سەرەکی » دۆسێ » نەورۆز، ساڵنامەی دوازدە هەزار ساڵەی كورد

لێكۆڵێنەوەیەكی زانستی مێژوویی شوێنەواریی ئەفسانەیی بەڵگەدارە

نەورۆز، ساڵنامەی دوازدە هەزار ساڵەی كورد

دكتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن

 

پێشەكی
مێژووی مرۆڤ زۆر كۆنە لەگەڵ ساڵنامە، چۆن مرۆڤ لەو سەرەتایەی كە بیریكردەوە كاری بەرهەمدارو بەردەوام بكات بەردەوام بێت لەگەڵ وەرزەكان، یەكەمین كاریش كشتوكاڵا بووە، ئەمەش وایكردووە زۆر بە وردی چاودێریی گۆڕانكاریەكانی شەو و رۆژ و مانگەكان و وەرز و ساڵ بكات، هەر ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی كە رۆژژمێریی و ساڵژمێری پەرە بسێنێ و زۆر پێش بكەوێت، ئەوەش ئاشكرایە لە زۆر وڵات و لە نێو زۆر میللەت، ساڵنامە و رۆژنامەی زۆر و جۆراوجۆر پەیدابوون، جگە لە ساڵنامەی جیهانی، ساڵنامەی ناوچەیی و ئایینی و نەتەوییش پەیدا بوون. ئێستا لە جیهان ژمارەی ساڵنامەكان هێندە زۆرن بەسەركردنەوەو كۆكردنەوەیان زەحمەت كەوتووە، هەر لە كوردستان ژمارەیەكی یەكجار زۆر ساڵنامە هەن و هەر یەكەیان بۆ ناوچەیەك و ئایین و ئایینزاكەكن، جگە لە ساڵنامە رۆژژمێری زۆرو وردیش هەن كە بە نموونە: چلەی زستان و چلەی هاوین بە رۆژەكان دەژمێرن و ئاو و هەواو بەرووبومی پێ دیاری دەكەن. بەوەش سوودیان لە هەڵهاتن و ئاوابوونی ئەستێرەو مانگ و رۆژ و سەوزبوونی گیاو پشكوتنی گوڵ و هەڵسوكەوتی ئاژەڵ و گیاندارەكان وەرگرتووە، ئەم وەردەكاریەی ساڵنامەو رۆژنامە چووەتە نێو ئەدەبی زارەكی و ئەفسانەو بوونەتە پەند و قسەی نەستەق و چیرۆك و بەردەوام دەگوترێنەوە.

كۆنترین ساڵنامە
ساڵنامە بەرهەمی گەشەكردن و پێشكەوتنی شارستانییەتەكانە، كۆنترین شارستانییەتیش شارستانییەتی كوردستانە، چۆن كوردستان بەقسەی زۆر لە پسپۆران و لێكۆڵەران، بەتایبەت (دەبلیو.ئای، ویگرام و ئەدگارتی.ئای، ویگرام) لەسەر ئەو رایەن (كوردستان لانكەی مرۆڤایەتیە) و(نایف زەهرەدین)یش دەڵێ: (كوردستان لانكەی شارستانییەت)،(*1)ەو ئەمەش رای زۆربەی زاناو لێكۆڵەرو پسپۆرانی مێژووی كۆنە، ئەوەش رێگای ئەوە خۆشدەكات كە هەر ئەو كۆنترین شارستانییەتەی كوردستان خاوەنی كۆنترین ساڵنامەش بێت. سۆمەریەكان كە میللەتێكن لە كوردستان قۆناغی یەكەمی شارستانیەتەكەیان دەستپێكردوو خۆشیان بەشێكن لە ئەڵقە گرنگەكانی پێكهاتەی مێژوویی میللەتی كورد، ئەمەش رای زۆربەی شارەزایانی مێژووی سۆمەرە، هەرچەندە سۆمەریەكان وەك ئەوەی زۆر زوو ساڵنامەیان بەكارهێناوە، بەڵام لە نێو نووسینەكانیاندا درەنگ باسی ساڵنامەیان كردووە، بەڵام ئەگەر سەرنجی ژیانی رۆژانە و كارو ئایین و پێشكەوتن و دروستكردنی شارو پێكهێنانی دەسەڵاتەكانیان بدەین و دەقە ئایینی و كەلتوری و ئەفسانەیەكیان بخوێنیەوە، هێمای ساڵنامەیان تێدا دەبینین، هەر چوونە (جیهانی ژێرەوە) لە 1/7ساڵی سۆمەریەوە تا زیندوو بوونەوەی (دەممووزی) و ( هاتنەوە سەردنیا) ی لە 1/1 ساڵی نوێی و وەك جەژنێكی گەورەو رۆژێكی دیاریكراو وەك لە داستانی – دەممووزو عەشتار- داهاتووە، كە ئەو رۆژە رۆژی یەكەمی سەری ساڵی سۆمەریەكانە و لە هەمان كاتیش (جەژنی گەورەی زەگمەك) یشە، كە گەورەترین و كۆنترین جەژنی ئایینی و ئەفسانەیی و سروشتی و كشتوكاڵی و فەلەكی سۆمەریەكان و هەموو مرۆڤایەتیە. پسپۆرێك دەنووسێ: (سۆمەریەكان یەكەمین میللەتن ساڵنامەیان دانا) و (21ئازار سەرەتای ساڵی نوێیە بەپێی ساڵنامە سۆمەریە پەیرەوكراوەكان لە سەردەمی شارە وڵاتداو لە سەرەتای شارستانییەتی دوو رووباران و نزیكەی لە ساڵی 7578دا)(1) هەروەها دكتۆر دڵشاد زامواپسۆری شوێنەوار لە نووسێنێك دا بە ناوی – مێژووی بەكارهێنانی ساڵنامە لە میسۆپۆتامیاو زاگرۆس!) دا دەنووسێ: (یەكەم نووسینەوەی مێژوو و دانانی ساڵنامە پێنج هەزار ساڵ لە مەوبەر دەستیپێكردووە.)(2) دیارە جەژنی – زەگمەك – و جەژنەكانی تری سۆمەری كە ساڵانە پیرۆز دەكران، ئەمە بۆ خۆی نیشانەی بوونی ساڵنامەی سۆمەریەكانە، چۆن ئەم جەژنانە ساڵانە لە رۆژی خۆیان پیرۆز دەكران.

بەم دواییە گروپێكی شوێنەوارناس لە – ئۆسكۆتلەندا- لە كاتی گەڕانیاندا لە ناوچەی (وارن فیلد) و لەدەورو بەری – قەڵای كارپیس- لە هەرێمی – ئەبر دیشنایەری ئۆسكۆتلەندا- دوازدە چاڵیان دۆزیەوە، كە واپێدەچێ باسی قۆناغەكانی مانگە هەیڤیەكان بكات گرووپەكە رایان وایەكە كە ئەم چاڵانە: (باسی كۆمەڵگایەك دەكەن كە پشتیان بە ڕاوی ماسی و كۆكردنەوەی بەرهەم بەستووە پێش – 10000هەزار ساڵ)(3) وەك دەبینین زاناكان لێرە وشەی – پێدەچێ!!- بەكاردێنن، كە ئەمە گومانێك لەسەر دەهە زار ساڵەكە دروست دەكات! جگە لەمانە زۆر میللەت و وڵاتی تر باس لە كۆنیی و پێشینەی ساڵنامەی خۆیان دەكەن. ئەوە هەمووی ئەوە دەسەلمێنێ كە بیرۆكەی ساڵنامە لای مرۆڤ زۆر كۆنە و بەرهەمەكەشی هەمەجۆرە.

