سەرەکی » وتار » 30ی ئاب، رۆژی جیهانیی بێسەروشوێنان

بێسەروشوێن بوون و بزربوونی هەمیشەیی

30ی ئاب، رۆژی جیهانیی بێسەروشوێنان

رەنگین عەبدوڵڵا

چێ گیڤارا شۆڕشگێڕ و سمبولی پڕۆتێستۆكردن و وەستانەوە بە رووی مۆنۆپۆلی كاپیتالیزم و كۆڵۆنیالیزم، لە هەموان زیاتر لە ئازاری لە دەستچوون ‌و شوێن بزربوونی چارەنووسی هاوڕێكانی تێدەگات، بەڵام هێشتا ئازاری دڵی ماڵبات ‌و چڤاكی قوربانییەكە ئەستەمتر ‌و گەورەتر دەبینێ، ئەو كاتێك دەڵێت «هەموو فرمێسكەكانی زەوی ناتوانن بەرگەی بەلەمۆچكەیەكی بچوك بگرن، كە دایك ‌و باوكێك بە سەوڵی دڵێكی شكاوەوە بەدوای مناڵەكانیاندا دەگەڕێن»، ئەمە رێك بەرجەستەبوونی چیرۆكی هەزاران ئازارە، تۆماركردن و رستكردنی جۆرێكی ترە لە سەرگەردانی‌ و پەڕاگەندەیی زیندووەكان، چونكە هەمیشە مێژووی جەنگ ‌و بەریەككەوتنە چەكدارییەكان یەكسان بووە بە ستۆری خەمناك‌ و شوێن ونبوونی مەردومگەلێكی قوربانی، كە هیچ شتێك بە جەنگیەوە نەبەستوونەتەوە تەنیا قەدەری نیشتەجێبوون نەبێ لەو جوگرافیایەدا.

لە راستیدا هەموو جەنگ‌ و ناكۆكی ‌و پێكدادانێكی چەكداری، هەڵگری رەهەندێكی نێودەوڵەتیی بێت یان هەرێمی ‌و ناوچەیی، هەریەك دەرەنجامی لێدەبێتەوە، ئەویش مەرگی بەكۆمەڵ ‌و شوێن بزربوونی قوربانییەكانی ناوچە و فەزاكانی جەنگە، ئەم ستۆریە خەمناك‌ و پڕ ئازارە هەر ئەوە نییە دیاردەیەكی نوێی ناو ململانێی چەكدارییە هاوچەرخەكان بێت، بەڵكو لە مێژووی كلاسیكیشدا تراژیدیای مەرگ‌ و پەڕاگەندەبوون‌ و ونبوونی خەڵك هەر هەبووە، شوێن بزربوون ئەگەر بەدیوێكدا بریتی بێت لە ئازاردانی جەستەیی قوربانییەكە، ئەوە بەدیوەكەی تریدا بریتییە لە ئازاری زیندووەكان ‌و ماڵبات ‌و كەسانی سەر بە خانەوادەكەی، كە هەردەم وەك گەریدەیەك بە شوێن چارەنووسی رۆڵە و كەسوكارەكانیاندا ناسرەون.

