سەرەکی » ئەدەب و هونەر » عه‌زیز نه‌سین: مرۆڤ له‌وانه‌ش به‌رپرسیاره‌ كه‌ هێشتا نه‌یگوتوون

عه‌زیز نه‌سین: مرۆڤ له‌وانه‌ش به‌رپرسیاره‌ كه‌ هێشتا نه‌یگوتوون

هه‌ڵبژارده‌یه‌ك له‌ قسه‌كانی عه‌زیز نه‌سین:

مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی سه‌یره‌. به‌رگه‌ی قسه‌ی توند ناگرێت. پێی بڵێ: گوێدرێژ، پێی ناخۆشه‌، به‌ڵام سواری پشتی به‌، هیچ ناڵێت.»

من و تۆ ئه‌مدیو و ئه‌ودیوی یه‌ك كاغه‌زین: هه‌تا كۆتایی ته‌مه‌نمان پێكه‌وه‌ین، بێئه‌وه‌ی روخساری یه‌كتری ببینین.»

سه‌یری ده‌سته‌كانم ده‌كه‌م سه‌یری ده‌سته‌كانم. به‌خۆم ده‌ڵێم ئه‌وچاتر كه‌ روخسارم ناتوانێت روخسارم ببینێت.»

مرۆڤ ته‌نیا به‌رپرسیار نییه‌ له‌ وانه‌ی گوتونی، له‌وانه‌ش به‌رپرسیاره‌ كه‌ نه‌یگوتوون.»

لە فارسییەوە: محەمەد کەریم

عه‌زیز نه‌سین (1915-1995) به‌ درێژایی هه‌شتا ساڵ ته‌مه‌نی پڕ به‌ره‌كه‌تی وه‌كو رۆشنبیرێكی هه‌ستیار و قبووڵكه‌ری به‌رپرسیارێتیی كۆمه‌ڵایه‌تی، هۆشیارانه‌ هه‌وڵیدا له‌ زۆربه‌ی بواره‌كانی ژیاندا، له‌ ئه‌ده‌بیاته‌وه‌ بگره‌ تا هونه‌ر، له‌ ژیانی كه‌لتورییه‌وه‌ تا سیاسه‌ت، چالاكی هه‌بێت. له‌ سه‌ره‌تای لاوێتییه‌وه‌ پێی خسته‌ ناو مه‌یدانی سیاسه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌نده‌ پڕ وزه‌ و توانا بوو كه‌ جاری وابوو به‌ تاقی ته‌نیا وه‌كو یه‌ك حزبی ئۆپۆزسیۆن ئیشی ده‌كرد و ده‌دره‌وشایه‌وه‌: به‌ قسه‌كردنی له‌ كۆبوونه‌وه‌كاندا، راوه‌ستان و به‌رگریكردنی له‌گه‌ڵ كرێكاراندا له‌ناو چادره‌كانی مانگرتندا، به‌شداری له‌ رێپێوانی ناڕه‌زایی و رێكخستنی گردبوونه‌وه‌ی رۆژی كرێكاران و …

له‌ گه‌نجیدا وه‌كو ئه‌فسه‌ری سوپا، بۆ یه‌كه‌مجار به‌ میكانیزمی حكومه‌ت ئاشنا بوو. له‌ سوپا هاته‌ ده‌ره‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی حه‌زی له‌ ئه‌ده‌ب بوو، گۆڤارێكی ئه‌ده‌بی بڵاوكرده‌وه‌. گۆڤاره‌كه‌یان داخست و خستیانه‌ زیندانه‌وه‌. به‌ڵام ملكه‌چ نه‌بوو دووباره‌ گۆڤارێكی تری ده‌ركرد. ئیتر وتاره‌كانی خۆی به‌ ناوی خوازراوه‌وه‌ ده‌نووسی. پاشان كتێبخانه‌یه‌كی دانا و بوو به‌ نووسه‌ری ستوونی ته‌نز له‌ رۆژنامه‌ جیاوازه‌كانی توركیادا.

عه‌زیز نه‌سین سه‌ره‌ڕای نووسینی كورته‌چیرۆك و ته‌نز، رووی له‌ نووسینی شانۆگه‌ریش كرد. چه‌ند شانۆگه‌رییه‌كی نووسی كه‌ تیایاندا ره‌خنه‌ی له‌ هه‌ڵوێسته‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی توركیا ده‌گرت و توانجی لێده‌دان و به‌ قۆشمه‌ییه‌وه‌ باسی ده‌كردن، به‌ڵام باكگراوندی ئه‌م شانۆگه‌رییانه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی به‌هێز بوو. له‌ كاتێكدا خوێنه‌ر و بینه‌ری ده‌هێنایه‌ پێكه‌نین، واشی لێده‌كردن بیر بكه‌نه‌وه‌. شانۆگه‌رییه‌كانی چه‌ندان جار له‌ توركیا و له‌ ده‌ره‌وه‌ی توركیا چوونه‌ سه‌رشانۆ. كورته‌چیرۆك و وتار و شیعر و رۆمانه‌كانی هه‌میشه‌ بازاڕی فرۆشتنیان گه‌رم بووه‌.