ساڵنامە هەرە كۆنەكان
ئەگەر گەشتێك بە نێو لاپەڕەكانی مێژوودا بكەی و چاو بە دوای – ساڵنامەكاندا بگێڕی، ژمارەیەكی زۆرت بەرچاو دەكەوێت و زۆربەشیان وا خۆ دەخەنە بەرچاو كە ئەوان یەكەمین ساڵنامەیان دروستكردووە! دیارە هەریەكە و بە گوێرەی وڵات و نەتەوەكەی خۆی ساڵنامەكەی خۆی بە یەكەم دادەنێ !(*2)
ئێمە لەم لێكۆڵێنەوەیەدا دواجار هەوڵدەدەین بە بەڵگە بیسەلمێنین كە كامیان كۆنترینەوە یەكەمینە! ئێستا ناوی هەندێك لەو ساڵنامە كۆنانە دەخەینە بەرچاوی خوێندەوارا:

ساڵنامەی ئۆسكۆتلەندا 10000ساڵ؟، ساڵنامەی سۆمەری بەناوی ساڵنامەی دووئاوانیش ناوی هاتووە 7576ساڵ تەمەنیەتی، ساڵنامەی میسری 7500 ساڵ تەمەن، ساڵنامەی بابیلی 7000 ساڵ، ساڵنامەی سریان و ئاشوور 6770 ساڵ، ساڵنامەی فیرعەونی6260ساڵ، ساڵنامە عیبری 5720ساڵ، ساڵنامەی ئەسكەندەر 2333ساڵ.

ساڵنامەی تر زۆرن و هەر یەكە ژمارەیەك ساڵیان داوەتە پاڵ خۆیان. بەڵام، ئەمانە كۆنترینەكان بوون بە پێی ساڵەكان! دیارە هیچیان لە كۆنیدا هێندەی سۆمەریەكان بەڵگەیان بە دەستەوە نییە!
ساڵنامە بەكارهاتوو و ناسراوەكان

– ئێستاش ناوی هەندێك لە ناسراوترین و بەكارهاتووترین ساڵنامەتان بۆ دەنووسین.

– ساڵنامەی زایینی، ساڵنامەی كۆچی مانگی، ساڵنامەی كۆچی خورشیدی، ساڵنامەی چینی، ساڵنامەی هیندی، ساڵنامەی كۆریایی، ساڵنامەی بودایی. ساڵنامەی حەیوانی! ساڵنامەی قوبتی، ساڵنامەی بەر بەری، ساڵنامەی عبری، ساڵنامەی ئەرمەنی، ساڵنامەی كوردی، ساڵنامەی كوردی گەرمە سیری سوڵتانی.(4)

هۆیەكانی دانانی ساڵنامە..
-زۆر هۆ هەن كە دەبنە هۆی دانانی ساڵنامە، بۆ نموونە: رووداوی سروشتی، رووداوی مێژوویی، لە دایكبوونی پێغەمبەرو سەركردەكان، سەركەوتنی وڵات و دامەزراندنی ئیمپراتۆریەت و بۆنە ئایینیەكان، لە هەمووان كۆنترو زۆرتر ساڵنامەی كشتوكاڵییە كە ئەمەیان زۆر دووبارە بووەتەوە.

ساڵنامەی زایینی
ئێستا دەتوانین بڵێین بڵاوترین و ناسراوترین ساڵنامە، ساڵنامەی زایینیە، ئەم ساڵنامەیە لەسەر بنەمای رۆژی لە دایكبوونی (مەسیح) داندراوە! كەچی تا ئێستا جیهانی مەسیحیەت لە سەر رۆژی لە دایك بوونەكەی ناكۆكن لە نێوان 7/ كانوونی دووەم و 25/ كانوونی یەكەمدا وەك: (دەبینن لە ڕاستیدا رۆژی لە دایكبوونی مەسیح گومانێكی زۆر هەڵدەگرێ !)(5) ساڵانە پەیڕەوانی مەسیح دەبن بە دوو بەش و بە جیا ئاهەنگی لە دایكبوونی مەسیح دەگێڕن، ئەمە ئەگەر بۆ پەیڕەوانی مەسیح كێشەكە كێشەیەكیش بۆ زاناكان و شارەزایانی مێژووی كۆن و شارستانییەتی مرۆڤ لە خودی ساڵنامەكەدا هەیە. زاناكان دەپرسن بۆچی دەبێ لە نێوان ئەم هەموو مێژووە دوورو درێژو پڕ رووداوە، تەنیا (٢٠٠٠) هەزار ساڵەی لە دایكبوونی مەسیح بكرێت بە مێژووی مرۆڤ و شارستانییەتەكان، لە كاتێكدا زۆر رووداوی گرنگی مێژوویی زۆر كۆنمان هەیە؟ هەر بۆیە پشت بە كۆنی و سەرهەڵدانی شارستانییەتەكان پێشنیاری گۆڕانی ئەم مێژوو و ساڵنامەیە دەكەن.

ساڵنامەی كۆچی
موسڵمانەكانیش پاش مەرگی پێغەمبەر خەریك بوو وەك مەسیحیەكان رۆژی لە دایكبوونی پێغەمبەر بكەن، بەسەرەتای ساڵنامەی ئیسلامەكان، بەڵام ئەوانیش بەهۆی رێكنەكەوتنیان لەسەر رۆژی لەدایكبوونەكەی لە نێوان 8 و 12 ی رەبیعی یەكەم، بە ناچاری رۆژی كۆچەكەیان بۆ (شاری مەدینە) هەڵبژاردو وەك ساڵی مانگی كردیان بە ساڵنامەی موسڵمانەكان، بەڕاستی ئەو ساڵنامەیەش بەپێی باوەڕی موسڵمانان بۆ رێوڕەسمە ئایینیەكانیان دەگونجا، چۆن ساڵنامەی مانگی ساڵنامەیەكی نەوەستاوەو رۆژ و مانگ و جەژنەكان لەنێوان وەرزەكاندا دەسوڕێن ! وەك ئەوەی لەم ساڵانەی دواییدا لەنێو ساڵێكی هەتاویدا پێغەمبەر دووجار لەدایك بوو! ئەم هۆیانەو زۆری تریش وای لە (دكتۆر سیزارە ئیمیلیانی) و هاوكارەكانیكرد پێشنیاری (ساڵنامەی هۆلۆسین) بكەن وەك ساڵنامەیەكی هەموو مرۆڤایەتی.