بێسەروشوێن بوون وەك خەمێكی جیهانی
بەكارهێنانی چەمكی بێسەروشوێنان لە زۆربەی دەستوور و یاسای وڵاتان هەریەك پرەنسیپ و یەك جۆر پێناسەی هەیە، كە بریتییە لە كەسێك كە لە خانەوادە و ماڵباتەكەی دادەببڕێ ‌و هیچ زانیاری ‌و هەواڵێكی نازانرێ ‌و نابیسترێ، وەك چۆن لە ژیان‌ و مردنی دڵنیا نییە، هەمان ئەو پێناسەیە لە یاسای نێودەوڵەتی گشتیش نزیك دەبێتەوە، كە واپێناسەی دەكات كەسێكە چارەنووسی نادیارە و هیچ دۆكۆمێنت ‌و بەڵگەیەك لە بەردەست نییە دەربارەی مان‌ و نەمانی، بەشێوەیەكی گشتی دەكرێت لە پێناسەیەكی گشتگیردا كۆڵەكە و بنەما سەرەكییەكانی كەسێكی ونبوو بخەینە كۆنتێكستەوە، كە بریتین لە ونبوون ‌و دابڕانی كەسێك لە خانەوادە و ژینگە كۆمەڵایەتییەكەی لە دەرەنجامی جەنگ ‌و ماڵوێرانی ‌و ناكۆكی، كە هەموو پەیوەندیی ‌و كۆمەنیكەیشنێكی لەگەڵ دەوروبەرەكەی دەپچڕێ ‌و هیچ جۆرێك لە بەڵگە و زانیاری دروست لەبارەی ژیان و مەرگی نازانرێت، بە بوونی ئەو سێ بنەما سەرەكییە دەكرێت ئەو كەسە بخرێتە چوارچێوە و فرەیمی كەسێكی بێ سەروشوێن، ئەمەش دەقاو دەق ئەو مەرجە پێشوەختانەیە كە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان وەك كەیسی سەرەكی دەیناسێنن.

لە ئەنجامی هەڵكشان ‌و فراوانبوونی رێژەی قوربانیانی جەنگ و ناكۆكییە میلیتاریەكان، پرسی بێ سەروشوێنبوونی مرۆڤ بە تەنیا خەمێكی لۆكاڵی نەماوە، بە تەنیا لەو سیاق‌ و بازنە داخراوەدا خول ناخوات كە كۆمەڵگا خۆی خەم لە چارەنووسی ونبوان بخوات، بەڵكو كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە رێگەی دامەزراوە و رێكخراوە ئەنتەرناسیۆنالەكان، هەروەك لە رێگەی یاسا نێودەوڵەتییەكانەوە دۆسێی بێسەروشوێن بوانی كردۆتە پرسێكی یونیڤێرساڵ ‌و بە رێسا نێودەوڵەتییەكانی بەستۆتەوە، ئەم بەستنەوە و گرێدانەوە بە تەنیا بەو مانایە گرنگ نییە كە بەشوێن چارەنووسی بزربووەكاندا دەچێ ‌و لە فەنابوونی هەمیشەیی هەوڵی دەربازكردنیان دەدات، بەڵكو بە مانایەكی تر دەبێتە هێزێكی چاودێر بەسەر دەوڵەت‌ و گروپ‌ و بزوتنەوە شەڕ كەرەكانەوە كە وەك غەنیمەت و دەستكەوتی جەنگ لە مرۆڤەكان دەڕوانن، وەزیفە‌ و ئەركی ئەو رێكخراوانە خۆی لە دڵنیابوونەوە لە چارەنووس‌ و مان ‌و نەمانی قوربانییە بزربووەكانی پانتاییەكانی جەنگدا ئەبینێتەوە، بە مانایەكی تر پرسی شوێن ونبوان لە سایەی جەنگ‌ و ئافاتەكانی مێژوو بە شێوەیەك ئێستا بۆتە جێی بایەخ، كە ئیتر لە كەیسی نێوخۆیی دەرچوون‌ و دەبنە كەیسێك و قەزییەیەكی جیهانیی.

گەشەكردنی میدیای نوێ ‌و پاسكۆدەكانی ونبوون
لە پێشەكی كتێبەكەی خۆیدا (كۆتایی مێژوو) فەیلەسوفی جیهانیی (فرانسس فۆكۆیاما) دەرهەق بە كەوتنی بلۆكی سۆشیالیستی‌ و وەرچەرچانی جیهان بۆ یەك جەمسەرو پاوەر، لەو باوەڕەدایە كە ئیدی لەسایەی سیستمی نوێی جیهان ‌و گەشەكردنی میدیا ئاسانكاری بۆ ستەمكاری‌ و ئاشووب نامێنێتەوە و زوومی كامێراكان هەمیشە لەسەر پێشێلكاری ‌و لادان ‌و یاخیبوونەكان دەبێت، ئەگەر ئەم تێڕوانینەی فۆكۆیاما تایبەت بێت بە سەرەتای نەوەدەكان ‌و بەرزبوونەوەی كوالێتی میدیای تەقلیدی و باو، ئەوە ئێستا ‌و لەسایەی ریفۆرمی میدیا و تەكنۆلۆژیای پەیوەندییەكانەوە، بەهۆی گەشەكردنی خێرای سۆشیال میدیا ‌و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە چیتر وەك رابردوو چانس و دەرفەت بۆ ونبوون ‌و بزربوونی مرۆڤ لە سایەی جەنگ‌ و ململانێكان نامێنێتەوە، چونكە ئیتر سەرچاوەكانی چاودێری و كۆنترۆڵ، بەدەستخستنی زانیاری، خێرایی لە بڵاوبوونەوە، پەبڵیك بوونی ئامرازەكان بە جۆرێك پەلی هاویشتووە، كە ئیتر دەرفەتی شاردنەوەی هەمیشەیی ناونیشانی ونبووەكان هەر بە نادیاری نامێنێتەوە.

