هاوبه‌شی زۆریان هه‌یه».
له درێژه‌دا ده‌ڵێت: «له‌لایه‌کی دیکه‌وه ئه‌رکی سه‌رشانمه که خه‌ڵکی وڵاته‌که‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و شتانه‌ی له هه‌موو جیهاندا هه‌یه، به‌تایبه‌ت فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیات ئاشنا بکه‌م، به‌م بیرۆکه‌یه‌م بووه که مێژووی ئه‌ده‌بی ڕوسیا و ئه‌ده‌بی ڕۆژئاوا و مێژووی ئه‌ده‌بی یۆنان و مێژووی ئه‌ده‌بی ئه‌فریقام وه‌رگێڕاوه، (جنگ کبیر میهنی)م به‌م هۆکاره‌وه وه‌رنه‌گێڕاوه که ڕۆڵی سوپای سوور به ئه‌وانیتر نیشان بده‌م، نا، سوپای سوور سوپای سۆڤیه‌ته، بەڵام سۆڤیه‌ت دراوسێی ئێمه‌یه، ده‌بێت بیناسین، تواناکانی بناسین. بیره‌وه‌رییه‌کانی خرۆشچۆفم بۆ ئه‌وه نه‌کرده فارسی که شتێک بسه‌لمێنم، بەڵام پێم وایه شتێکی تێدایه که ده‌توانێت بێته وانه‌یه‌کی گرنگ، ئه‌زموونه‌کانی مرۆڤ هه‌مووی ئه‌زموونی گرنگی تێدایه».
که‌سایه‌تیی زانستی دکتۆر یونسی که‌سایه‌تییه‌کی هه‌مه‌لایه‌ن و گشتگیره، که له‌نێو وه‌رگێڕه به ناوبانگه‌کانی ئێراندا پێگه‌یه‌کی تایبه‌تی پێبەخشیوه که توانیویه‌تی له بواره‌کانی ڕۆمان، ڕه‌خنه، مێژووی گه‌لان و چاره‌نووسی گه‌لی کورددا که خۆی به شێک له‌وانه جیای کردۆته‌وه. له ڕاستیدا دکتۆر یونسی زۆر به وردی و ژێرانه ئه‌و شتانه‌ی که فێری بووه له‌گه‌ڵ خۆی تێکه‌ڵی کردووه، ئه‌و له سیسته‌مێکی سیاسی سوننه‌تیدا گه‌وره بووه.
دوای کۆتایی هێنان به خوێندنی سه‌ره‌تایی و دواناوه‌ندی له خوێندنگە مۆدێرنه‌کانی سه‌رده‌می په‌هله‌ویی یه‌که‌مدا ده‌چێته کۆلێژی سه‌ربازی له تاران، دوای ئه‌وه‌ی به شێوه‌یه‌کی نهێنی ڕووی کرده سیاسه‌ت و له‌م بواره‌شدا به بیرکردنه‌وه و هۆشیاریی ته‌واوه‌وه ڕووخانی سیسته‌می پاشایه‌تیی کرده ئامانجی چالاکییه‌کانی خۆی، هه‌ر له‌م سه‌رده‌م و بواره‌دا بوو که ده‌ستگیر کرا و سزای له‌سێداره‌دانی به‌سه‌ردا سه‌پا، که دواتر به هۆی له ده‌ستدانی قاچییه‌وه، سزاکه‌ی بۆ زیندانی هه‌تاهه‌تایی دابه‌زی، دوو خاڵ له‌م بواره‌دا گرنگه، یەکەم: تا ئه‌و شوێنه‌ی به‌رهه‌مه‌کانیم دیوه و خوێندومنه‌ته‌وه، هیچ کاتێک وه‌کو زۆرینه‌ی که‌سێتییه مه‌زنه‌کان له نووسینه‌کانیدا ده‌مارگرژیم سه‌باره‌ت به ئایدیۆلۆژی و بیرێکی تایبه‌ت نه‌دیوه، که دکتۆر یونسی له چالاکانی دیکه‌ی چه‌پ جیا ده‌کاته‌وه، هه‌روه‌ها هه‌موو هه‌وڵ و تواناکانی خۆی بۆ ناسین و باسکردنی ئازایه‌تی و تواناکانی مرۆڤایه‌تی و بیرۆکه‌ی به‌رزی مرۆڤدۆستانه بەکارهێناوه.
دووه‌م؛ کاریگه‌ریی دکتۆر یونسی و هاوڕێکانی له‌سه‌ر کات و شوێن له کرده‌وه‌کانی ئه‌وان ده‌نگدانه‌وه و ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌کی تایبه‌تی هه‌بوو، دکتۆر یونسی له زینداندا نه ته‌نها ته‌سلیمی بارودۆخه خراپه‌که نه‌بوو، به‌ڵکو زیندانی کرده زانکۆ بۆ خۆی، سه‌باره‌ت به زیندانیش ده‌ڵێت: «له زیندانی ئێمه‌دا، کۆمه‌ڵگەیه‌کی زۆر باش و شارستانی و پیێشکه‌وتوو بووین که نزیکه‌ی 60 – 70 پزیشک و ئه‌ندازیار کە هه‌مووییان خوێنده‌وار بوون، چه‌ندین که‌سیش دکتۆرای یاسایان هه‌بوو، کۆمه‌ڵگەیه‌کی کتێبدۆست و کتێبخوێن بوون، زمانی ئینگلیزی له زیندان فێر بووم».
دکتۆر یونسی بڕوایه‌کی به تێڕوانینی نامێژوویی که به‌رهه‌می بیری ئاسایی و که‌سایه‌تییه ئاساییه‌کانه بڕوای نییه، و ئه‌وه له چه‌ندایه‌تیی فه‌رهه‌نگی کۆمه‌ڵگا بێ که‌ڵک ده‌زانێت، هاوڕا له‌گه‌ڵ ئه‌م زاڵبوونه به سه‌ر زانایی خویدا و گرنگیدان به بواری ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگ و ته‌نانه‌ت به پێویست زانینی ئاگاداری له ئه‌ده‌بدا بڕوای به بینینی مێژوویی هه‌یه، له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی دیکه‌ی دکتۆر یونسی تێپه‌ڕاندنی ئایدیۆلۆژییه‌کانه، و بۆ به‌رگری کردن له مافی خه‌ڵک هه‌موو تێکۆشانێکی کردووه، له ڕۆمانه‌کانیدا ڕه‌نجه‌کان و ده‌رده‌کانی خه‌ڵکی کوردستانی به باشی به جیهان ناساندووه.
له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی دیکه‌ی دکتۆر یونسی گرنگیدانیه‌تی به ڕێنووس و زمانی فارسی، ئه‌و باشتر له هه‌ر که‌سێکی دیکه ده‌یتوانی به‌رهه‌مه‌کانی به زمانی کوردی بنووسێت، بەڵام توانی به نووسینی به‌رهه‌مه‌کانی به زمانی فارسی گه‌نجینه‌یه‌کی گرنگ پێکبهێنێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ترەمپ بۆ وای کرد؟

ئارام وەڵەدبەگی زۆر کەس بەسەرسوڕمانەوە لە سیاسەتی نوێی ویلایەتە یەکگرتووەکان ...