ساڵنامەی هۆلۆسین
سیزارە ئیمیلیانیكە لە (8 دیسەمبەری 1922لە دیكبووە و لە30 ژوئیە1995 مردووە.)(6) زانایەكی ئەمریكی ئیتاڵی بووە، جگە لە زەمینناسی لە چەند پسپۆڕیەكی تریشدا شارەزابووەو كاری كردووە، خاوەنی دوو دكتۆرا بووەو ئەندامی چەند نێوەندێكی زانستی بووەو لە هەموو لایەك رێزی لێنراوە. (ساڵنامەی هۆلۆسین بیرۆكەی رەسەنی (سیزارە ئیمیلیانی)یە، كە پێ لەسەر (دە هەزار ساڵ) پێش زایین دادەگرێ و بەسەرەتای سەردەمی هۆلۆسینی دەزانێ و كۆتایی سەردەمی بەستەڵەك و سەرەتای سەردەمی كشتوكاڵی مرۆییە، كە ئەمە مێژووێكی گرنگ و كاریگەرە بۆ تەواوی مرۆڤایەتی، بەپێچەوانەی رۆژی لە دایكبوونی مەسیحی ناڕاست و زۆر مێژووی تر)(7) كە لەگەڵ مێژووە كۆن و گرنگەكەی مرۆڤایەتی ناگونجێ! لە ساڵنامەی هۆلۆسین بە زیادكردنی 10000ساڵ بۆ ساڵی زاینی هەموو مێژووەكان دەگرێتە خۆ. بەم جۆرە سوودی زۆری دەبێت بۆ جوگرافیاو مێژوو و شوێنەوارو زانستیش. بۆ گەیشتن بە ساڵی ساڵنامەی هۆلۆسین دەتوانی (2021) بخەیتە سەر(10000) ساڵ كە دەكاتە(12021) ساڵ و ساڵی ئێستای ساڵنامەی هۆلۆسین. گرنگی ئەم ساڵنامەیە بە قسەی سیزارە ئیمیلیانی لەوەدایە:(كە ساڵنامەی هەمووانە و دوورە لە نەتەوەو ئایین و ڕەنگ و وڵات ولایەنگیری)(6)
ئەوە تەنیا سیزارە ئیمیلیانی نەبوو كە ناڕازی بوو لە ساڵنامەی زایینی و پێشنیاری زیادكردنی (10000) ساڵی كردووە، لە ساڵی 1924(گابریل دوڤیل) و هاوكارەكانیشی داوای زیادكردنی (10000) ساڵیانكرد بۆ سەر ساڵەكانی زایینی.(8)
ئەگەر زانایەكی وەكو سیزارە ئیمیلیانی ساڵنامەی زایینی رەتدەكاتەوەو بەڵگەی زانستی بۆ رایەكەی خۆی دێنێتەوە، ئەوا پسپۆرێكی كوردیش رەخنە لە(ساڵنامەی كوردی)دەگرێ و بە زانستیانە ئەویش رەتی دەكاتەوە كە (2721) بۆ مێژووی كورد گونجاو بێت! دكتۆر دڵشاد زاموا دەنووسێ: (رۆژنامەی كوردستانی كۆماری مهاباد ساڵنامەی كۆچی بەكارهێناوە، لەدوای ساڵانی1960 هەندێك نووسەری كورد لێرەو لەوێ، ساڵی 612پ.ز. وەك ساڵنامەی كوردیان بەكارهێنا، بەڵام دواتر ئەو مەسیحیانەی خۆیان بە ئاشوری دەزانن (و لە ڕاستیدا پەیوەندیان بەوانەوە نییە و سریانن) رەخنەیان گرت و وتیان چۆن روخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشوری و شێوەنی ئێمە دەكەنە ساڵنامەی خۆتان؟! لەبەر ئەوە نووسەرانی كورد لێرەو لەوێ هاتن ساڵی 700پ.ز. یان وەك دەستپێكی ساڵنامەی كوردی دانا. ئەمەش بناغەیەكی وای نییە، و تەنها مەزەندەیەكە كە لەو ساڵەدا پاشایەتی میدیا پەیدابووە و دیاكۆ دەوڵەتی میدیای دامەزراندبێت، كە ئەمەش هیچ بەڵگەیەكی لەسەر نیەو پاشایانی میدیا سەد و پەنجا ساڵ پێش ئەو ساڵە هەرناویان هەبووەو پاشابوون، دیاكۆ چەند ساڵ پێش ئەو ساڵە هەر فەرمانڕەوابووە، دانانی ساڵنامەی كوردیش بە ٧٠٠پ.ز. لە هیچ كۆڕوكۆنفرانسێكی زانستی مێژوونووسان و شوێنەوارناسانی ئەم نیشتمانەدا جێگیرنەكراوە و بەڵكو هەڕەمەكی هاتووە)(2) ئەگەر دكتۆر دڵشاد پاشایانی ماد بۆ 150 ساڵ پێش 700 ساڵی پێش زایین دەباتەوە، ئەوا لە كتێبی (وحدت قومی كرد و ماد) ی نووسەر(حبیب الەتابانی) دەنووسێ: ( چوار سەت ساڵ پێش زایین پاشایەكی ماد لە ناوچەی رەواندز لە شەڕێكدا بەسەر دوژمنەكەیدا سەردەكەوێ و نۆ رۆژی دەمینێ بۆ نەورۆز، بەهۆی ئەوەی لەو سەردەمەدا هەموو كارە گرنگ و سەركەوتنەكان لە نەورۆزدا رادەگەیەندران، پاشاكە فرمان دەدا ئەو نۆرۆژەی كە ماوە بیكەن بەجەژن تا دەگەنە نەورۆزو ئەوسا سەركەوتنەكە ڕادەگەیێنێ، هە ر بەو هۆیەش بە جەژنی نەورۆزیان دەگوت: جەژنی نۆرۆژە)(9)
ساڵنامەی كوردیش وەك دكتۆر دڵشاد دەنووسێ لەسەر بنەمای زانستی و لێكۆڵینەوە دانەمەزراوەو زۆرتر رەمەكیە! ئەو ساڵنامە كوردیە قسەی زۆری لەبارەوە كراوەو خراوەتە بەر گومان! هەر بۆیە كاتی ئەوە هاتووە بیر لە ساڵنامەیەكی دروست و زانستی بكەینەوە.

تەقینەوەی شارستانیەت لە كوردستان
ئەو مێژوونووس و پسپۆڕانەی مێژووی مرۆڤایەتی بەخۆڕا بەكوردستانیان نەگوتووە:(لانكەی مرۆڤایەتی) و (لانكەی شارستانییەت)، لە كوردستان جێ دەستی مرۆڤ زۆر كۆنەو بەردەوام شوێنی گرنگ و پاشماوەی گرنگتر دەدۆزرێتەوە، كە لە جیهاندا نموونەیان زۆر كەمە. وەك پێشتر نووسیمان كە (سیزارە ئیمیلیانی) پێشنیازی (10000ساڵ) ی كردووە بخرێتە سەر ساڵەكانی زایینی و(ساڵنامەی هۆلۆسین) دابمەزرێ و ئەو سەردەمەش بەسەرەتای (دابڕانی مرۆڤ بوو لە ژیانی بەرهەمخۆریی و دەستپێكی كشتوكاڵ و گوندنشینی بوو)(8) دەزانێت.

ئێمەش بۆ پشتگیری ئەو لە كوردستان باس لەو تەقینەوە گەورەییە شارستانییە دەكەین، كە چەندین پاشماوەی دەستكارو بیرو باوەڕسازی ئەو خەڵكەن كە ئەو سەردەمە لێرە ژیاون و كاریان كردووەو بەرهەمیان بەجێ ماوەو هەموویان بۆ ئەو سەرەتا گۆڕانكاریە گرنگە دەگەڕینەوە، كە تەمەنیان بەتێكڕایی دوازدە هەزار ساڵە و هەر هەموو ئەم شوێنە شوێنەوارییە گرنگانەش لە كوردستانن.

ئەشكەوتی شانەدە
ئەشكەوتی شانەدەر وەك شوێنێكی گرنگی شوێنەواری لە (ناوچەی برادۆست) و سەر بە(شاری هەولێر) هەر لە زووەوە جێ ژیان و ماڵ و گوندو شاری (مرۆڤی نیاندر تاڵ) بووەو گرنگییەكی جیهانی هەیە، رالف سوالكی دەڵێت:(ئەشكەوتی شانەدەر كۆنترین و گرنگترین و دەوڵەمەندترین ئەرشیفی مرۆڤایەتیە)، بەڵام، چونكە سیزارە ئیمیلیانی سەرەتای سەرهەڵدانی كشتوكاڵ و گوندنشینی بەگرنگ دەزانێ بۆ بیرۆكەكەی ساڵنامەی هۆلۆسین، ئەوا بە سەلماندنی لێكۆڵەرانی پسپۆر، ئەشكەوتی شانەدەر(یەكەمین ئەشكەوتی كشتوكاڵی)یە لە هەموو جیهان و یەكەمین گوندیش (گوندی زەڤیا چەمێ – زاوی جمی )(*3) ی نزیك ئەشكەوتی شانەدەرە، كە بەمەزەندەی لێكۆڵەران تەمەنییان لە نێوان(10تا12) هەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. كە دیارە یەكەمین كشتوكاڵ و یەكەمین گوند لێرەوە دەركەوتوون. هەر بۆیە رالف سوالكی و هاوڕێكانی كە پشكنینیان لە شانەدەر كردووە، یەكێكیان دەست بۆ دەرگای ئەشكەوتی شانەدەر درێژ دەكات و دەڵێت:( هەرچی شارستانییەت هەیە لە دەرگای ئەو ئەم شكەوتەوە هاتووەتە دەرەوە)(9).

