سەرەکی » وتار » فه‌لاح كه‌ریم‌ » خۆرهەڵاتی‌ نوێی پڕ کارەسات

خۆرهەڵاتی‌ نوێی پڕ کارەسات

کۆرۆنا تەنها ڤایرۆسێکی‌ کوشندە و ئیزعاجی‌ سەدە نەبوو بۆ تێکدانی‌ شیرازەی‌ ژیان، بەڵکو شیرازەی‌ سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانیشی‌ گۆڕیوە و کۆمەڵێک دەلالەت و دەستەواژەی‌ لەنێو جیهانی‌ نەوەی‌ پێنجەمی‌ ئینتەرنێت هێناوەتە ئاراوە.

ئەگەر سەرەتای‌ ئەم سەدەیە بە جیهانیبوون وەک دیاردەی‌ گەردوونیی‌ خۆرئاوایی‌ باسی‌ لێوە دەکرا، ئێستا مەترسییە گەردوونییەکە لە خۆرهەڵاتەوەیە، کە نەک تەنها دیاردەیەکی‌ کەلتووری‌ و ژیاری‌ بێت، بەڵکو نوێکردنەوەی‌ جەمسەربەندیی‌ سیاسی‌ و سەربازی‌ و ئابووری‌ و …. تەقلیدی‌ و کلاسیکییە. واتە خۆرهەڵات لەچەند ساڵی‌ رابردوودا کە نەیتوانی‌ یان نەیویست خۆی‌ لەگەڵ نوێگەرییەکانی‌ خۆرئاواییدا بگونجێنێت، دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ هاوپەیمانی‌ و جۆرێک لە پەلکێشی‌ هێزە گەورەکان بەو جۆرەی‌ کە لەرابردوودا هەبووە.

لەبنەڕەتدا چەمکی‌ خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست، چەمکێکی‌ جیۆ-سیاسییە و هێزێکی‌ ناوخۆیی‌ یان ناوچەیی‌ تێیدا نییە کە بتوانێت رۆڵی‌ کاریگەری‌ هەبێت، زیاتر لە 100ساڵە ئەم ناوچەیە لە یاریی‌ نێوان زلهێزەکاندایە و لەم سەدەیەشدا ململانێ نێودەوڵەتییەکان بۆ دەست بەسەراگرتنەوەی‌ ناوچەکە یان لانیکەمی‌ پاراستنی‌ جێ پێکانیان رووە و هەڵکشان دەچێت. ئەم ناوچەیە خۆی‌ لەخۆیدا گیرۆدەی‌ چەندین گرقتی‌ ناخۆییە و پێناچێت لەم سەدەیەشدا بتوانێت قسەیەکی‌ هەبێت لەسەر رەوتی‌ رووداوەکان، بەڵام ئەمجارە دەتوانێت لەبری‌ داگیرکاریی‌ راستەوخۆ، ناڕاستەوخۆ پەلکێشی‌ هێزەکان بکرێت بۆئەوەی‌ رۆڵیان هەبێت. هەروەک ئەوەی‌ لەدوای‌ داگیرکردنی‌ کوێت لەساڵی‌ 1990دا بینراو بۆ یەکەمجار وڵاتانی‌ ناوچەکە بۆ پاراستنی‌ دەسەڵاتی‌ سیاسییان بەخۆشحاڵییەوە دەرگایان بۆ سوپای وڵاتانی‌ زلهێز کردەوە. لەدوای‌ قووڵبوونەوەی‌ شەڕی‌ ناوخۆی سوریاش جارێکیتر لەسەر داوای‌ وڵاتانی‌ خۆرهەڵات هێزی‌ روسیا راستەوخۆ هاتە ناو شەڕی‌ ناوخۆی‌ ئەو وڵاتەوە و ئێستاش وڵاتانی‌ دیکە هەروا لە کێبڕکێی‌ بانگهێشتی‌ وڵاتانی‌ زلهێز و خاوەن نفوزی‌ تەقلیدی‌ و زیادکردنی‌ هێزی‌ نوێشدان.

لە سەرەتای‌ ئەم سەدەیەوە چەمکی‌ خۆرهەڵاتی‌ نوێ خێراتر لە جاران گەشەی‌ کردووە و ململانێکانیش خیراتر گەشە دەکەن و رووداوەکانیش بەهەمان شێوەن، بەڵام هیچ کات ئەم گۆڕانکارییانە بە سوودی‌ گەلانی‌ ناوچەکە نەبووە و هەموو کات ماڵوێرانی‌ و کاولکاریی‌ بەدوای‌ خۆیدا هێناوە و مافی‌ گەلانی‌ ژێردەستە تا هاتووە زیاتر خراوەتەوە ژێرپێ.

