سەرەکی » کەلتوور » كەركوك، وێستگەكانی مێژوو و سەرژمێریی

كەركوك، وێستگەكانی مێژوو و سەرژمێریی

نووسینی: عەبدوستار مستەفا

ئامادەكردنی: كامۆ حەوێزیی

ئەم كتێبە یەكێكی ترە لەو هەوڵانەی تەواوی چەواشەكارییە نالۆژیكییەكان رەت دەكاتەوە و، بە داتا و ئامار، سنوور و پێگەی كەركوك و خەڵكە رەسەنەكی دەخاتەڕوو. ئەم كتێبە لە سێ‌ وێستگە پێكهاتووە.

وێستگەی یەكەم: ناو و گەواهیدەرە مێژووییەكان
كەركوك بە درێژایی مێژوو شارێكی كوردستانیە. كەركوك ئەو شارەی بە درێژایی مێژوو بەچەندین شارستانییەت و ئیمارات و پاشادا تێپەڕیوە، وەلێ‌ بە كەلتوور و ریشەی كوردستانی بوونی خۆی ماوەتەوە، كە زۆرینەی ئاكنجییەكانی لە پێكهاتەی كوردن، لەم بارەیەوە ساڵی 1961كتێبی بواری جوگرافیای سیاسی، كە زۆرینەیان مامۆستای زانكۆكانی وڵاتی میسرن، بە چاپ گەینرا، تێیدا دەڵێن، ریشەی كورد لە باكوورەوە سەرچاوەی گرتووە، وڵاتێكیان هەبوو پایتەختەكەی ئەرابخا، كەركوكی ئێستایە.

ئەم دانپیانان و دیكۆمێنتەی مامۆستایانی زانكۆی قاهیرە، نیو سەدەی بەسەردا تێپەڕیوە، تێیدا جەخت لە گوتەیەكی پاشای ئاشوریی» شمش حدد» دەكەنەوە، لەبارەی هێرشەكانیان بۆسەر وڵاتی سۆبارتۆ.

لە درێژەی باسەكەیدا نووسەری ئەم كتێبە جەخت لەسەر گوتاری بەشێك لە مێژوونووسان دەكاتەوە دەمێك دەڵێن ناوی كەركوك پەیوەستە بە وشەیەكی كوردییەوە، ئەویش گڕگڕە، كە لە قرچەقرچ و تیشكی ئاگرەوە هاتووە، هەر لەم بارەیەوە مێژوونووسی كورد جەمال رەشید و زانای عیراقی بواری شوێنەوارناسی تەها باقر و مامۆستا سەفەر، جەختیان لەسەر هەمان قسەیان كردووەتەوە.

وشەی بابا گوڕگوڕ وشەیەكی كوردییە و بە مانای باوكی نورانی دێت، ئەم ناوە لە بیرە نەوتێك نراوە، كە نزیكە لە گوندی شۆراو، نزیك بە سنووری شارەوانی كەركوك، كە دەكەوێتە بەشی باكوری شاری كەركوك.

بەڵام توێژەر و مامۆستای زانكۆ، دكتۆر فورزی رەشید لەبارەی كەركوك و پەیوندیی بە كوردەوە، بەپێی مێژوو، دەڵێ‌: ئەم راستییە لەبیر ناكرێت، كە پەیوەندیی تۆكمەی لۆلەبیكان بە دانیشتووانی كۆنی ناوچەی كوردستان، لەوانە گۆتییەكان یا خورییەكان، پەیوەندیی زمانەوانی یا شارستانی قوڵیی هەیە.

وێستگەی دووهەم: كەركوك لەساتەوەختی دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقەوە
گرفتی بەریتانی توركی لەبارەی ولایەتی موسڵ.
بڕیاردان لەبارەی زۆرینەی كوردەوە: نووسەر بە دیكۆمێنت لەو بارەیەوە دەدوێت و دەڵێت: بە پێی مێژوو و سنوری جوگرافی كەركوك، بەشێكی گرنگی جەستەی كوردە، لە رابردوودا بەشێك بووە لە ئیماراتی بابانی كوردیی، هەروەها سوڵتان مورادی سێهەم، ساڵی 1583 داوای لە میری موكرییەكان كرد، ئیدارەی هەرسێ‌ هەرێمی موسڵ و شارەزوور و هەولێر بكات، لێ‌ بە پێی رێككەوتنی مۆركراو لە نێوان سوڵتان سەلیمی یەكەم و ئیدریس بەدلیسی، ئیماراتە كوردییەكان لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكانەوە، بۆیە دەسەڵاتدارانی عوسمانیی پاش ئەوەی لەشەڕی قەرغین دەدە موسڵ كەوتە ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیانەوە، میری بۆتان، بەدر بەگ پاشا عەلی یان بە دەسەڵاتداری ناوچەكە دامەزراند، وەلێ‌ كەركوك ناوەندی ویلایەتی شارەزوور بوو، كە بریتی بوو، لە هەریەك لە لیواكانی كەركوك و سلێمانی و هەولێری ئێستا.

لەبارەی پێكهاتەی كەركوك، ئەدمۆنز ئاماژە بەوە دەدات، كە كەركوك هەموو كورد نەبوو، بەڵكو بەشێكی زۆر لە خەڵكی ئەو ناوچەیە ئەرمەنی بوون و، لە بەرزاییەكانی باكوری هێڵی پانی سی و هەشت نیشتەجێبوون. هەر لەوبارەیەوە ئەدمۆنز دەڵێ‌: خەڵكی چاومان بە خەڵكی زۆری كورد كەوت كە لەو ناوچانەدا نیشتەجێبوون، كە زۆرینەیان كوردبوون و لە دەرەوەی ئەو سنوورەی دیاریمان كردبوو، كە دەگاتە ئەنقەرا، كە پێش ساڵی 1914 داڕێژرابوو. لەو بارەیەوە لە كاتی بەسەر كردنەوەی ناوچەكە لە ساڵی 1872 بۆ باشوری كوردستان، رۆژهەڵاتناسی روسی ئەندازیار جوزیف جیرنیك، پشتگیریی لە قسەكانی ئەدمۆنز دەكات.

ئەم كتێبە زۆر بە وردی لە بارەی كوردستانیبوونی كەركوكەوە ، دەدوێت، بۆ ئەوەی لە تەواوی ئەو گۆڕانكاریی و خیانەتكردانەی لە مێژووی كەركوك و ناوچەكە كراوە، پێویستە خوێنەری كورد، ئەم كتێبە بەسەر بكاتەوە، كە زۆرینەی بەڵگە و دیكۆمێنتەكان، لەلایەن خودی عوسمانی و رۆژهەڵاتناسەكانەوە راست كراوەتەوە و، مامۆستا عەبدولستار مستەفا بە وردی تیشك دەخاتە سەر ئەو راستیانەی دەیانەوێ‌ بشێوێندرێت.

 105 جار بینراوە