گوندی بێستان سووری كشتوكاڵی
هەتا ئەم ساڵانەی دوایی ناوی (گوندی چەرموو)ی سەر بە (شاری كەركوك)ی (كوردستان) بەسەرزارانەوە بوو كە كۆنترین گوندی كشتوكاڵی جیهانە! بەڵام، بەدەركەوتنی ئەنجامی پشكنینەكانی (گوندی بیستان سوور) كە گوندێكی كشتوكاڵیە و تەمەنی (12 هەزار) ساڵە لە(دەشتی شارەزووری) سەر بە (شاری سلێمانی)ە، تەمەنی كشتوكاڵ چەند هەزار ساڵێك گەڕاوە دواوە، بەمەش جارێكی تر كوردستان چۆوە رێزی هەرە پێشەوەی دەسپێشخەریە هەرە كۆنەكانی مرۆڤ و كشتوكاڵكردن و گوندنشینی لە جیهان .

گرێ ناڤوكێ – كوبیكلی تەپە
گرێ ناڤوكێ كە بە تركی- كوبیكلی تەپە -ی پێدەڵێن:(یەكێ لە شوێنەوارە سەیرو سەر سوڕهێنەرەكانی جیهانە و دەكەوێتە سەر زنجیرە بەرزاییەكانی دوورایی 15 كم خوارووی رۆژهەڵاتی شارێ رەها- ئورفای- كوردستانی باكوور- لە تركیا) (9) زاناكان بە پەرستگایەكی پیرۆزی دەزانن، ئەوەی جێگای سەرنجە تەمەن و جۆری دروستكردنییەتی، كە تەمەنی بە (12 هەزار ساڵ) مەزەندە دەكەن و دروستكردنەكەشی تراشین و خۆشكردنی هونەری و ئەندازەیی ئەو بەردو ستونانەیەكە ئەو پەرستگایەی لێدروستكراوە، لە كاتێكدا لەو زەمەنە نە ئاسن دۆزرابووەوەو نە بەكاریش دەهات! ئەی ئەو مرۆڤانە ئەو ستوونە گەورەو گرانانەیان چۆن نەخشاندووە؟ كە گەورەییان لە نێوان دە تەن و پەنجا تەندایە؟! هەر بۆیە هەندێك لە زاناكان ئەو كارانە بە دەستكردی مرۆڤی ئاسایی نازانن! هەر ئەو سەیرو نهێنەیەكە وا لە (كلاوس شمیت) زاناو شوێنەوارناسی سەرپەرشتیاری پشكنین لە گرێ ناڤوكێ دەكات بڵێ:(ئەگەر بەتەواوی پشكنین و لێكۆڵینەوەكانی گرێ ناڤوكێ تەواو بێت، ئەوا تیۆری دروستبوونی مرۆڤ دەگۆڕێ )(١٠) كە تا ئەو كات سەدا شەشی شوێنەكە لێكۆڵینەوەی تێدا كرابوو.

دێرینكۆیۆ، واتە كونی قوڵ
شاری ژێر زەمینی- دێرینكۆیۆی هەشت چین لە ژێر چین (*4) (سەر بە شاری وێران شەهر لە كوردستانی باكوور – تركیا)(11) یەكێتر لە شوێنە سەیر و سەرسوورهێنەرەكانە، بەهۆی ئەو تایبەتمەندیەوەیە كە هەندێك بە (شاری جنۆكان)ی ناو دەبەن، كە بە قووڵایی 85 مەتر روو لە خوارەوەیەو جێگای 30 تا 50 هەزار كەسی تێدا دەبێتەوە و لەگەڵ هەموو پێویستییەكانی ژیان بە گاو گۆلك و مەڕ و بزن و كەرو ئەسپەوە! بە شەشسەت دەرگا بەدەرەوە پەیوەستەو دەرگاكان لە ژوورەوە بە بەردی گران و ئەستوور دادەخرێن و هەرگیز لە دەرەوەڕا كەس ناتوانێ بیانكاتەوە! 15 هەزار كڵاوڕۆژنەی هەوا گۆڕی تێدایە! لێكۆڵەران تەمەنی ئەو شارە ژێر زەمینیە بە (12هەزار ساڵ) دەزانن. ئێمە لە لێكۆڵینەوەیەكدا بە ناوی: (دێرینكۆیۆی شاری ژێر زەمینی، لە نێوان جیهانی ژیرەوەی داستانی دەمموزی و بەهەشتی ژێر زەمینی جەمشید دا)(12) بە لێكۆڵینەوە سالماندوومانە كە ئەم شارە ژێر زەمینیە، جێگای چوونە خوارەوە – جیهانی ژێرەوە – عالم السفلی – ی دەمموووزو عەشتارو ئیننەنای داستانی دەمموزی سۆمەریەكانە! هەروەها هەمان (بەهەشتی ژێر زەمینی جەمشید)یشە كە جەمشید لە ئەنجامی سەرمای زۆر پەنای بۆ بردو خەڵكە هەڵبژاردەكەی لە نەمان رزگاركرد. هەر ئەم شارەش لە بارەی گرنگیی و سەیرییەوە زۆری لە بارەوە گوتراوە، بۆ نموونە دەڵێن: (شاری دێرینكۆیۆ بە قەد ئەهرامەكان گرنگ و پڕ نهێنیە)(13) كە ئەم شارەش بەرهەمی كۆمەڵە زانستێكە كە پێكەوە وادەكەن ژیان تێیدا گونجاو بێت. بەڵام نابێ ئەوە لە بیر بكەین كە ئەم كارە پڕ زانستییە ، بۆ 12 هەزار ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە.

كاراهان تەپە
كاراهان تەپە كەوتووتە 63 كیلۆمەتریی رۆژهەڵاتی شاری ئورفا – روها- و لەڕووی بیناسازییەوە وەك كوبیكلی تەپە- گرێ ناڤوكێیە و زۆریش پێدەچێ كە هاوزەمەن بن.(14) لە ساڵی1993لەكاتی بیناسازی ساختمانێكی گەورە لە شاقامی– یەنی یول- كە دەكەوێتە ناوەڕاستی شاری شانلی ئورفا پەیكەریكی مەترو نۆهەت سانتیمەتری دەركەوت، كە بۆ چاخی بەردینی نوێ دەگەڕێتەوە و تەمەنێكی 12000 ساڵەیی هەیە، ئەو پەیكەرە بێ دەمە و چاوەكانی بەبەردی– ئابسیدینی رەش– پڕ كراوەتەوە، پەیكەری ناوبراو بە ناوی كۆنترین پەیكەری مرۆڤی تەواو ناسراوە، بەدوو دەست عەورەتی خۆی داپۆشیوە، هەر بۆیە بە چاكی نازانرێ پیاوە یاخۆ ژن، بەڵام مەزەندە بۆ ئەوە دەچێ نێرینە بێت)(14) لەسەروبەندی دۆزینەوەی شوێنی شوێنەواری كاراهان تەپە، رۆژنامەكان نووسیان: (شاری – شانلی ئورفا- ی توركیا خۆی ئامادە دەكات بۆ ئەوەی –كاراهان تەپە – وەك كۆنترین شوێنی شوێنەواری جیهان ئاشكرا بكات)(15) ئەو هەواڵە دەبێتە جێگای باسواخواسێكی زۆر، چونكە لە- كوبیكلی تەپە- گرێ ناڤوكێ – كۆنترە. وەك(پڕۆفیسۆر نەجمی كارول) دەڵێ:(كنەو پشكنینی تەواو ئەوە دەردەخات كە كاراهان تەپە مێژووێكی 12000ساڵەی هەیە و لە كوبیكلی تەپە كۆنترە و كەوتووەتە 35 كم رۆژ هەڵاتییەوە)(16) كاراهان تەپە لە نێو شوێنەوارناسان بە دەستە خوشكی گرێ ناڤوكێ – كوبیكلی تەپە دەناسرێ، ئەگەرچی پێشتر گرێ ناڤوكێ – كوبیكلی تەپە وەك خاڵی سەرەتای دەركەوتنی مرۆڤ دەناسرا، ئەوا ئێستا ئەو خاڵە بۆ كاراهان تەپە دەگەڕێتەوە.