لە راستیدا و بە بەڵگەوە ئەوە سەلمێنراوە، كە لەسایەی میدیای نوێوە، دیوە شاردراوەكانی جەنگ‌ و پێكدادانەكان، هەوڵدان بۆ شوێن بزركردنی مرۆڤ ‌و پەلكێشكردنیان بۆ دنیایەكی پەنهان ‌و نەزانراو ئەگەر بنەبڕیش نەكرابێت، بە رادەیەك سنووردار كراوە، كە ئەگەر تەكنۆلۆژیای دەوڵەتانی سۆفت پاوەر بیانەوێ، هیچ جۆرێكی ونبوون ‌و بزربوونی هەمیشەیی دووبارە ناكرێتەوە، ئەمەش رێك ئەو میكانیزم‌ و فاكتەیە كە لە چیرۆكی ونبوونی سەدان كچ ‌و ژنی ئێزدی لە رێگەی بەكارهێنانی سۆشیال میدیاوە بەدیهات ‌و لە مەرگ ‌و فەنابوون دەربازبوون.

پارێزەر و ئەكتەری ئەمریكی (ئەمەل كلۆنی) كە پارێزەرایەتی قوربانیانی چنگی داعشی كرد و كارەكتەری (نادیە موراد)‌ و ستۆری سەرگەردانی هەزارانی ژنە ئێزدی لە مەحفەل و ستەیچە نێودەوڵەتیەكان وروژاند، لە دیدارێكی رۆژنامەی (واشنتۆن پۆست)دا ئەوە رووندەكاتەوە، كە ئەگەر میدیای نوێ ‌و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان نەبوایە، هەموو ئازارەكانی (كۆجۆ) وەك زۆر رووداوی پڕ سوێی تری مێژوو لە بیردەچوونەوە و دنیا لەسەر زاری (نادیە موراد)ەوە نەیدەتوانی راستییەكانی سەركوت ‌و دەستدرێژی و كوشت ‌و بڕی بزوتنەوە توندڕەوەكەی داعش ببینێ، هەروەك چۆن ئەگەر ئەو تۆڕ‌ و سەكۆ كۆمەڵایەتییانە نەبونایە، بەهەمان شێوە چارەنووسی زۆرێك لە ژنانی قوربانی نەدەدۆزرانەوە، ئەم دانپێدانەی كلۆنی بە بایەخی سۆشیال میدیا لەو بوارەدا نیشانی دەدا كە تەكنۆلۆژیای پەیوەندییەكانیش چەكێكی دوو سەرە، هەم تیرۆریست ‌و رێكخراوە تۆقێنەرەكان دەتوانن وەك رووبەڕێك بۆ ساغكردنەوە و بە كاڵاكردنی مرۆڤ بەكاری بهێنن ‌و هەمیش رێكخراوە مرۆڤ دۆستەكانیش دەتوانن وەك بڵنگۆیەك بۆ گێڕانەوەی ئازار و دۆزینەوەی چارەنووسی ونبووەكان بیخەنە خزمەت ئەو ئامانجە باڵایەی كە بەلەمۆچكەكەی (چێ گیڤارا) ئاماژەی پێدەكات ‌و خانەوادەی قوربانییەكان بە ونبووەكەیان بگەیەننەوە.

