سەرەکی » دۆسێ » كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ ماوه‌ی دوو شه‌ڕی جیهانیدا

له‌ خه‌باتی چه‌كدارییەوە بۆ پەرله‌مانی

كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ ماوه‌ی دوو شه‌ڕی جیهانیدا

موحه‌ممه‌د گه‌ڵاڵه‌یی*

ده‌ستپێك
كێشه‌ی ئێرله‌ندا یه‌كێكه‌ له‌ كێشه‌ له‌مێژینه‌كانی به‌ریتانیای مه‌زن، كه‌ لێكه‌وته‌ی گه‌وره‌ی سیاسی، ئابووری، سه‌ربازی، كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی لێكه‌وته‌وه‌، به‌هۆی گرنگی پێگه‌ی به‌ریتانیا له‌ كیشوه‌ره‌كانی ئه‌وروپا، ئاسیا و ئوسترالیا، هه‌روه‌ها له‌ باشوور و باكووری ئه‌فه‌ریقا و خۆرهه‌ڵاتی دوور و ئەمریکای باكووردا، خاوه‌ن ئیمپراتۆریه‌تێكی گه‌وره‌ی جیهانی كه‌ خاوه‌نی 70 داگیرگه‌(مستعمرة) بوو له سه‌ر ئاستی جیهاندا، كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ دیدی ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تی و فراوانخوازی به‌ریتانی دا، چه‌ند ره‌هه‌ندێكی هه‌بوو، له‌وانه‌: یه‌كه‌م: سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی مه‌ركه‌زیه‌ت، كه‌ یه‌كێك بوو له‌ خاسیته‌كانی ناسینه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی ئیمپراتۆریه‌تی به‌ریتانی له‌هه‌ر كوێیه‌ك بوبێت، دووه‌م: سه‌پاندنی مه‌زهه‌بێكی نوێ و كه‌نیسه‌یه‌كی ته‌واوی ئینگلیزی به‌سه‌ر ئێرله‌ندییه‌كاندا. سێیه‌م: داگیركردنی خاك، بردنی داهات و سامانی ئێرله‌ندییه‌كان، به‌تایبه‌تی له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیسته‌مێكی چه‌وساندنه‌وه‌ی ئابووریانه‌ و ناردنی هه‌موو داهاتی زه‌ویه‌كانی ئێرله‌ندا له‌لایه‌ن جووتیاره‌كانه‌وه‌ بۆ حكومه‌تی ئینگلیز و هه‌ندێ له‌خاوه‌ن موڵكه‌ گه‌وره‌كان كه‌ هه‌موویان له‌ له‌نده‌ن ده‌ژیان، سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌مانه‌ ئێرله‌ندییه‌كان له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دا، تاكه‌ پارله‌مانه‌كه‌یان هه‌ڵوه‌شێندرایه‌وه‌ و له‌ جیاتی پارله‌مانه‌كه‌یان، رێژه‌ی 100 ئه‌ندام یان كورسیان له‌ لۆرداتی گشتی به‌ریتانی پێیاندرا.

به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌م سێ خاڵه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ وه‌ك خاسیه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی ره‌هایی ئیمپراتۆریه‌تی به‌ریتانی به‌سه‌ر ئێرله‌ندادا سه‌پاندبووی، بزوتنه‌وه‌ی سیاسی و له‌ پێشووشدا هه‌ندێ كاری پارله‌مانی و جوڵانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌رپاكرابوون، بۆ ئازادبوون له‌ كۆت و به‌ندی به‌ریتانییه‌كان، ره‌تكردنه‌وه‌ی مه‌زهه‌ب و كه‌نیسه‌ی به‌ زۆر سه‌پێندراوی ئینگلیزه‌كان، هه‌روه‌ها رزگاربوون له‌ باج و ده‌رامه‌تێكی زۆری حكومه‌تی ئینگلیز و خاوه‌ن موڵكه‌ گه‌وره‌كان، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌ژاری و كۆچكردن بۆ كیشوه‌ری ئەمریکا، هه‌موو ئه‌م كێشانه‌ ده‌بنه‌ كرۆكی كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ماوه‌ی شه‌ڕی یه‌كه‌م و دووه‌می جیهانیدا.

له‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا، به‌شێوازی شیكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ی زانیارییه‌كان و داڕشتنه‌وه‌یان، كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ماوه‌ی ئاماژه‌ بۆ كراودا، خراوه‌ته‌ به‌ر باس و لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی به‌پێی رێبازه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ی مێژوو له‌ سه‌رده‌می نوێ و هاوچه‌رخ دا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌متر به‌زمانی كوردی له‌سه‌ر ئه‌م كێشانه‌ نووسراوه‌، بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ پێشینه‌یه‌كان له‌م ناونیشانه‌دا ده‌ستنه‌كه‌وتن، كه‌ چۆن لێكۆڵینه‌وه‌ و چاره‌سه‌رییه‌كانیان بۆ ئه‌م كێشه‌یه‌ خستۆته‌ڕوو، ئه‌مه‌ش هه‌م ئامانجی لێكۆڵینه‌وه‌ و رێگرییه‌كیش بوو له‌به‌رده‌می بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ته‌واوی ورده‌كارییه‌كانی كێشه‌ی ئێرله‌ندا دا.