هەر لە دەورەوبەری كاراهان تەپە چەند شوێنێكی تری شوێنەواری گرنگ هەن كە لەڕووی گرنگیی و هاوزەمەنییەوە زۆر لە كاراهان تەپەو گرێ ناڤوكێ نزیكن و ئەوانیش– تاشلی تەپە، سەفەر تەپە، هامزان تەپە، ئەمەش ئەو رایە پشت ئەستوورتر دەكات بۆ ئەو شوێنە كە پێشتر نووسیمان:تەقینەوەی شارستانییەت! ئەو تەقینەوەیە ئەوەتا لە كوردستانە، مێژووناسێكی بیانی لە بارەی كوردستان گوتوویەتی: كوردستان خەزنەیەكە هێشتا بە چاكی نەناسراوە! گرفتەكە ئەوەیە كە ئێمەی كورد خۆمان ئەو خەزنەیە ناناسین! ئەگەر سەرنجی لێكۆڵینەوەكان بدەین دەبینین زۆربەی – یەكەمین – و – كۆنترینەكان دەگەڕێنەوە كوردستان.

شاری حەسەن كێف
شاری (حەسەن كێف) یەكێك لە شارە كۆن و دەگمەنەكانی جیهانە و زیاتر لە هەزار ماڵە ئەشكەوتی تێدایە كە دەستكردن و كۆنترین شاری بەردەوام ئاوەدانی جیهانە و كە تا ئێستا هەندێك لە دانیشتوانەكەی هەر لە نێو ئەشكەوتەكاندا دەژین.(*5) تەمەنی (12 هەزار ساڵ)ەو ئەو شارە دەكەوێتە ڕۆخ ڕووباری دیجلە و سەر بە شاری باتمانی كوردستانی باكوور و خوارووی –توركیا- یە. بۆ ناوی – حەسەن كێف- زۆر لێكدانەوە كراوە، بەڵام ئێمە ئەوە بەڕاست دەزانین كە دەنووسن:(حصن بەمانای قەڵادێت و كیفا واتە بەرد – شاخ)(17) كە دەشێ ئەو ناوە لە دوای هاتنی ئیسلام بڵاوبووبێتەوەو – حصن- كە مانای قەڵا دەدا بووە بە – حسن- و كیفا.. بە ئارامی بەمانای بەرد دێ و بووە بە – كێف- تێكڕا بووە بە حەسەن كێف، ئەم شارە زۆربەی هەرە زۆری دانیشتوانەكەی كوردن و كەمە نەتەوی تریشی تێدا دەژین، شارێكە لە حەفتاكانی سەدەی رابردووەو بووە بە شارێكی سەربە – یونیسكۆ – و ساڵانە ژمارەیەكی یەكجار زۆر گەشتیار لە هەموو وڵاتانەوە رووی تێدەكەن، بە داخەوە دەمێكە دەسەڵاتدارانی توركیا پڕۆژەی بەنداوی- ئێلیسو- یان خستووەتە سەرو خەریكن دەیخەنە ژێر ئاو و بەمەش مێژووێكی 12 هەزار ساڵەی وڵاتەكەمان و هەموو مرۆڤایەتی ژێر ئاو دەخەن و یادەوەریەكانمان بنگۆم دەكەن! وەك دەبینن شاری حەسەن كێفیش تەمەنی 12 هەزار ساڵە و دەبێتە دەستە خوشكی شارو شوێنەكانیتر لەم دەوورو بەرەی كە هەمان تەمەنیان هەیە و لەسەروە باسمانكردن.

قەڵای شاری هەولێر
قەڵای هەوڵیر، قەڵایەكی كۆن و گرنگی ناوچەكەو جیهانە، هەر چەند لە ساڵانی 1937 ەو وەك شوێنەوار ناسێنرا، بەڵام تاساڵی 2006 هیچ پشكنینێكی تێدا نەكراوە(لەو ساڵەدا دەستەیەكی شوێنەوارناسیی چیكی لە زانكۆی ویست بۆ هێما بەسەرۆكایەتی كارل نوڤیچك هاتن بۆ كنەو پشكنین لە قەڵا لەگەڵ بەشی شوێنەواری زانكۆی سەلاحەدین، دەستە نێردراوەكە دەستیان بەڕووماڵێكی جیۆفیزیاییكرد، گەیشتنە ئەوەی كە لە هەندێ جێگای بەدەنی قەڵا نەگونجانێك هەیە، بەقووڵایی 21م 9، ئەوە نیشانەی ئەوەیە كە هەندێ تاشە بەردی گەورەو خانوو شكێنراون، دەستەكە هەندێ وردە تاسولكەی جەڕەی كۆكردەوە، لە بەدەنی رۆژئاوای قەڵای هەولێر، كە بۆ چاخی بەردینی ناوە راست دەگەڕێتەوە-13000 8500 پ.ز، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە قەڵای هەولێر هەر لە كۆنەوە ئاوەدان بووە و زۆر شارستانییەت و ئیمپراتۆریەت تێدا ژیاون)(23) ئەوە دەركەوت كە ئەوەی كە دەڵێن، هەولێر شارێكە باپیرانی سۆمەریەكان دروستیان كردووە، راستە. ئەوە شاری هەولێر و قەڵادێرینەكەشی دەچێتە ڕێزی پێشەوەی ئەم شوێنە گرنگ و كۆنانەی كوردستان كە تەمەنیان لەسەرەوەی دوازدە هەزار ساڵە.

ئەوەی تا ئێستا ئێمە لەم توێژینەوەیەدا كردوومانە، رێگا خۆشكردنە بۆ دۆزینەوەی جێ دەست و كاری ژیانی پڕ لە گۆڕانكاری سەرەتای كشتوكاڵ و گوندنشینی، واتە ئەو سەردەم و چاخەی كە زانا (سیزارە ئیمیلیانی) دەیهەوێ ساڵنامەی هولۆسینی تێدا دەست پێبكات، وەك لە بەسەركردنەوەی شوێنەكان دەركەوت. هەموویان لە كوردستانن و زۆریش لێك دوورنین و هەر یەكەشیان بۆ خۆی خاوەنی تایبەتمەندی یەكجار گرنگن، كە بەڕوونی جێ دەست و بیرو كاری ئەندازیاریی و هونەریان پێوە دیارە، ئەوە دەردەخەن كە ئەو مرۆڤانەی لەم شارو شوێنانەدا ژیاون كاریان كردووە، لە ئاستێكی بەرزی بیركردنەوەی زانست و هونەری ئەو سەردەم و چاخەدا بوونە !

بەوردبوونەوەی زانستیانە لەم جێ دەست و كارانە پرسیاری زۆرو لێكدانەوەی گرنگمان بۆ پەیدا دەبێت، كە ناكرێ مرۆڤەكان لەم كارانەیاندا یەك رەهەند بووبن! ئایا ئەو كارانە پێشینەیەكیان هەیە؟ ئایا كەرەستەو ئامیرە بەكارهاتووەكان چی بوون و چۆن بوون؟ ئەو مرۆڤانەی ئەم كارە گرنگ و گرانانەیان كردووە باری ئابووری و خواردن و خواردنەوەیان چۆن دەست دەكەوت؟ لە هەمووی گرنگ تر بۆ ئێمە، چۆن سەیری شەو و رۆژ و مانگ و وەرزو ساڵیان كردووە؟ بە زمانی ئێستا – ساڵنامەیان هەبووە؟ ئێمە بۆ خۆمان لە نێو ئەم كاركردنە وردو باریك و گرنگ و گەورەو ئەندازەییەدا كاریگەری ساڵنامەو ئاوو هەواناسیی ئەبێنین! چۆن ئەم كارانە بە شەو و رۆژێك دروست نەكراون و ساڵ مانگی زۆری خایاندووە، هەر بۆیە ئەگەر سەیری ستوونەكانی– گرێ ناڤوكێ- كوبیكلی تەپە– بكەین دەبینین لە بەردی قایم و خۆڕاگر دروستكراون، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە دروستكەرانی ئەم پەرستگاو ستوونانە حیسابی تەمەنی زۆرو مانەوەی زۆرتریان بۆ كارەكانی خۆیان كردووە، بەردی رەق و شیاویان هەڵبژاردووە بۆ كارو هونەرەكەیان و ئەزیەتی زۆریان بینیوە، هەر ئەمەشە پاش دوازە هەزار ساڵ كارەكانیان بەڕوونی و جوانی ماونەتەوە. ئەگەر وەك دەبینین دەسكارە پڕ لە زانست و هونەرەكانیان گەیشتوونەتە ئەمڕۆ، ئەوە بێشك زانیارەیەكانیان لەبارەی ئاوو هەواناسیی و ساڵنامەشەوە بەردەوام بووە و گەیشتووەتە سۆمەریەكان و تا ئێستاش بەردەوامە.

