سەرەکی » وتار » میدیا، چۆن روماڵی روداوەكانی خۆكوشتن بكات

میدیا، چۆن روماڵی روداوەكانی خۆكوشتن بكات

پ.ی.د. ئاراز رەمەزان

زیاتر لە 50 لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتی ئەوەیان خستۆتەڕوو کە هەندێک جۆری تایبەت بە رووماڵکردنی میدیا دەتوانێت ئەگەری خۆکوشتن بۆ هەندێک کەس زیاد بکات. سەردێڕەکان ، زمان ، وێنەکان و تەنانەت بڕیاری راپۆرتکردن لەسەر خۆکوشتن، دەکرێت هەمو کاریگەریان لەسەر تاک و رایگشتی هەبێت.

میدیا شمشێرێکی دوو سەرە
میدیا رۆڵی خۆی دەبینێت لە رێگەگرتن لە خۆکوشتن شمشێرێکی دوو سەرە کە دەتوانێت هەم پێشیان بگرێ و هەم رێگریان لێ بکات هەمیشە دەتوانێت فاكتەرێكی هاندەر بێت بۆ دووبارەكردنەوەی رەفتارەكان.

توێژینەوە هەمەلایەنەكان دەریدەخەن کە راپۆرتی دیارو دووبارە لەسەر خۆکوشتن دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی حاڵەتەکانی خۆکوشتن بەسەرنجدان، راپۆرتەکانی سروشتێکی روون وەک وەسفە گرافیکیەکانی شێوازی خۆکوشتن یان وێنەکانی دیمەنەکە کاریگەری لەسەر ئەو كەسانە دەبێت كە مەترسی خۆکوشتنیان هەیە. لەلایەکەی دیکە ئەو بابەتانەی هەواڵ کە زانیاری بە هێڵی یارمەتی و گروپەکانی پاڵپشتی دەدەن گرنگە راپۆرت بكرێن، چونكە یارمەتی کەمکردنەوەی حاڵەتەکانی خۆکوشتن دەدات و لەئەنجامدا کاریگەری ئەرێنی لێ دروستدەبێت.

بۆ رۆژی جیهانیی تەندروستی دەروونی لەساڵی رابردوودا، فیدراسیۆنی جیهانی تەندروستی دەروونی، رێبەرێكی بۆ رۆژنامەنووسان بڵاوکردەوه، بۆ ئەوەی پڕۆفیشناڵانەتر هەواڵی رووماڵکردنی خۆکوشتن بڵاوبكەنەوە، لیستەکە جەخت لەسەر تاکتیکی راپۆرتکردنی وردو بەرچاوی رۆژنامەنووسی دەکاتەوە، ئاماژە بەگرنگی بەکارهێنانی زاراوەکان دەکات لە راپۆرتدا. هانی زاراوەی بێلایەن دەدات لەبری وشەی هەستوسۆز کە دەکرێت وروژاندنی بەشێک لەجەماوەر بێت بۆ نمونە، وشەکانی وەک ‹خۆی کوشت› و ‹خۆکوشتن›، ‹نەخۆشی دەروونی›، وەسفەکانی شێوازی خۆکوشتن لە راپۆرتەکاندا بەتوندی ئیدانە دەكات، لەجیاتی ئەوە، وشەکانی وەک ‹کۆچی دوایی› و ‹نەخۆشی دەروونی› دەستنیشاندەکرێت، هان دەدرێت ئەمەش بۆ خۆلادان لەسەر یەکخستنەوەی کێشەکانی تەندروستی دەروونی و ئاماژە پێنەکردنەوەیانە بنیشانەی لاوازی تاكەكان.

هەروەها وریابوون لە راپۆرتكردنی كەیسەكانی خۆكوشتنی كەسێتییە دیارەكان، وەكو هونەرمەندان و سیاسییەكان و وەرزشەوانان …هتد، ئەم راپۆرتانە زۆر گرنگن چونكە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵك ئاشنان لەگەڵیان، بۆ ئەمەش پێویستە ئاژانسەکانی هەواڵ لەکاتی رووماڵکردنی هەواڵەکاندا، بەتایبەت لەمردنێکی هەستیار، خۆیان بەدووربگرن. لەلایەکەی دیکەش، دەکرێت هەواڵی ئەو چیرۆکانەی رزگاربووی ئەرێنی باس بکرێن بۆ بەرزکردنەوەی تێگەیشتن لەناو جەماوەردا دەربارەی ئەو پرسانەی کە لەدەوری خۆکوشتندا هەن.

جگەلەوەش رۆژنامەنووسان پێویستە وریابن لە رووماڵكردنی رووداوەكانداو بەتایبەتیش چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەو كەسانەی لەخەمدان بەهۆی رووداوەكانی خۆ كوشتن، بەتایبەتیش كەسوكارو كەسە نزیكەكانی قوربانیەكان.

پێویستە میدیاکان وریابن و کار لەگەڵ پسپۆڕانی تەندروستی دەروونی بکەن بۆ باشتر رووماڵكردنی حاڵەكاتی خۆکوژی و هەروەها پشت ببەستن بەڕێبەرە نێودەوڵەتیەكان. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستکردنی ژینگەیەکی تەندروست تر بۆ هۆشیاری و تێگەیشتن.

هیچ نهێنییەک نییە بۆ شارەزایانی بواری تەندروستی دەروونی کە بەرکەوتنی خۆکوشتن، چ راستەوخۆ بێت یان لە رێگەی میدیا، رەنگە وا لەخەڵک بکات زیاتر پەنا بۆ رەفتاری خۆکوژیی خۆیان بەرن.