ده‌روازه‌: شوێنی جیۆگرافی و مێژوویی ئێرله‌ندا
هه‌ڵكه‌وته‌ی جیۆگرافی به‌ریتانیا له‌ كیشوه‌ری ئه‌وروپا كاریگه‌ری له‌سه‌ر گه‌لێك رووداوی گه‌وره‌ی مێژوویی داناوه‌، به‌ریتانیا وه‌ك دوورگه‌یه‌ك له‌ناو ده‌ریا و زه‌ریاكانی كیشوه‌ری ئه‌وروپا له‌ سێ لاوه‌ دوورگه‌كانی به‌ ئاو ده‌وره‌ دراوه‌، كه‌ پێكدێت له‌ دوورگه‌كانی ئینگلته‌را و وێڵز و ئیسكۆتله‌ندا و ئێرله‌ندا ، له‌ڕووی جیۆگرافیه‌وه‌ وڵاتی به‌ریتانیا له‌ خۆرهه‌ڵات و باكووری خۆرهه‌ڵاتی ده‌ریای باكووره، له‌ خۆرئاوای زه‌ریای ئه‌تڵه‌سیی، له‌ باشووری خۆرئاوای ده‌ریای سۆڵت، له‌ باكووری زه‌ریای ئه‌تڵه‌سی و له‌ باشووری ده‌ریای مانش و گه‌روی لۆڤه‌ر و رێڕه‌وی كالێ كه‌ به‌ریتانیا به‌ فه‌ره‌نسا ده‌به‌ستێته‌وه‌، نزیكترین وڵات له‌ باكووری ئه‌وروپا بۆ به‌ریتانیا وڵاتی نه‌رویج، نزیكترین وڵات له‌ خۆرئاوای ئه‌ورو‌پا وڵاتی فه‌ره‌نسایه ‌، كۆی رووبه‌ری وڵاتی به‌ریتانیا (674,843) هه‌زار كیلۆمه‌تر دووجایه‌، بۆ سێ جار ناوی به‌ریتانیا گۆڕدراوه‌، له‌ پێش ساڵی 1801 پێی گوتراوه‌(شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیای مه‌زن)، له‌دوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی پارله‌مانی ئێرله‌ندا له‌دوای ساڵی 1801 پێی گوتراوه‌(شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیای مه‌زن و ئێرله‌ندا)، به‌ڵام دوای جیابوونه‌وه‌ی به‌شی ئێرله‌ندای باشوور، كه‌ زۆر جار به‌ ئێرله‌ندای ئازاد ناوده‌برا، له‌ ساڵی 1927، تا ئه‌مڕۆ به‌ریتانیا به‌(شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیای مه‌زن و ئێرله‌ندای باكوور)ه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌ك له‌ شانشینه‌كانی به‌ریتانیای مه‌زن، وه‌ك سكۆتله‌ندییه‌كان و ئێرله‌ندییه‌كان و وێڵزییه‌كان و ئینگلیزه‌كان، ناوی شانشینه‌كانیان به‌سه‌ر ناسینه‌وه‌ی هاووڵاتیه‌كانیان له‌ناوخۆی به‌ریتانیای مه‌زن دابڕاوه‌، به‌ڵام له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری به‌ریتانیای مه‌زن هه‌موویان به‌ به‌ریتانی ده‌ناسرێن، كه‌ بۆته‌ ناسنامه‌ی هاووڵاتیبوون و هاونیشتمانی بوونیان .

سه‌باره‌ت به‌ وڵاتی ئێرله‌ندا له‌ڕووی جیۆگرافی و مێژووییه‌وه‌ له‌ ئینسایكلۆپیدیای گشتی به‌مشێوه‌یه‌ ناسێنراوه‌: دووه‌م گه‌وره‌ترین دوورگه‌ی به‌ریتانیه‌، رووبه‌ره‌كه‌ی 82781 هه‌زار كیلۆمه‌تری دووجایه‌، دانیشتوانی نزیكه‌ی 6 ملیۆن كه‌سه‌، كه‌وتۆته‌ خۆرئاوای به‌ریتانیا، ده‌ریای باكوور و كه‌ناڵی باكوور له‌ نێوانیان دایه‌، له‌ ئێستادا كراوه‌ به‌ دوو به‌ش، یه‌كه‌م: ئێرله‌ندای باكوور، سه‌ر به‌ مه‌مله‌كه‌تی شاهانه‌ی به‌ریتانیایه‌ و پایته‌خته‌كه‌ی شاری بێلفاست،ه‌. دووه‌م: كۆماری ئێرله‌ندا، رووبه‌ره‌كه‌ی 69164 كیلۆمه‌تری دووجایه‌، دانیشتوانه‌كه‌ی نزیكه‌ی 4 ملیۆن كه‌س ده‌بن، پایته‌خته‌كه‌شی شاری دبلن، وڵاتی ئیرلەندا له‌ ناوه‌ڕاستیدا‌ ده‌شتێكی گه‌وره‌ی به‌پیته‌، به‌رچوارده‌وریدا شاخ و به‌رزاییه‌، شاخه‌كانی بریتین له‌مانه‌: مورن، سبرن، ئه‌نترم، كتمارا و مایو، بارانێكی زۆری لێده‌بارێ، له‌به‌رئه‌وه‌ی كشتوكاڵێكی زۆری لێده‌كرێ، به‌رهه‌می كشتوكاڵی و شیره‌مه‌نی زۆری هه‌یه‌، شاره‌ گرنگه‌كانی: كورك، لایمریك و واترفورد، زمانی ره‌سمی ئێرله‌ندییه‌، دراوی جونه‌یهی ئیسته‌رلینی و دۆلاری ئه‌مه‌ریكیه ‌، زۆربه‌ی دانیشتوانی ئێرله‌ندا له‌ 95% به‌مه‌زهه‌ب كاتۆلیكی مه‌سیحین .

له‌ڕووی مێژووییه‌وه‌ ئێرله‌ندییه‌كان، نه‌ته‌وه‌ی سلتی به‌ باپیره‌ گه‌وره‌ی ئێرله‌ندییه‌كان ده‌ژمێردرێت، چونكه‌ له‌ ساڵی 250 پێش زایینه‌وه‌، هاتوونه‌ته‌ ئێرله‌ندا و شاری دبلنیان دروستكردووه‌ و جێگیربوونه‌، ئیرلەندا‌ له‌ داگیركاریه‌كان كه‌ به‌سه‌ر به‌ریتانیادا هاتووه‌ له‌لایه‌ن ئه‌نگلۆسه‌كسۆن و رۆمانه‌كانه‌وه‌ كارێكی ئه‌وتۆی نه‌كردۆته‌ سه‌ری تاوه‌كو سه‌ده‌ی هه‌شته‌می زایینی كه‌ به‌سه‌رده‌می زێڕینی ئیرلەندا‌ ده‌ژمێردرێت، دوای ئه‌وه‌ نوورسییه‌كان داگیریان كرد تا ساڵی 1014 زایینی، پاش ئه‌وه‌ 150 ساڵی تر به‌ سه‌ربه‌ستی مایه‌وه‌، تا له‌لایه‌ن به‌ریتانیا‌ له‌ ساڵی 1169 زایینی داگیركرا، له‌ ساڵی 1800دا له‌گه‌ڵ به‌ریتانیا یه‌كیانگرت، گه‌لێ جار كێشه‌ و شۆڕش روویداوه‌ و ململانێ و توندتیژی نێوانیان زۆرتر بووه‌، له‌ ئه‌نجامی ئه‌و بارودۆخه‌دا نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن ئیرلەندا‌یی له‌ برسان و نه‌خۆشبوون مردوون، پتر له‌ ملیۆن و نیوێك كۆچیان بۆ وڵاتانی تر كردووه‌.