كورد و بێسەروشوێن بوون، چیرۆكێكی ناكۆتا
هیچ نەتەوەیەك بارتەقای كورد گیرۆدە و ئولفەتی بە ونبوونەوە نەگرتووە، سەرگەردانی ‌و پەڕاگەندەیی ئەو دیو سنوور، بەرەكانی جەنگ‌ و روبەڕووبوونەوەی میلیتاری، شەڕی بەوەكالەتی سۆفت پاوەرەكانی جیهان‌ و قەڵەمڕەوە ئیقلیمییەكان لەسەر خاكی كوردستان، هەموویان پێكەوە یەك چەپكی ئازارن ‌و هەمیشە هەر نووسینەوەی قەدەری ونبوون ‌و بێسەروشوێن بوونی لێكەوتۆتەوە، خاك ‌و خەڵكی كوردستان بە درێژایی مێژوو لەلایەن رژێمە تۆتالیتێرەكانەوە هەموو جۆرەكانی سەركوت ‌و كوشت ‌و بڕی لەسەر ئەزموون كراوە، لە راگواستنی زۆرەملێی هەمەوەندییەكانەوە لەلایەن سوڵتان ‌و خەلیفەكانی عوسمانییەوە، تا ئەنفال ‌و 31ی ئاب، تا دوا ئەڵقەی ئەو شوێن بزركردن‌ و ونبوونەش كە پەلاماردان‌ و كۆمەڵكوژكردنی شەنگال ‌و خەڵكی سڤیلی ئێزدییە لە چوارچێوەی فەرمانێكی نوێدا، ئەم هەموو مەرگەسات‌ و ئازارە، ئەو هەموو چەوسانەوە و بە بارمتەكردنی مرۆڤە، مەگەر تەنیا كورد بەرگەی مانەوە بگرێت ئەگەرنا هیچ كەسێك لە تاقیكردنەوەی قەساوەت و رەشی چارەنووسی رۆڵەكانی ناتوانێ بە پێوە بمێنێتەوە.

(30)ی ئابی هەموو ساڵێك نەتەوە یەكگرتووەكان وەك رۆژی جیهانیی بێسەروشوێنان یادی دەكاتەوە، بۆ ئێمە تەنیا یەك رۆژی نێوانە لەگەڵ كارەساتی گەڕانەوە و پەلكێشكردنەوەی بەعس‌ و سوپا نابودەكەی بۆ هەولێر و كوردستان، بەڵام ئەگەر رۆژەكەی نەتەوە یەكگرتووەكان بەشێك بێت لە میمۆری و رەهەندە تیۆری ‌و گشتییەكەی ئەو پرسە، ئەوە (31)ی ئاب بریتییە لە پراكتیزەكردنەوە و سەلماندنی ئەو تیۆرییە، ئەوەش بەو هەڵمەتە رەشبگیرییەی بەعس‌ و هاوبەشەكانی لە هەولێر لەبەرامبەر تەواوی هێزە سیاسییەكان کردیان، كە بەداخەوە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان قوربانی گەورەی ئەو رەشبگیرییە نامرۆییە بوو، كە چەندان تێكۆشەری سیاسی ‌و خەباتگێڕی ئەم نەتەوەیە، دەیان هاووڵاتی سڤیل‌ و بێ تاوان لەو شەپۆلە نامرۆڤانەیەدا بوونە قوربانی ‌و بێ چارەنووس ‌و گۆڕ مانەوە، ئەمڕۆش كە یادی ئەو رۆژە جیهانییە دەكەینەوە، هێشتاش دایكان بە بەلەمێكەوە بەناو فرمێسكی نەتەوەییەكدا دەگەڕێن ‌و لەكوونی دەرگاو دەلاقەوە چاوەڕوانی گەڕانەوەی قوربانیانی ئەنفال، بزربووەكانی (31)ی ئاب، كەنیشكەنازدارە رفێنراوەكانی ئێزدییەكان دەكەن ‌و دەرگای ئومێدیان هیچ كات داناخەن.

 331 جار بینراوە