بەرەو دۆزینەوەی ساڵنامە هەرە كۆنەكە
ئەوە ساغ بووەتەوە كە ئەو رۆشنبیرییە كەلتوریی و ئەفسانەیی و فۆلكڵۆریەی كە بە دەیان هەزار ساڵ مرۆڤ پێی دەژیاو بەكاری دێناو لێی زیاد دەكرد، لەگەڵ مرۆڤ لە هەموو قۆناغەكان بەردەوام بووەو دواجار هاتووەتە نێو نووسین و كتێبەكان، بەشێكی ئەو زانیاریانە لە نێو دەقە زارەكیان دابوون و بەشیكیشی لە نێو دەستكردو و كەرەستەكان و پاشماوەكان دەركەوتوون و گەیشتوونەتە دەست مرۆڤی ئەم سەردەمە! لە نێو ئەم كەلتورو رۆشنبیرییەدا بەشێكی زانیاری و تاقیكردنەوەی – ساڵنامەناسیی بووە. هەر بۆیە دەبینین سۆمەریەكان لەوەشدا پێشدەست بوون و هەر زوو ساڵنامەیان داهێنا.

ساڵنامەی سۆمەریەكان، كۆنترین ساڵنامە
ئەگەر سەرنج بدەین لە (ئەشكەوتی شانەدەر) كە بەڕای ( ڕالف سوالكی) و هاوڕێكانی كە بۆ یەكەمین جار سەرپەرشتی پشكنینیان تێدا كردووە، دەڵێن:(ئەشكەوتی شانەدەر كۆنترین و دەوڵەمەندترین و گرنگترین ئەرشیفی مرۆڤایەتیە) ئەم رستەیە لەناو خۆی زۆر مانا هەڵدەگرێ ! ئەرێ ئێمە چەندمان سود لەم گرنترین و دەوڵەمەندترین و كۆنترین ئەرشیفە وەرگرتووە؟ لێر من تەنیا باس لەو بەردەوامیەی ژیان دەكەم كە لەم ئەشكەوتەو دەوروبەریدا هەبووە، تادەگاتە (كشتوكاڵی ئەشكەوت لە شانەدەر) و (یەكەمین گوندی زەڤیاچەمێ- زاوی جمی –ی كشتوكاڵی) و پەرت بوون و پەڕینەوەی مرۆڤەكان سەرهەڵدانی شارستانییەتەكان، ئەو شارستانییەتانەی كە رالف سوالكی روو لە دەرگای ئەشكەوتی شانەدەر دەكات و دەڵێ: هە رچی شارستانییەت هەیە لە دەرگای ئەو ئەشكەوتە هاتووەتە دەوەوە! هەر ئەوەش دەبینێ دەوروبەری شانەدەر پڕە لە شارستانییەتی كۆن و گرنگ، ئەو شارستانییەتە بەرهەمی ژیانی ئەو مرۆڤانەیە كە لە سەرەتاوە بە (برادۆستی و زاگرۆسی) دەناسرێن و دواجار بە (سۆمەری و دوو ڕووباران) ئەو سۆمەریانە كەلتورو ئایین و ئەفسانە و زارگوتن و فۆلكلۆری خۆیان لەو باپیرانەوە بۆ ماوەتەوەو پەرەیان پێداوە، ئەگەر هەر تەنیا (زانستی ساڵنامە) وەربگرین! ئەوە هیچیەك لە مرۆڤ و خەڵكەكەی (شانەدەرو بێستان سوورو دێرینكۆیۆ وگرێ ناڤوكێ و حسەن كیف وكاراهان تەپە، قەڵای هەولێر)كان بێ پێشینەیەكی ساڵناسیی نەبوونەو ئەو سەرەتا ساڵناسییەش دواجار گەیشتووەتە سۆمەریەكان و برەویان پێداوە. وەك پۆل كۆلینز دەڵێ:(ئەوەی كە قۆناغە جیاجیاكانی مێژووی دوو رووبارانی بە یەكتر بەستەوە، ئەوە دەستەیەك لە داب و نەریت و ئەفسانەو باوەڕو ئایین بوو، بەجۆرێكی تر رۆشنبیرییەكی تایبەت و پێشكەوتوو، لە پاش داهێنانی دەوروبەری ساڵی 3200پ.ز، لە لایەن سۆمەریەكانەوە.)(18) هەر ئەو كەلتورو ئەفسانەیەش بوو، بووە هۆی ئەوەی كە سۆمەریەكان ناوی مانگ و رۆژەكانی هەفتە ناوڵێنانێكی ئەفسانەیی بێت و كە تا ئێستاش هەروا ماوەتەوە، هەر بۆیە دەبینین كە :(زاناكان یەك رابوون لەبارەی عەبقریەت و هەڵكەوتەیی سۆمەریەكان لە ئاستی قووڵی زانستی فەلەكناسیی و وێناكردنە دروست و وردەكانیان دەربارەی گەلە ئەستێرەی هەتاویمان.)(19) هەر ئەو زانیاریە قوڵ و دروستەبوو، بووە هۆی ئەوەی كە: سۆمەریەكان بۆ یەكەم جار توانیان ئەو شەوو رۆژە دەستنیشان بكەن كە شەو و رۆژ تێیدا یەكسان دەبێت و بیكەن بە رۆژی یەكەمی مانگی یەكەمی ساڵی نوێی خۆیان. هەر ئەو رۆژەشیان كرد بە جەژن بە ناوی زەگمەك- نەورۆزی ئێستامان و كە تا ئێستاش ئەو سەری ساڵە وەك خۆی ماوەتەوە! هەر ئەو سۆمەریانە بوون كە:(بازنەیان بەسەر 360پلە دابەشكرد، كە دەسكەوتێكی زانستی گەورەیە بۆ ئەو سەردەمەو زاناكانی ئەوڕۆی سەرسامكردووە، كە چۆن سۆمەریەكان توانیان ئەمە بكەن بەبێ ئەوەی ئامیرێكی زانستی وردیان لەبەردەست بێت! هەر ئەوان بوون كاتیان بەسەر كاتژمێر دابەشكردو كاتژمێر بەسەر دەقیقەو دەقیقە بەسەر چركە، بەدابەشكردنێكی- شەستی- بۆكاتەكان، كە هێشتا رێكخستنەكانیان بۆ ساڵنامەی هەتاوی و مانگی لە هەموو جیهان بەكاردێت، بە كەمێك دەسكارییەوە.)(19) لەبارەی كۆنی و سەردەمی كارە زانستییەكانی سۆمەریەكان دەڵێن:(كۆنترین نموونەی داهێنانی نێوان دوو رووباران بۆ هەزارەی حەوتەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە، كاتێ كە دانیشتوانی ئەو شوێنەی ئێستا بە باكووری عیراق- كوردستان- دەناسرێ، نشینگەیان بەدەست لە تۆپە قوڕ دروستكرد و لەبەر هەتاو وشكیان دەكردوە.)(20) حەفت هەزار ساڵ پێش زایین دەكاتە ئەو سەردەمەی سۆمەریەكان هێشتا لە كوردستان بوون، دواتر كە بەشێكیان لێ چوونە خوارەوەو قۆناخێكی نوێی شارستانیەتیان دەست پێكرد! بەڵێ:(ئەو دانیشتوانە كۆنەی نێوان دوو رووباران بوون، كە یەكەمین شارساتانیەتی پێشكەوتوویان دەست پێكردوو بۆ یەكەمینجار نووسینیان داهێنا، زانستی هونەرو بیناسازی و فەلەكناسیی و بیركاری و داهێنانی جووت و هەوجاڕو بەلەمی چارۆگەدارو بەرنامەی ژمارەییان داهێنا، بەڵێ ئەوە سۆمەریەكان بوون كە لە هەزارەی حەوتەم و دوو رووبارانیان كرد بە – لانكەی شارستانیەت)(21) لە دواجار لە نێو ئەم هەموو داهێنان و پێشكەوتنەدا:(ئەوە سۆمەریەكان بوون یەكەمین جار ساڵنامەیان داهێنا)(1) سۆمەریەكان میللەتێكی زۆر جەژن بوون ئەو جەژنانە بەپێی ساڵنامە و رۆژانی مانگ و هە فتە، گەورەترین جەژنیان رۆژی جەژن زەگمەك – نەورۆز- بوو:(كە هەموو ساڵێك سۆمەریەكان لە 21 ئازار دەیكەن بەجەژن و كە سەری ساڵی نوێ – ساڵنامەیەتیان.) (22)
ئێستا ئەوە دەركەوت كە سەرەتای ساڵنامەی سۆمەری ئەو كاتە بووە كە هێشتا بەشێك لە سۆمەریەكان نە چووبوونە خوارەوی – عیراقی ئەمڕۆ و هەر لە كوردستان دەژیان، ئەگەر سەرنج بدەین لە (داستانی دەممووزی و عەشتار) ی سۆمەریدا، زیندووبووەنەوەو هاتنەوە سەر دنیای دەممووزی لە سەری ساڵی سۆمەریە و چوونە خوارەوەو – جیهانی ژێرەوەش لە 1/7ی ساڵ دایە و تەمەنی داستانی دەممووزیش بەڕای لێكۆڵەران و شارەزای مێژووی سۆمەر لەگەڵ تەمەنی كشتوكاڵی ئەشكەوتەو ئەمەش دەكاتە دوازدە هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ، ئەمەش بەو مانایەیە كە جەژنی نەورۆز كە هەمان جەژنی زەگمەك و رۆژی سەری ساڵی سۆمەریە، تەمەنی دوازدە هەزار ساڵە، وەك پێشتر بە لێكۆڵێنەوە گەیشتینە ئەو ئەنجامەی: شاری ژێر زەمینی دێرینكۆیۆی هەشت چین لە ژێر چین، هەمان جیهانی ژێرەوە- عالم السفلی –ی داستانی دەممووزیە. رۆژی یەكەمی سەری ساڵی سۆمەری، ئەو رۆژەیە كە شەو و رۆژ تێدا بەرامبەر دەبن، ناسین و دەستنیشان كردنی ئەو رۆژەش سەرەتای ساڵنامەی سۆمەریە كە باپیرانیان زۆر زوو ئەو سەرەتایەیان كردووە بە جەژن و سەری ساڵی خۆیان.