له‌ ئێرله‌ندا‌ چه‌ند پارت و كۆمه‌ڵێكی سیاسییان پێكهێنا له‌ پێناو رزگاری و به‌ده‌ستهێنانی ئۆتۆنۆمی بۆ گه‌لی ئێرله‌ندا‌، چونكه‌ له‌ ژێر ده‌ستی ده‌ره‌به‌گ و كاربه‌ده‌سته‌ ره‌گه‌ز په‌رسته‌كانی به‌ریتانیادا ده‌یاناڵاند، تاوه‌كو له‌ ساڵی 1949 دا ئیرلەندا‌ له‌ به‌ریتانیا جیابویه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی راگه‌یاند، دانیشتوانی كۆنی ئیرلەندا‌ له‌ كۆندا به‌ناوی (فین_Fiann) ناسراوبوون ، به‌واتای زۆر هاتووه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ بوونه‌: پاڵه‌وان، گروپێك له‌ سه‌رباز، راوچی به‌تایبه‌تی زۆرینه‌ی خواردنیان ماسی بووه‌ . ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ به‌سه‌رده‌می راوشكاری له‌ وشكانی و ده‌ریادا به‌ناوبانگ بووه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئیرلەندا‌ له‌ به‌شی خۆرئاوای زه‌ریای ئه‌تڵه‌سیه‌وه‌ هه‌ڵكه‌وتووه‌.

ته‌وه‌ره‌ی یه‌كه‌م: كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ماوه‌ی كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و چاره‌كی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مدا
سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی كێشه‌ی ئێرله‌ندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵانی 1154 و 1189 زایینی له‌سه‌رده‌می پاشا هێنری دووه‌م ، كه ‌به‌ریتانییه‌كان به‌ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان به‌سه‌ر زه‌وی و زاره‌كانی جوتیارانی ئێرله‌ندیدا زاڵكرد، ئه‌مه‌ش كاردانه‌وه‌یه‌كی له‌لای ئێرله‌ندییه‌كان هێنایه‌كایه‌وه‌ كه‌ شه‌ڕ یان یاخی بوون له‌ دژی به‌ریتانییه‌كان رابگه‌ێنن، وه‌ك تۆڵه‌كردنه‌وه‌یه‌ك له‌و به‌ زۆر داگیركردنه‌دا، هه‌رچه‌نده‌ ئێرله‌ندییه‌كان پاڵپشتی پادشا جه‌یمسی دووه‌میان ده‌كرد، كه‌ له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی كاتۆلیكی-مه‌سیحی بو‌ وه‌ك ئێرله‌ندییه‌كان، له‌سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دا وه‌ك پێدانی باجی ده‌ یه‌ك و ناردنی سه‌رمایه‌(پاره‌ و داهات) بۆ خاوه‌ن موڵك و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی ئینگلته‌را و كوڕ و نه‌وه‌كانیان كه‌ له‌ له‌نده‌ن ده‌ژیان، ساڵانه‌ ده‌گه‌یشته‌ ملیۆنان جونه‌یهی ئیسته‌رلینی، كه‌ به‌م هۆیه‌وه‌ بۆ چه‌ند جارێك له‌ وڵاتی ئێرله‌ندا برسیه‌تی و قاتوقڕی بڵاوبوویه‌وه‌، كه‌ له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دا ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌هۆی برسیه‌یتیه‌وه‌ مردن گه‌یشه‌ هه‌زاران كه‌س، به‌تایبه‌تی له‌ ساڵی 1847 دا كه‌ به‌ساڵی ره‌ش به‌ناوبانگه‌(السنة السوداء)، ئه‌مه‌ش به‌هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌می په‌تاتا كه‌ خواردنێكی سێ یه‌ك و نیوی ئێرله‌ندییه‌كان بوو، هه‌ر له‌م ماوه‌یه‌دا نزیكه‌ی چوار ملیۆن ئێرله‌ندی بۆ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئەمریکا كۆچیان كرد، كه‌ بوو به‌هۆكاری زیاتر تووڕه‌بوون و رق لێبوونه‌وه‌ی ئینگلیزه‌كان، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ئینگلیزه‌كان هه‌ڵسان به‌ سه‌پاندنی مه‌زهه‌بی پڕۆتستانتی و زاڵكردنی كه‌نیسه‌ی ئه‌نگلیكانی به‌ریتانی، ده‌ركردنی پیاوانی ئایینی له‌سه‌ر مه‌زهه‌بی كاتۆلیكی و داخستنی كه‌نیسه‌كانیان .

ئه‌م كاره‌ بوو به‌هۆكارێكی تری قوڵبوونه‌وه‌ی كێشه‌ی ئێرله‌ندا كه‌ زیاتر ره‌نگێكی ئاینییش بپۆشێت، به‌ڵام دوای چوونی نوێنه‌رانی ئێرله‌ندی به‌مه‌زهه‌ب كاتۆلیك بۆ نێو پارله‌مانی به‌ریتانی (وێستمێنسته‌ر) له‌ ساڵی 1829، هه‌وڵه‌كانیان له‌ باره‌ی دوو كاری زۆر گرنگ له‌بواری ئایینی و ئابووری خسته‌گه‌ڕ و تێیدا سه‌ركه‌وتووبوون، یه‌كه‌م: هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی كه‌نیسه‌ی ئه‌نگلیكانی به‌مه‌زهه‌ب پرۆتستانتی له‌ ئێرله‌ندا، دووه‌م: به‌خشینی خه‌ڵكی ئێرله‌ندا، به‌تایبه‌تی جوتیاره‌كان له‌ باجی ده‌یه‌كی به‌رهه‌مه‌كانیان ، ئه‌م دوو هه‌وڵه‌ و سه‌ركه‌وتنی گروپی نوێنه‌رانی ئێرله‌ندا له‌ پارمانی به‌ریتانی، بوون به‌هۆكاری ده‌رچوواندنی كۆمه‌ڵێك یاسای تر له‌ماوه‌ی ساڵانی 1881 و 1903 له‌ قازانجی جوتیاران و كه‌مكردنه‌وه‌ بارگرانی له‌سه‌ر ئێرله‌ندییه‌كان كه‌ به‌هۆی قانوونه‌كانی به‌ریتانی به‌سه‌ریاندا سه‌پێندرابوو ، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ی خه‌باتی مه‌ده‌نی بوو، كه‌ ئێرله‌ندییه‌كان له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م به‌هاوشانی بیر و كرداری یاخی بوون له‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی گرتبوویانه‌به‌ر.