لەتوێژینەوەیەكی نوێماندا كە مانگی ئاداری ئەمساڵ (2021) لەگۆڤارێكی ئاستبەرزی نێودەوڵەتی بڵاوبۆوە، بۆمان دەركەوتووە هەندێک مەشقی تایبەتی رۆژنامەوانی و رێبەری تایبەت بەرووماڵكردنی رووداوەكانی خۆكوشتن وەک بڵاونەكردنەوەی وردەکاری زۆر دەربارەی مردنێک بەخۆکوشتن، یان چاوخشاندنەوە بەو رووداوانە ئەگەری هەیە رێژەی خۆکوژی كەم بكاتەوە، بەپێچەوانەشەوە، رووماڵی بەربڵاوی میدیاو بڵاوكردنەوەی زانیاری زۆر دەربارەی رووداوەكان، میتۆدەكانی خۆكوژی، شوێنەكانی خۆكوژی، كەیسی كەسێتیە بەناوبانگەكان و وێنەو ڤیدیۆو دۆكیومێنتی جێماوی قوربانیەكان و شوێنەكان كاریگەری دەبێت لەسەر زیاد بوونی رەفتارو هەوڵەكانی خۆكوژی، جگەلەوەی بۆ رۆژنامەنووسان شكاندنی بنەما ئێتیكیەكانە، هاوكات پێچەوانەی رێبەرە نێودەوڵەتیەكانی وەكو رێبەری رێكخراوی تەندروستی جیهانی و رێكخراوی نێودەوڵەتی بنەبڕكردنی خۆكوشتنە كە وەكو رێبەرێكی تایبەت و ئێتیكی بۆ رووماڵكردنی كەیسەكانی خۆكوژی بۆ رۆژنامەنووسان دانراوە.

ئێمە نامانەوێت بەرۆژنامەنوسان بڵێین، رووداوەكانی خۆكوشتن بەهای هەواڵیان نییە، ناشمانەوێت پێیان بڵێین، رووماڵی رووداوەكانی خۆكوشتن نەكەن، ئەوەی گرنگە شێوازەكانی رووماڵكردن و بەكارهێنانی میتۆدو ستراتیژی رووبەڕووبونەوەی رووداوەكان و هەوڵەكانی خۆكوشتنە.

بەرپرسیارێتی رۆژنامەنووسان
لەكاتی رووماڵی رووداوەكانی خۆكوشتن رۆژنامەنووس پێویستە بیر لەچیرۆکەکە بکاتەوەو بڵێت بەرپرسیاریم چیەو لەکوێ کۆتایی پێدێت؟» وەك ئەوەی چ زانیاریی و دۆكیومێنتێك بڵاوبكاتەوە، لەكوێوە بۆ كوێ دەستپێبكات…..

راپۆرتکردنی خۆکوشتن بەرپرسیارانەو ئێتیكیانە پێویستی بەهەستیاری و بەزەیی هەیە لەگەڵ ئەوەشدا چەندین ژووری هەواڵ هەن هێشتا دەست دەگرن بەسەر وشەگەلو رێگاکان بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکان بەبێ ئەوەی مەترسیان لەسەر خەڵکی لاواز بێت.

رێبەرە نێودەوڵەتییەكانی رووماڵكردنی كەیسەكانی خۆكوشتن، رێگەیەکی مامناوەند پێشکەش بەڕۆژنامەنووسان دەکەن، بۆ کەمکردنەوەی ناوەڕۆکی زیانبەخش لەکاتێکدا کە بەرزترین پێکهاتەی پاڵپشت و یارمەتیدەرە. بۆ نمونە مۆدێل یان رێبەری رێکخراوەی تەندروستی جیهانی كە جەخت لە بڵاونەكردنەوەی زانیاری كەسی قوربانیەكان وەكو ناو، شوناسیان، پیشەیان، شوێنی نیشتەجێبون و وێنەو ڤیدیۆو دۆكیومێنتی بەجێماو لەدوای خۆیان، هەروەها میتۆدو شێوازەكانی خۆكوشتن و شوێنەكانی خۆكوشتن.

میدیا نەبێت بە فاکتەر بۆ دووبارە خۆکوشتنەوە
بۆئەوەی رۆژنامەنووسان و دامەزراوەكانی میدیا پڕۆفیشناڵانە رووماڵی رووداو و كەیسەكانی خۆكوشتن بكەن و میدیا نەبێت بەفاكتەرێكی هاندەر بۆ دووبارەكردنەوەی رەفتاری خۆكوژی لەناو خەڵكدا، پێویستە دامەزراوەكانی راگەیاندن رۆژنامەنووسی تایبەتمەندو راهێنراویان هەبێت بۆ كەیسەكانی خۆكوشتن و لەژووری هەواڵیش هەواڵنووسی شارەزاو راهێنراو بەكەیسەكانی تاوان و خۆكوشتن هەبێت بۆئەوەی لەكاتی داڕشتن و نووسینی چیرۆكەكاندا پەیڕەو رێبەرە نێودەوڵەتییەكان بكرێت.

هەروەك چۆن پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان، و پەرلەمانی كوردستان و دامەرزاوەكانی راگەیاندن و پسپۆڕانی بواری میدیاو پسپۆڕانی بواری دەروونزانی هەوڵبدەن بەپشت بەستن بەرێبەرە نێودەوڵەتییەكان رێبەرێكی نیشتمانی بنیادبنێن بۆئەوەی سەرجەم رۆژنامەنوسان و دامەزراوەكانی راگەیاندن وابەستەی پیشەیی و ئێتیكیان بۆی هەبێت و بەپێی ئەم رێبەرە روماڵی كەیسەكانی خۆكوشتن بكەن، وەكو رێبەری رێكخراوی تەندروستی جیهانی كە لەم لینكەدا بەردەستە بۆ رۆژنامەنوسان (https://www.who.int/mental_health/media/en/426.pdf)

 62 جار بینراوە