دوا وتە
لەم لێكۆڵینەوەیەدا بۆمان دەركەوت لە دوازدە هەزار ساڵ لەوەپێش تەقینەوەیەكی گەورەی شارستانییەت لە كوردستان سەریهەڵداوەو تەمەنی هەر هەموو شوێنەكان (شانەدەر و دێرینكۆیۆو گرێناڤوكێ و حەسەن كێف و بێستان سوور) تەواو دوازدە هەزار ساڵە، ئەوە ئەو پێشنیارەی كە زانای زەمینناس (دكتۆر سیزارە ئیمیلیانی) و هاوڕێكانی كردبوویان لە چەند دەیەیەك لەوەپێش بە ناوی (ساڵنامەی هۆلۆسین)، ئەوا بەڵگەی زانستی زۆری لە كوردستان بۆ پەیدابوو، لەمەشدا ئەو زەمەنە هەموو رووداوە گرنگەكانی مێژوو دەگرێتە خۆو جیهان لەوە رزگاردەكات كە هەموو تەمەنی بەدوو هەزار ساڵ هێمای بۆ بكرێ !

ئەنجامەكان
ئێستا لە كۆتاییدا دەگەینە چەند ئەنجامێك و ئەو ئەنجامانە دەخەینە بەردەستی (پەرلەمانی كوردستان) و (حكومەتی هە رێم ) و ( وەزارەتی خوێندنی باڵاو توێژینەوەی زانستی) و ( وەزارەتی رۆشنبیریی) و تەواوی پسپۆڕان و رۆشنبیران و هەموو خەڵكی كوردستان و عیراق، بۆ ئەوەی راوسەرنجی خۆیان لەبارەوە دەربڕن و بەهەند وەری بگرن.

1- ساڵنامەی زایینی رۆژی دەستپێكردنی كە دەكاتە رۆژی لەدایكبوونی (مەسیح) نە چەسپاوەو ساڵانە جیهانی مەسیحیەت لە دوو رۆژدا جەژن دەكەن، پێویست دەكات رۆژێكی دیارو گونجاو لەگەڵ ساڵنامە، بەتایبەت ساڵنامەی هەتاوی بگونجێت و جێگیر بێت و جیهان لەسەری كۆك بێت.

2- ساڵنامەی زایینی ئێستاش لە هەموو وڵاتان كاری پێناكرێ و نەیتوانیوە ببێتە ساڵنامەی یەكگرتووی هەموو مرۆڤایەتی. بە تەمەنی دوو هەزار ساڵەشی ناتوانێ هەموو مێژووی مرۆڤایەتی بگرێتە خۆ!

3- هەر ئێستا لە جیهان دا چەند ساڵنامەیەكی تریش هەیە كە ساڵنامەی ئاینێكی تایبەتن، بەهۆی ئەوەو ئەوانیش ساڵنامەی سنووردارن و سنوورەكەیان لە گەڵ سنووری ئاینەكەیانە.

4- بەكارهێنانی ئەم هە موو ساڵنامەیە وای كردووە لەڕووی رووداوە مێژووییەكان، وڵاتان هە تاڕادەیەك لێكدابڕێن و مێژوویان تێكنەكاتەوە.

5- ئێستا ساڵنامەی نەورۆز بەهۆی ئەو مێژووە كۆنەی كە هەیەتی و ئەو رۆژی دەستپێكردنە جێگیرەی كە لەگەڵ سوڕانی ساڵی هەتاوی تەواو گونجاوەو چەسپاوە، زۆر لە بارە بەتەمەنی دوازدە هەزار ساڵەییەوە بكرێت بە (ساڵنامەی مرۆڤایەتی) وەك ئەوەی دكتۆر سیزارە ئیمیلیانی و هاوڕاكانی پێشنیاریان كردوو كاریان بۆ كرد.

6- نەورۆز وەك جەژنێكی كۆنی مرۆڤایەتی هەر لە سەرەتاوە، واتە زۆر پێش زایین رەهەندێكی جیهانیی هەبووەو ئەوە (كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان)یش لە ساڵی 2010 دا بە فەرمی وەك جەژنێكی كەلتوری ئاشتی نەورۆزی كردی بە جەژنی هەموو جیهان.

7- زۆر گونجاوە ئێستاش ئەم جەژنە جیهانییەی نەورۆز بكرێ بە(ساڵنامەی نەورۆز) و سەرەتاكەشی لە دوازدە هەزار ساڵ لەوەپێش دەسپێبكات و هەموو جیان بەكاری بێنێ و جیهان بخاتە نێو یەك ساڵنامەی كۆن و گرنگ و بڕواپێكراوو یەكگرتوو.

8- بەكارهێنانی ساڵنامەی نەورۆز بەمانای رەتكردنەوەی یەكجاری ساڵنامەكانی تر نییە! بەڵكو هەموو وڵات و نەتەوەو ئایینەك دەتوانن لە پاڵ ساڵنامەی نەورۆز- ساڵنامەی مرۆڤایەتی- ساڵنامە تایبەتەكەی خۆیان بە كاربێنن.