خه‌بات و هه‌وڵی سیاسیه‌كان و نوێنه‌ره‌كانی ئێرله‌ندا ته‌نها له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی زه‌وی و زاری و كه‌مكردنه‌وه‌ی باجه‌كان و ئازادی ئاینی قه‌تیس نه‌بوو، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌ دوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی پارله‌مانی ئێرله‌ندا له‌ ساڵی 1801، ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیای مه‌زن، نزیكه‌ی 100 كورسی له‌ ئه‌نجومه‌نی گشتی به‌ریتانیا بۆ ئێرله‌ندییه‌كان دانا، خه‌باتی ئێرله‌ندییه‌كان رۆژ له‌دوای رۆژ گه‌رمتر و به‌هێزتر ده‌بوو، كه‌ داوای خۆبه‌ڕێوه‌بردنیان(الحكم الذاتی-Home Role) ده‌كرد، ئه‌مه‌ش بوو به‌ فشارێك له‌ سه‌ر حكومه‌تی له‌نده‌ن كه‌ له‌ ساڵانی 1886 و 1893 مافی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی به‌خشییه‌ ئێرله‌ندییه‌كان، به‌ڵام حكومه‌تی به‌ریتانی شكستی هێنا، تا ساڵی 1914 كه‌ قانوونی حوكمی زاتی بۆ خۆبه‌رێوه‌بردنی ئێرله‌ندییه‌كان له‌ ئه‌نجوومه‌نی گشتی به‌ریتانیا ده‌رچوێندرا دوای خه‌باتێكی نه‌پساوه‌ی نوێنه‌رانی ئێرله‌ندی له‌ پارله‌مانی به‌ریتانیا، به‌ڵام به‌هۆی روودانی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی له‌ ئابی 1914، پێشتریش به‌هۆی ناڕه‌زایی توندی ئێرله‌ندییه‌كانی باكوور، كه‌ مه‌ترسی ئه‌وه‌یان بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ مه‌زهه‌بی كاتۆلیكی به‌سه‌ریان ده‌سه‌پێنرێت و توندوتیژی به‌رپا بوو له‌نێوان به‌شی باكوور و باشووری ئێرله‌ندا دا، دوای ئه‌وه‌ی كه‌ شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی له‌ 11ی ته‌شرینی دووه‌می 1918 كۆتایی هات خه‌باتی ئێرله‌ندییه‌كان ده‌ستی پێكرده‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ لوید جۆرجی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌وكاتی به‌ریتانیا، داوای هێنانه‌كایه‌ی ئه‌نجوومه‌نی دامه‌زراندنی ئێرله‌ندی ده‌كرد، به‌ڵام هیچ سوودێكی لێ په‌یدانه‌بوو، سه‌رله‌نوێ توندوتیژی و ئاڵۆزی ڕووی له‌ ئێرله‌ندا كرده‌وه‌، ئه‌مه‌ ئه‌و كاته‌ بوو كه‌ پارتی كۆماری (شین فین) له‌ ئێرله‌ندا دروستبوو و راگه‌ێندرا، كه‌ هه‌ڵگری بیری سه‌ربه‌خۆیی خوازی گه‌لی ئێرله‌ندی بوو .

هه‌موو هه‌وڵه‌كانی به‌ریتانیا له‌ماوه‌ی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی دا بۆ ئه‌وه بوو كه‌ به‌ره‌ی ناوخۆیی به‌ریتانیا به‌هێز بكات بۆیه‌ مافی ئۆتۆنۆمی به‌خشییه‌ ئێرله‌ندییه‌كان، كه‌ ئه‌مه‌ له‌سه‌رده‌می حكومه‌تی لێبڕاڵه‌كان بوو، كه‌ كرێكاران و ئه‌ندامانی ئێرله‌ندی پشتگریان ده‌كردن، بۆیه‌ بۆ سێ جار له‌سه‌ر یه‌كتری له‌ماوه‌ی ساڵانی 1910 و دواتر له‌ 1914 ئه‌نجومه‌نی گشتی به‌ریتانیا قانونی حوكمی زاتی به‌خشیه‌ ئێرله‌ندییه‌كان، به‌ڵام له‌ ئه‌نجومه‌نی لۆرداتی (خانه‌دانان) ره‌تده‌كرایه‌وه‌، كه‌ پارتی پارێزگاران تێیدا زۆرینه‌ بوون، به‌ڵام به‌پێی په‌یڕه‌وی ناوخۆیی ئه‌نجومه‌نی گشتی هه‌ر قانوونێك بۆ سێ جار له‌سه‌ر یه‌ك ده‌ربچوێندرێت، ڕاسته‌وخۆ ده‌بێت به‌ قانوون، ئه‌گه‌ر ئه‌نجومه‌نی لۆرداتیش ره‌تی بكاته‌وه‌. بۆیه‌ ئێرله‌ندییه‌كان سه‌ركه‌وتن و پاڵپشتیان بۆ حكومه‌تی لیبراڵه‌كان به‌مه‌رجی ئه‌وه‌ بوو كه‌ ده‌بێت مافی ئۆتۆنۆمی بداته‌ ئێرله‌ندا .