لەراستیدا ناتوانرێت بوترێت نەتەوەی‌ سەردەست لەم رووداوانەدا هاتوونەتە ئاراوە، بەڵام رەنگە بوترێت نەتەوەی‌ باڵادەستتر دروستبووە، بەڵام ئەوانیش جارێکیتر بوونەتەوە بە نەتەوەی‌ سەرکوتکار، چونکە پەروەردەی‌ کۆمەڵایەتی‌ نەگۆڕاوە. ئێستا دابەشبوونی‌ بەرچاوی‌ جەمسەرەکان خۆیان نمایش دەکەن و بێجگە لە پڕۆژەی‌ نیۆمی‌ سعودیە، هەوڵەکانی‌ تورکیا بۆ فراوانبوون و دەستبەسەراگرتنی‌ سەرچاوەی‌ گازی‌ سروشتی‌ و هەڵوەشانەوەی‌ رێککەوتننامەکانی‌ 100 ساڵی‌ رابردووی‌ دوای‌ هەڵوەشانەوەی‌ ئیمپراتۆرێتی‌ عوسمانی‌ و بەهێزتربوونەوەی‌ پێگەی‌ روسیا لەسوریا، ئێران بەکردەیی‌ چەند وڵاتێکی‌ لەبن دەستە و بەتازەیی‌ چین-یشی‌ هێناوەتە سەر سفرەی‌ 25 ساڵەی‌ وڵاتەکەی‌ و ناوچەکە، کۆمەڵێک بەڵگەن کە دەبێت جگە لە بەریەکەوتن، چاوەڕوانی‌ هیچ رووداوێکی‌ تر نەبین. بە تازەیی‌ نزیکبوونەوەیەکی‌ نوێش لەنێوان میسر و ئوردن و عیراق و بەپشتیوانی‌ سعودیە هەیە، بەڵام پێناچێت زۆر کاریگەربێت. ئەو وڵاتانەی‌ بەشێوەی‌ تەقلیدی‌ بەهێز و خاوەن نفوزن لەناوچەکە، ئەوانە براوە و دەسەڵاتدار دەبن، نەک وڵاتانی‌ نەوەی‌ پێنجەمی‌ تەکنۆلۆژیا.

یەک پشتێن- یەک هەنگاو
گەشەی‌ خێرا و سەرنجڕاکێشی‌ ئابووری‌ چین بۆتە هۆی‌ زیندووکردنەوەی‌ چەمکی‌ رێگەی‌ ئاوریشم و بە گوڕێکی‌ زۆریشەوە گەیشتۆتە خۆرهەڵاتی‌ ناوەڕاست. چینییەکان بەوردی‌ دیراسەی‌ کێشەکانی‌ خۆرهەڵاتیان کردووە، بەڵام نایانەوێت تا ئەوەندەی‌ بۆیان بکرێت، خۆیان بخەنە ناو وردەکاریی‌ گرفتەکانییەوە، ئەمە دیدگایەکی‌ نوێیە بۆ داگیرکاری‌ و پاراستنی‌ ئابووری‌، هەربۆیە ئێرانییەکان زیرەکانە خۆیان لە هەژموونی روسیا دەرهێنا و وەک وڵاتێکی‌ بەهێز رێکەوتنی‌ 25 ساڵەیان لەگەڵ چین کرد. لەراستیدا چین ستراتیژێکی‌ نوێی‌ دەست پێنەکردووە، بەڵکو رێگە ئاوریشمەکەی‌ رابردووی‌ زیندووکردۆتەوە کە بەهۆی‌ بارودۆخی‌ خۆی‌ و نێودەوڵەتییەوە وەستابوو. چین ئێستا لە کەنارەکانی‌ خۆرهەڵاتی‌ ئەفریقیاوە هەڕەشە لە پێگە ئابوورییەکەی‌ دوبەیش دەکات و ئەم سەدەیە، پێچەوانەی‌ رای‌ چاودێرانی‌ خۆرئاوایی کە سەدەی‌ گەشەی‌ خۆرئاوایە، رووە و سەدەی‌ گەشەی‌ زیاتری‌ خۆرهەڵات مل دەنێت بەتایبەتی لە دوای‌ کۆرۆنا.

ئاماژەکان گەواهی‌ سەرهەڵدانی‌ سەدەیەکی نوێی خۆرهەڵاتێکن کە رەنگ و بۆی‌ خۆرئاوای‌ تێدا کەم دەردەکەوێ و چۆن بەریتانی و فەڕەنساییەکان لە دوای‌ جەنگی‌ جیهانی‌ دووەمەوە پاشەکشەیان کرد لە ناوچەکەدا، پێدەچێت پاشەکشەی‌ ئەمریکاش کە روسەکانیان لە ناوچەکە دەرکرد، هێواش هێواش دەستی‌ پێکردبێت. گۆڕانکارییەکان بەخێرایی‌ روو لە هەڵکشانن و جەمسەربەندییە نوێیەکان شێوەیان دەرکەوتووە و ئاسۆی‌ ئەنجامەکان کارەساتبارن بۆ ناوچەکە و ئەمجارەش گەلانی‌ ناوچەکە مێروولەی‌ ژێرپێی شەڕی‌ فیلەکانن.

 550 جار بینراوە