9- بەكارهێنانی ساڵنامەی نەورۆز وەك ساڵنامەیەكی یەكگرتوو لە هەموو جیهان، مێژووی كۆن و نوێی و رووداوەكان یەك دەخات و مرۆڤایەتی دەخاتە سەر یەك رێتمی ژیان و مێژوو.

10- بۆ گەیشتن بە ساڵنامەی نەورۆز هێندە بەسە 10000 ساڵ بخەیتە سەر 2021 ساڵی زایینی نوێی، بۆ نموونە ئەمساڵ، كە دەكاتە 12021 و بۆ ساڵنامەی هۆلۆسین – پێشنیاركراوی سیزارە ئیمیلیانی و هاوڕاكانیشی بە هەمان شێوەیەو رۆژی دەستپێكردنی ساڵی نەورۆزیش لە ١/١ ساڵی نوێوە دەست پێدەكات.

11- ئێمە بە چاك و گونجاوی دەزانین بۆ ئەم ساڵنامەیە كۆنە، كە سیزارە ئیمیلیانی بە ناوی (ساڵنامەی هۆلۆسین) پێشنیاری كردووە، ناوی ساڵنامەی نەورۆز بێت، بەو هۆیەی كە داستانی دەممووزیش تەمەنی دوازدە هەزار ساڵەو ئەوەش روونبووە وە كە شاری دێرینكۆیۆی ژێر زەمینی جیهانی ژێرەوە- عالم السفلی – ی داستانی دەممووزی و شوێنی زیندووبوونەوەی دەممووزیشە، كە رۆژی زیندوو بوونەوەكەشی جەژنی – زەگمەك – نەورۆز – ی ئێستایە. هەروەها جەژنی نەورۆز لە پێش زایینەوە بەوناوە ناسراوەو رەهەندێكی جیهانیشی هەبووە.

12- وەك زانست و واقیع دەری خست هەموو ئەم شوێنە كۆن و گرنگ و دەگمەنانە لە كوردستان و لە یەك سەردەم سەریانهەڵداوەو – تەقینەوی شارستانیەتیان پێكهێناوە ئەوەش ئەو مافە بە(كوردستان) دەدات كە ساڵنامە كە بە ناوی نەورۆز بێت، كە نەورۆزیش هەر لەسەرەتاوە لە كوردستان سەریهەڵداوەو هەر لە كوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووەتەوەو لەگەڵیان هاوتەمەنە.

سەرنج و تێبینی:
1- زۆر جار لێكۆڵەرو شارەزایانی مێژووی كورد و جوگرافی و پێكهاتەكەی، پاش گەڕان و لێكۆڵینەوە هەندێ باس و پێناسەی زۆر جوان و گرنگ بۆ كوردستان دەنووسن، كەچی ئێمە خۆمان گومان لەو باس و پێناسانە دەكەین، بەمەش نە نرخی وڵاتی خۆمان دەزانین و نەڕیز لەو كەسانەش دەگرین كە بە زانستیەوە باسی كوردستان دەكەن!

2- سۆمەریەكان بەهۆی ئەوەی كە زۆر كۆنن و خاوەن یەكەمین شارستانیەتی پێشكەوتوون، هەر لەسەرەتاوە كاریگەریان بەسەر زۆر وڵات و میللەتەوە هەبووەو ئێستاش هەیە.

3- زڤیاچەمێ – زاوی جمی – یە، كە پێشتر لێكۆڵەران كە زمانی كوردیان نەدەزانی، زەڤیا چەمێیان- بەزاوی جمی- نووسی و هەر ئاواش كەوتە نێو ئەدەبیاتی مێژووی كۆن و شوێنەوارناسییەوە، هەتا مامۆستای گەورەو بەڕێز:(عەبدولڕەقیب یوسف) گەڕاندیەوە سەر ناوە راستییەكەی خۆی.

4- شاری ژێر زەمینی دێرینكۆیۆی باكووری كوردستان بەهۆی گەورەیی و پر لە نهێنیەوە لە رووی دروستكردنەوە، تائێستا بە زۆر ژمارە باسی چینە ژێر چینەكانی دەكەن، هەندێك بە حەوت و هەشت و هەتا یازدە چینیش دەڕۆن لە باسكردنی چینەكانیدا.

5- تا ئێستا وادەزانرا كە هە ولێر تاكە شاری كۆن و ژیان تێیدا بەردەوامە! ئەوا شاری حەسەن كێفیشی هاتە پاڵ، كە هەوڵیر ١٣٠٠٠ ساڵە ئاودانەو حەسەن كێفیش ١٢٠٠٠ ساڵە، ئەم جووتە خوشكەش هەردووكیان لە كوردستانن

سەرچاوەكان:-
(1)-https://www.aspdkw.com/الاسس الژی اعتمدهاالسومریونقدیمافی وچعالتقاویم
(2)-https://www.facebook.com/dlshad zamua/ مێژووی بە كارهێنانی ساڵنامەكان لە میسۆپۆتامیاو زاگرۆس!
(3)-https: //www.bbc.com/Arabic/scienceandtech /2013/07130715_world _ oldest _ calendar
(4)-https://www.beytoote.com/art/nnegah-gozashte/introduction-calandars02-world.html
(5)-https://www.aljazeera.net/news/cultureandart /2018/12/ 27لماذا یحتفل المسیحیون بمیلاد المسیح فی یومین مختلفین؟
(6)-https://abadgar-q.com/ wikli /casare _ Emilianiسیزارە امیلیانی
(7)-readersadvice.com/mmeade/house/Holocene.htmlتقویم الهولوسین
(8)-https://en.wilkipedia.org./wilki/Holocene_calandarتقویم الهولوسین – ویكیپیدیا
(9)-وحدت قومی كرد و مادمنشا‌و،نژاد تاریخ تمدن كردستان،حبیب الله تابانی، ایران-تهران،چاپ اول١٣٨٠،ا
(10)-joumal.asi.org.ir/article_20665.htmlنمادگری ایینی در دورە نوسنگی اولیە:نگاه بە گەبكلیدر جنوب شرق تركیە
(11)-https://www.alaraby.co.uk/تركیاتفتح واحدا من اقدم المعابدفی العالم
(12)-https://dengekan.info/archives/17375 دێرینكۆیۆ لە نیوان جیهانی ژێرەوەی داستانی دەمموزی و بە هە شتی ژیرزەمینی جەمشید دا. دكتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
(13)-https://www.kojaro.com/2018/9/27/155265 گوبكلی تپە -تاریخ
(14)- academia.edu/6930281/نمادگرایی یینی در دورە‌و نوسنگیاولیە: نگاهی بەگوبكلی تپە در جنوب شرقی تركیە بابك شیخ بیكلو اسلام.pdf
(15)-https://www.turkprees.co/node/76074مدینە(شانلی اورفا)التركیە تستعدللكشف عن (كاراهان تپە) اقدم الموقع الاثریە فی العالم
(16)-https://www.dailysabah.com /arts/new -karahantepe-settlement – may- be-old-than – gobeklitepe /news
(17)-https://www.kojaro.com /2017/10/27/128573/حصن كیفا شهر شناور با قدمت10 هزارسال در تركیە- كجارو
(18)-https://www.bbc.com/culture//article/20161202-place-where-history-began المكان القدیم حیپ بدا التاریخ- پقافە بی بی سی
(19)-https: //www.facebook.com/Babylon.gods.gate.015 /posts /1011483595536446/الحضارة السومریة مهد الحضارات
(20)-https://arabicpost.netاختراعات من بلاد ما بین النهرین
(21)-https//arabicpost.net/السومریون
(22)-https://www.almothaqaf.com/d/e3/951542 اوركسترا: نوروز و الاعیاد السومریە خلیل ابراهیم خلیل
(23)-https://ar.wikipedia.org/تلال الاپریە فی اربیل.

 

 219 جار بینراوە