ته‌وه‌ره‌ی دووه‌م: كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ماوه‌ی دوای شه‌ڕی یه‌كه‌م تا شه‌ڕی دووه‌می جیهانیدا
له‌ماوه‌ی دوای شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی دا، كه‌ به‌ریتانیای مه‌زن بوو به‌ جه‌مسه‌رێكی گه‌وره‌ی جیهانی، سیاسیه‌تی ئیمپریالی و چه‌وساندنه‌وه‌ی گه‌لان و بڕیاری رژێمی ماندێت له‌ داگیرگه‌كانی دا، بۆیه‌ به‌ریتانیا نزیكه‌ی 70 داگیرگه‌ی هه‌بوو له‌دوای كۆتایهاتنی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی دا، هه‌روه‌ها بارودۆخی سه‌ربازه‌ گه‌ڕاوه‌كانی به‌ریتانیا و داگیرگه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی زۆر خراپ بوو، بۆ نموونه‌: له‌ ئوسترالیا، سه‌ربازه‌ گه‌ڕاوه‌كان یان سه‌ربازه‌ دێرینه‌كانی جه‌نگ، كه‌ گه‌ڕابوونه‌وه‌ رۆژانه‌ خۆپیشاندان ده‌كرد و هێرشیان ده‌كرده‌ سه‌ر شوێنه‌ بازرگانییه‌كان، چونكه‌ وا خوێندنه‌وه‌یان ده‌كرد، كه‌ كه‌س رێز له‌ ئه‌وان ناگرێت و به‌چاوێكی به‌خشنده‌وه‌ سه‌یر ناكرێن، هه‌ر بۆیه‌ له‌ ئێرله‌ندا كه‌ سه‌ربازه‌كان گه‌ڕابوونه‌وه‌، به‌تایبه‌تی سه‌ربازه‌كانی به‌شی باشووری ئێرله‌ندا نیوه‌ی زیاتریان بێكار مابوونه‌وه‌، واته‌ پێنج جار زیاتر بوون له رێژه‌ی‌ بێكارانی به‌ریتانیا، به‌ڵام سه‌ربازه‌كانی باكووری ئێرله‌ندا كه‌ گه‌ڕابوونه‌وه‌ ئه‌وان بارودۆخی ژیانیان زۆر باشتر بوو، ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی سه‌ربازه‌كانی باكوری ئێرله‌ندا له‌لایه‌ن حكومه‌تی به‌ریتانی و جڤاكی باكوریه‌كان یارمه‌تی ده‌دران، به‌ڵام له‌ باشوور به‌ چاوێكی تر سه‌یری سه‌ربازه‌كان ده‌كرا له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌وان شه‌ڕیان بۆ شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیا كردووه‌ بۆ ئێرله‌ندایان نه‌كردووه‌، هه‌روه‌ها ژماره‌كه‌یان نزیكه‌ی 150000 هه‌زار سه‌رباز ده‌بوو، باشووریه‌كان له‌وه‌ ده‌ترسان ئه‌م ژماره‌یه‌ ببنه‌ هێزێكی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ سوپای به‌ریتانی بۆ سوپای ئێرله‌ندای ئازاد، بۆیه‌ له‌ شه‌ڕ و پێكدادنه‌كانی دواتر دا، ژماره‌یه‌كی زۆری ئه‌و سه‌ربازه‌ گه‌ڕاوانه‌ی باشووری ئێرله‌ندا له‌ شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی دا له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی دووباره‌ ئاماده‌ بكرێنه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی به‌رنامه‌ی به‌ئاوێته‌كردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ جڤاكی ئێرله‌ندی دا و بخرێنه‌وه‌ سه‌ركار و ژیانێكی نوێ، به‌ڵكو ئه‌و سه‌ربازه‌ دێرینانه‌یان له‌ شه‌ڕێكی گه‌وره‌یان هاڕین، كه‌ دواتر له‌ ساڵی 1921 دا له‌ نێوان حكومه‌تی شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیای مه‌زن و حكومه‌تی ئێرله‌ندای ئازاد‌ ڕێكه‌وتنێك كرا، به‌ئامانجی كۆتایهێنان به‌شه‌ڕ و به‌خشینی مافی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی ئێرله‌ندا، به‌ڵام هێشتنه‌وه‌ی شه‌ش هه‌رێمی ناوچه‌كانی ئه‌لسته‌ر له‌ باكووری ئێرله‌ندا كه‌ سه‌ر به‌ شانشینی یه‌كگرتووی به‌ریتانیای مه‌زن بو له‌ چوار‌چێوه‌ی شانشینه‌كه‌ مانه‌وه‌ .

به‌پێی ئه‌م ڕێكه‌وتنه‌ی سه‌ره‌وه‌ كه‌ ئه‌نجامدرا، بۆ یه‌كه‌مجار به‌شێوه‌یه‌كی دانپێنراو، ئێرله‌ندا كرا به‌ دوو به‌شی سه‌ره‌كی، یه‌كه‌م: به‌شی باكوور زیاتر له‌ ژێر هه‌ژموونی حكومه‌تی له‌نده‌ن دابوو، پارله‌مان و حكومه‌تی ناوخۆیی بۆ دانرا، دووه‌م: به‌شی باشوور زیاتر له‌ ژێر هه‌ژموونی پارتی كۆماری(شین فین) دابوو، زۆرینه‌ی پارله‌مانی و حكومه‌ت له‌و پارته‌ بوون، كه‌ به‌ناوی ئێرله‌ندای باشوور یان ئێرله‌ندای ئازاد ده‌ناسرا، مافی خۆبه‌ڕیوه‌بردنی پێدرا، زۆرینه‌ی ئه‌ندامانی پارله‌مانی ئێرله‌ندای باشوور له‌ دوای ساڵی 1921 و تا جیابوونه‌وه‌ی یه‌كجاره‌كیان له‌گه‌ڵ به‌ریتانیا كاریان بۆ ئه‌م ئامانجانه‌ ده‌كرد:

1- ره‌تكردنه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌ی سوێند و ده‌ربڕینی دڵسۆزی بۆ شای ئینگلیز له‌كاتی ده‌ستبه‌كاربونیان وه‌ك ئه‌ندامی پارله‌مانی گشتی به‌ریتانیا.

2- پاكتاوكردن و نه‌دانه‌وه‌ی ئه‌و قه‌رز و پشك و قستانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر جوتیارانی ئێرله‌ندی كه‌وتبوون، له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و زه‌ویانه‌ی كه‌ پێاندراوه‌ته‌وه‌ . ئه‌مه‌ش هۆكارێك بوو، كه‌ جارێكی تر شه‌ڕ و پێكدادان و ناكۆكی بكه‌وێته‌وه‌ نێوان حكومه‌تی له‌نده‌ن و ئێرله‌ندای باشوور.

له‌دوای په‌یماننامه‌ی یه‌كگرتن دا، كۆماریه‌كانی ناو كۆماری ئێرله‌ندای باشوور كه‌ به‌ كۆماری ئێرله‌ندای ئازاد ناسرابوو، بوون به‌ دووبه‌شی سه‌ره‌كی، به‌شی یه‌كه‌میان له‌گه‌ڵ شه‌ڕكردن دابوون بۆ كۆماری ئێرله‌ندای مه‌زن، به‌شی دووه‌میان: له‌گه‌ڵ په‌سه‌ندكردنی واقیعی كۆماری ئیرله‌ندای ئازاد دابوون كه‌ تازه‌ سه‌ربه‌خۆی وه‌رگرتبوو و كار بكه‌ن تا له‌گه‌ڵ باكوور یه‌كبگرنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌لایه‌ن كۆمارییه‌كان كه‌ ویستی شه‌ڕیان هه‌بوو له‌گه‌ڵ به‌ریتانیا بونه‌ زۆرینه‌، له‌ ده‌رئه‌نجامدا شه‌ڕێكی ناوخۆیی له‌نێوان حكومه‌تی ئێرله‌ندای ئازاد و ئه‌و گروپه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌ نه‌ته‌وه‌په‌رستانه‌ له‌ماوه‌ی نێوان 1922-1923 سه‌ریهه‌ڵدا، كه‌ تێیدا خه‌ڵكێكی زۆر كوژران و كۆمه‌ڵكوژی و له‌ سێداره‌دانی به‌ ئاشكرای گروپه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كانی دژبه‌ر له‌ ئێرله‌ندای ئازاد ئه‌نجامدرا، له‌ماوه‌ی ساڵانی بیسته‌كان و سییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م دا به‌تایبه‌تی تا ساڵی 1937، ئێرله‌ندا شێوازێكی حكومڕانی دیكتاتۆری وه‌ك ده‌وڵه‌تانی تری ئه‌وروپای هه‌بوو، كه‌ له‌ تێڕوانینی خه‌ڵك و دانیشتوانه‌كه‌ی به‌ زۆرداری و چه‌وسێنه‌ری حكومه‌تی به‌ریتانیا ده‌چوێندرا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌وكاتیدا‌ كه‌ قه‌یرانی دارایی جیهانی له‌ ماوه‌ی 1929-1932 هاته‌ئاراوه‌، كه‌ خودی قه‌یرانه‌كه‌ی له‌ به‌ریتانیا ده‌ستی پێكرد و په‌ڕیه‌وه‌ بۆ هه‌موو جیهان، كه‌ ئێرله‌ندا وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی تازه‌ و نزیك و جیابۆوه‌ له‌ به‌ریتانیا یه‌كه‌م پریشكی ئه‌و قه‌یرانه‌ی به‌ركه‌وت، كه‌ ئه‌مه‌ رێژه‌ی بێكاری و كۆچی له‌ ئێرله‌ندا زۆر به‌رز كرده‌وه‌، هه‌روه‌ها پرۆتستانته‌كانی ئێرله‌ندا كه‌ ئه‌وكاته‌ رێژه‌یان له‌ سه‌دا حه‌وت بوو، بۆ نیوه‌ زیاتر دابه‌زی، به‌هۆی كۆچ كردنیان له‌به‌رچه‌وسانه‌وه‌ی ئاینی و جیاوازی مه‌زهه‌بی و ته‌ماشاكردنیان به‌ چاوێكی زۆر نزم، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌مه‌ بۆ ئێرله‌ندییه‌كانیش ئه‌م كۆچه‌ به‌رده‌وامی هه‌بوو، كه‌ تا ساڵی 1961، ژماره‌ی دانیشتوانی ئێرله‌ندییه‌كان بۆ رێژه‌ی دوو ملیۆن و حه‌وت سه‌د هه‌زار كه‌س دابه‌زی، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ به‌جۆرێك ئاڵوگۆڕی ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵی 1932 له‌ ئێرله‌ندا هاته‌ كایه‌وه‌ دوای ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی گشتی، به‌تایبه‌تی ئه‌و لایه‌نه‌ بردیه‌وه‌، كه‌ له‌شه‌ڕی ناوخۆیی ئێرله‌ندا زۆر به‌ توندی سه‌ركوتكرابوو، كه‌ ئه‌ویش پارتی كۆماری (به‌ زمانی ئێرله‌ندی Fianna Fail)، به‌سه‌رۆكایه‌تی ئیمۆن دێ ڤالێرا، كه‌ له‌ باوكێكی ئیسپانی و دایكێكی ئێرله‌ندی له‌ شاری نیۆیۆركی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئەمریکا له‌ دایكببوو. له‌ ماوه‌ی ساڵانی 1932-1937 به‌سه‌رۆك وه‌زیرانی ئێرله‌ندا مایه‌وه ‌.

هه‌رچه‌نده‌ بارودۆخی ئێرله‌ندا به‌جیاواز له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی ئه‌وكاتی جیهان، هه‌ندێك جیاوازی بنه‌ڕه‌تی هه‌بوو، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆی ده‌ركه‌وتنی پیاوانی ئاینی و زاڵبوونیان له‌سه‌ر جڤاكی ئێرله‌ندی بۆ هه‌ندێ له‌م دامه‌زراوه‌ و دیاردانه‌ی كه‌ ئاماژه‌ی پێده‌كه‌ین، وه‌ك: قه‌ده‌غه‌كردنی جیابوونه‌وه‌ی ژن و مێرد، له‌باربردنی منداڵ، په‌خشكردن و بڵاوكردنه‌وه‌ی فیلم و كتێبی رێگه‌پێنه‌دراو، سه‌رپه‌رشتیكردنی كۆمه‌ڵێك له‌ نه‌خۆشخانه‌ و قوتابخانهكان‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش یارمه‌تیدانی دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی ئێرله‌ندی .

ئه‌م بارودۆخه‌ له‌ ئێرله‌ندا به‌رده‌وامی هه‌بوو، تا ده‌ستپێكردنی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی كه‌ ده‌وڵه‌تی ئێرله‌ندا بێ لایه‌نبوونی خۆی راگه‌یاندبوو، به‌ڵام رێژه‌یه‌كی به‌رز له‌ ئێرله‌ندییه‌كان په‌یوه‌ندیان به‌ سوپای به‌ریتانیا كردبوو بۆ شه‌ڕ كردن تا كۆتایهاتنی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی له‌ ساڵی 1945، كه‌ تێیدا كۆچی ئێرله‌ندییه‌ پرۆتستانته‌كان به‌ڕێژه‌یه‌كی زۆر كه‌مبوویه‌وه‌، كه‌ ژماره‌یه‌كی كه‌میان له‌ ئێرله‌ندا مانه‌وه‌، به‌تایبه‌تی دوای ده‌رچوونی ده‌ستووری ئێرله‌ندی له‌ ساڵی 1937، كه‌ هه‌ر منداڵێك له‌ ئێرله‌ندا له‌ دایك بێت، ده‌بێت به‌مه‌زهه‌بی كاتۆلیكی په‌روه‌رده‌ بكرێت. سه‌ره‌ڕای گۆڕانكاریه‌ جیهانییه‌كانی دوای كۆتایهاتنی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی، كه‌ زۆر ده‌وڵه‌تی نوێ دروستبوون و سه‌ربه‌خۆییان راگه‌یاند، له‌وانه‌: كه‌ پێشووتر ببو به‌ده‌وڵه‌ت ئێرله‌ندا بو ، به‌ڵام له‌ ساڵی 1949 به‌ته‌واوی كۆماری ئێرله‌ندا راگه‌ێیندرا و له‌ بازنه‌ی وڵاتانی كۆمۆنوێڵث جیابوونه‌وه ‌.

ده‌رئه‌نجام:
له‌ ئه‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌دا له‌سه‌ر كێشه‌ی ئێرله‌ندا له‌ماوه‌ی نێوان شه‌ڕی یه‌كه‌م و دووه‌می جیهانی دا گه‌یشتینه‌ ئه‌م ده‌رئه‌نجامانه‌ی خواره‌وه‌، كه‌ له‌ سێ ڕه‌هه‌ندی كاریگه‌ره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو:

ره‌هه‌ندی یه‌كه‌م، ئاینی، له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست، ئه‌وروپا به‌ تایبه‌تی به‌ده‌ست شه‌ڕی ئایینی و چه‌وسانه‌وه‌ی ئایینی و دواتر شه‌ڕی مه‌زهه‌بی نێوان كه‌نیسه‌ جیاوازه‌كانی ئه‌وروپا ده‌یناڵاند، ده‌سه‌ڵاتی زاڵی پیاوانی ئایینی و كه‌نیسه‌ی كاتۆلیكی، دواتر گۆڕانی هه‌ندێ له‌ وڵاتان بۆ مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی له‌وانه‌ به‌ریتانیا، ئه‌مه‌ش بوو به‌هۆكاری داگیركردنی ئێرله‌ندا و زاڵكردنی مه‌زهه‌بی پرۆتستانتی و چه‌وساندنه‌وه‌ی مه‌زهه‌بی، كه‌ ئه‌مه‌ بوو به‌هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی توندوتیژی مه‌زهه‌بی و ئایینی كه‌ له‌ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی دوانزه‌هه‌م سه‌ریهه‌ڵدا تا ساڵی 1998 له‌ ئێرله‌ندای باكوور هێشتا ئاگره‌كه‌ به‌ته‌واوی خامۆش نه‌كرابوو، بۆیه‌ كێشه‌ی ئێرله‌ندا ڕه‌هه‌ندێكی ئاینی وه‌رگرت، كه‌ دواتر به‌هۆی زاڵبوونی گروپه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان توانیان سه‌ربه‌خۆیی به‌شێكی زۆری خاكه‌كه‌یان له‌ به‌ریتانیا به‌ده‌ست بخه‌ن.

ره‌هه‌ندی دووه‌م: سیاسی، به‌ریتانیا ده‌وڵه‌تێكی به‌ سروشت ناوه‌ندێیتی سه‌پێنه‌ره‌، كه‌ ده‌یوست ئیمپراتۆریه‌تێكی گه‌وره‌ی جیهانی بنیاد بنێت، هه‌موو گه‌لان و ناوچه‌كانی جیهان كه‌ شوێنگه‌ی زۆر گرنگ و ستراتیژیان هه‌یه‌ له‌ڕووی سه‌ربازی و سیاسی و ئابووریه‌وه‌، به‌شێكی پێكهینه‌ر و ته‌واوكاری هه‌ژموونی به‌ریتانیای مه‌زن بن، به‌ڵام گه‌لی ئێرله‌ندی خاوه‌نی مێژوو، خاك، فه‌رهه‌نگ، كەلتور، زمان و مه‌زهه‌بی جیاوازی خۆیان بوون، بۆیه‌ تا وه‌رگرتنی سه‌ربه‌خۆیی ئێرله‌ندا نه‌بوون به‌ به‌شێك له‌ جڤاك، كارگێری و رامیاری به‌ریتانیای مه‌زن، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای هه‌موو توندوتیژی، قانوونه‌ چه‌وسێنه‌ره‌ تونده‌كانی به‌ریتانیا و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی پارله‌مانه‌كه‌یان، ووچانی به‌ ئێرله‌ندییه‌كان نه‌دا، تا ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆیان دروست كرد له‌ ته‌نیشت ده‌وڵه‌تی داگیركاری به‌ریتانی.

ره‌هه‌ندی سێیه‌م: ئابووری، ئێرله‌ندا خاك و وڵاتێكی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ ده‌شت و زه‌ویه‌كی زۆری پان و پۆڕی به‌ پیت و به‌ره‌كه‌ت بوو، كه‌ بۆ چه‌ندین سه‌ده‌ له‌لایه‌ن ده‌ره‌به‌گ و لۆرداته‌كانی به‌ریتانیا، جوتیاره‌كانی ئێرله‌ندا ده‌چه‌وسێنرانه‌وه‌، سه‌رمایه‌ و داهاتێكی زۆری بۆ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی له‌نده‌ن ده‌ڕۆیشت، بێجگه‌ له‌ باجه‌كانی ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیا كه‌ به‌سه‌ر جوتیارانی دا سه‌پاندبوو، بۆیه‌ هه‌وڵ و خه‌باتی ئێرله‌ندییه‌كان بۆ ژیانێكی باشتر و شه‌ره‌فمه‌ندانه‌تر بوو، كه‌ له‌لایه‌ن خاوه‌ن زه‌ویه‌ گه‌وره‌كان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی به‌ریتانیا ده‌چه‌وسێنرانه‌وه‌ و حكومه‌ت پشتگیری ده‌كردن، ئه‌مه‌ش پاڵنه‌رێكی تر بوو له‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ی كه‌ كێشه‌ی ئێرله‌ندای هێنایه‌ كایه‌وه‌ له‌ پاڵ چه‌وساندنه‌وه‌ی ئایینی و سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی و ئابووری به‌تایبه‌تی برسیكردن و هه‌ژاركردنی خه‌ڵكی ئێرله‌ندا.

*مامۆستا له‌ به‌شی مێژووی-فاكه‌ڵتیی ئاداب-زانكۆی سۆران

سەرچاوەکان:
له‌ پێش جیابوونه‌وه‌ی ئێرله‌ندای باشوور له‌ به‌ریتانیای مه‌زن، ئێرله‌ندا یه‌ك له‌ مه‌مله‌كه‌ته‌ پێكهینه‌ره‌كانی به‌ریتانیا بوو، به‌ڵام دوای ساڵی 1922 دا، كه‌ ئێرله‌ندای باشوور سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرت، ته‌نها ئێرله‌ندای باكوور كه‌ به‌مه‌زهه‌ب ببون به‌ پرۆتستانتی سه‌ر به‌ كه‌نیسه‌ی ئه‌نگلیكانی بوون، له‌گه‌ڵ شانیشنی یه‌كگرتووی به‌ریتانیا مانه‌وه‌، كه‌ پایته‌خته‌كه‌یان (شاری بێلفاست)ه‌.
– أ.د. موسی محمد آل طويرش: التطور الديموقراطي في بريطانيا 1066-1901, دار و مكتبة عدنان للطباعة و النشر والتوزيع, بغداد, 2012, ص16-20.
– بۆ زانیاری زیاتر بڕواننه‌وه‌ ئه‌م به‌سته‌ر ئه‌لیكترۆنییه‌، دوا سه‌ردان ڕۆژی 10ی حوزه‌یرانی 2019: https://ar.wikipedia.org/wiki/المملكة المتحدة.
– له‌به‌رئه‌وه‌ی دراوی دۆلاری ئه‌مه‌ریكی زۆر به‌كارده‌هێنن، یاخود هاوشانی دراوی ره‌سمی ده‌وله‌ته‌كه‌یه‌، كۆبه‌رێكی زۆری ئێرله‌ندی له‌ ئه‌مه‌ریكا ده‌ژین یان كۆچیان بۆ ئه‌وێ كردووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ بۆته‌ دراوێكی سه‌ره‌كی مامه‌ڵه‌كردنه‌وه‌.
– یاسین صابر صالح: ئینسایكلۆپیدیای گشتی، به‌رگی1، چ2، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، كوردستان-سلێمانی، 2009، ل262.
– یاسین صابر صالح: سه‌رچاوه‌ی پێشوو‌، ل 262-263.
– بۆ زانیاری زیاتر بڕواننه‌وه‌ ئه‌م به‌سته‌ر ئه‌لیكترۆنییه‌، دوا سه‌ردان ڕۆژی 10ی حوزه‌یرانی 2019: https://en.wiktionary.org/wiki/fiann#Further_reading
– پاشا هێنری دووه‌م: له‌ ماوه‌ی 1133-1189 ژیاوه‌، له‌ ساڵی 1154 بۆته‌ پاشای به‌ریتانیا، به‌ سیاسه‌ته‌ توندوتیژه‌ ئاینه‌كانی به‌ناوبانگه‌، به‌تایبه‌تی له‌ دروستبووتی كێشه‌ و ناكۆكی هه‌تا له‌گه‌ڵ وه‌زیره‌كانی له‌وانه‌: بیكیت، له‌ به‌ریتانیا هه‌شت پاشا به‌ناوی هێنری یه‌كه‌م تا هه‌شته‌م فه‌رمانڕه‌واییان كردووه‌ له‌ماوه‌ی 1100-1547، به‌ڵام هه‌ر یه‌ك له‌مانه‌ بۆ كاتێكی دیاریكراو بوو له‌ماوه‌ی ئه‌و چوار سه‌ده‌یه‌ی ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌، بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه‌وه‌ ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌: المنجد في اللغة و الأعلام, ط42, دار المشرق, بيروت-لبنان, 2007, ص599.
– پاشا جه‌یمسی دووه‌م: پاشای به‌رتیانیا بوو له‌ماوه‌ی 1685-1688، هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ له‌ مه‌زهه‌به‌كه‌ی پرۆتستانت و مه‌زهه‌بی كاتۆلیكی قه‌بوڵكرد، هاوپه‌یمانیه‌تی له‌گه‌ڵ لویسی چوارده‌یه‌می پاشای فه‌ره‌نسا كرد، بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه‌وه‌: المنجد في اللغة و الأعلام, ط42, دار المشرق, بيروت-لبنان, 2007, ص210.
– جفری برون: تاریخ أوروبا الحدیث، ترجمة:علي المرزوقي, ط1, الأهلية للنشر والتوزيع, عمان, 2006, ص 459-460.
– جفری برون: المصدر السابق، ص 460.
– المصدر نفسه، ص460-461.
– جفری برون: المصدر السابق، ص 461.
– ئه‌فیمۆف و ئه‌وانی تر: مێژووی سه‌رده‌می نوێ، وه‌رگێڕانی: زانه‌ر محمد رشید، به‌رگی یه‌كه‌م، چ1، له‌ بڵاوكراوه‌كانی خانه‌ی چاپ و بلاوكردنه‌وه‌ی چوارچرا، سلێمانی، 2013، ل 403-404 و هـ.ا.ل.فیشه‌ر: مێژووی نوێی ئه‌وروپا، وه‌رگێڕانی: شوكر سلێمان و سه‌روین ئه‌رجان، چ3، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2015، ل439-440.
– روبرت غيروارث و و إيريز مانيلا(تحرير): حروب الإمبراطوريات 1911-1923, ترجمة: أنطوان باسيل, ط1, شركة المطبوعات للتوزيع و النشر, بيروت-لبنان, 2016, ص 312-313 و 319-320.
– جفری برون: المصدر السابق، ص 462.
– M.E. Collins: Ireland 1868-1966, The Educational Company of Ireland, Ireland, 1993, p431.

-M.E. Collins, Ibid; p431.

– بۆ زانیاری زیاتر بڕواننه‌وه‌ ئه‌م به‌سته‌ره‌ ئه‌لیكترۆنییه‌، دوا سه‌ردان ڕۆژی 10ی حوزه‌یرانی 2019:
https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89amon_de_Valera

 218 جار بینراوە