عه‌زیز نه‌سین وه‌كو رۆشنبیرێكی خاوه‌ن هه‌ڵوێست و هه‌ستیار، به‌سه‌رنجدانی ئه‌و ساڵانه‌ی ده‌ستی به‌ نووسین كرد، وه‌كو زۆربه‌ی نووسه‌رانی تری چه‌پی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ په‌یڕه‌وی پره‌نسیپی ئه‌ندێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ریالیزمی سۆشیالیستی كرد. له‌ رێگه‌ی نووسین و قسه‌كردنه‌كانییه‌وه‌ ژیانی خۆی بۆ گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تی و فۆرمه‌ڵه‌بوونی كه‌لتوری كۆمه‌ڵگا ته‌رخان كرد. له‌ دامه‌زراندنی یه‌كێتی نووسه‌رانی توركیادا پێشڕه‌و بوو، ساڵانێكی دوورودرێژ سه‌رۆكی یه‌كێتی نووسه‌ران بوو. داكۆكی له‌ مافی نووسه‌ران ده‌كرد و هه‌وڵی ده‌دا كوالێتی ئه‌ده‌ب و نووسین له‌ به‌رزترین ئاستدا بهێڵێته‌وه‌. لێكۆڵینه‌وه‌ی گرنگ و به‌رده‌وامی له‌ بواری رۆڵی ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا كرد و له‌ پێگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا گرنگی به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م لێكۆڵینه‌وانه‌ دا.

به‌ درێژایی ژیانی هه‌میشه‌ بۆ سه‌قامگیریی توركیایه‌كی پێشكه‌وتوو و دیموكرات هه‌وڵیدا. به‌ چاوپۆشین له‌ پێگه‌كه‌ی، له‌ سه‌راپای ژیانیدا هه‌رگیز له‌ ده‌ربڕین و نووسینی بیروبۆچوونه‌كانی نه‌سڵه‌مییه‌وه‌. له‌ هه‌موو ته‌مه‌نیدا له‌ هه‌موو شوێنێك شه‌ڕی له‌ دژی بیروبۆچوونی كۆنه‌په‌رستانه‌ و توندڕه‌وانه‌ كرد و دژیان وه‌ستایه‌وه‌. له‌گه‌ڵ دووباره‌ هه‌ڵسانه‌وه‌ی جووڵانه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان له‌ كۆتایی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا، ئه‌م جاره‌ ئوسوڵییه‌ ئاینییه‌كان چوونه‌ پاڵ دوژمنه‌كانی عه‌زیز نه‌سین له‌ناو ده‌سه‌ڵاتداراندا. هه‌ڵوێسته‌ ئاشكراكانی له‌ به‌رامبه‌ر كۆنه‌په‌رستیی ئاینی و هه‌وڵ و ته‌قه‌لای جوامێرانه‌ی له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی «ئایه‌ته‌ شه‌یتانییه‌كان» رۆمانه‌ سه‌ربه‌گۆبه‌نده‌كه‌ی سه‌لمان روشدی، دوژمنایه‌تی ئه‌و گروپه‌ ئوسوڵیانه‌ی زیاتر كرد، تا سه‌ره‌نجام له‌ ساڵی 1993دا له‌ ئوتێلێك له‌ شاری (سیڤاس) كه‌ خۆی و باقی رۆشنبیران بۆ رۆژانی وتاردان له‌وێ دابه‌زیبوون، توندڕه‌وه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان ئاگریان له‌ ئوتێله‌كه‌ به‌ردا و (37) كه‌س له‌ شاعیران و رۆشنبیران له‌م كرده‌وه‌ تیرۆریستییه‌دا بوونه‌ قوربانی و گیانیان له‌ ده‌ستدا. عه‌زیز نه‌سین له‌م هێرشه‌دا به‌ڕێكه‌وت و به‌هۆی نه‌شته‌رگه‌رییه‌وه‌ له‌ مردن رزگاری بوو. عه‌زیز نه‌سین له‌و كرده‌وه‌ دڕندانه‌یه‌ و له‌و بارودۆخه‌ی كه‌ رووبه‌ڕووی ببۆوه‌، زۆر تووڕه‌ بوو، بۆیه‌ هه‌ڵوێستێكی رادیكاڵتری له‌ دژیان گرته‌به‌ر. شایانی باسه‌ حكومه‌تی ئه‌و كاته‌ی توركیاش له‌ به‌رپرسیارێتی به‌سزا گه‌یاندنی بكه‌رانی ئه‌و كرده‌وه‌ تیرۆریستییه‌ خۆی دزییه‌وه‌ و ئه‌و تاوانبارانه‌ هه‌رگیز له‌سه‌ر تاوانه‌كه‌یان سزا نه‌دران.

به‌های ئه‌ده‌بی به‌رهه‌مه‌كانی عه‌زیز نه‌سین
ده‌سته‌واژه‌ی «هێنانه‌ پێكه‌نین و خستنه‌حاڵه‌تی بیركردنه‌وه‌وه‌«، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی وه‌كو شتێكی شكڵی دێته‌به‌رچاو، به‌ڵام له‌ڕاستیدا دوو ئیشه‌ كه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌مڕۆدا كۆكردنه‌وه‌یان پێكه‌وه‌ وه‌كو دێته‌به‌رچاو ئه‌وه‌نده‌ ئاسان نییه‌. ئایا ده‌توانین بڵێین ئامانجی سه‌ره‌كی ته‌نز ئه‌وه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی نائاسایی وامان لێبكات بیربكه‌ینه‌وه‌ و مه‌به‌سته‌ لاوه‌كییه‌كه‌شی ئه‌وه‌ بێت بمانهێنێته‌ پێكه‌نین؟ عه‌زیز نه‌سین له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا به‌ ئاشكرا ده‌ڵێت:

«من به‌ نووسین ژیانی خێزانه‌كه‌م دابین دەکەم. ئه‌گه‌ر چوار هه‌زار چیرۆكم نووسیوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خێزانه‌كه‌ی من، له‌ خۆم و ژنێك و دوو مناڵ پێكهاتووه‌. ئه‌گه‌ر خێزانه‌كه‌م قه‌ره‌باڵغتر بوایه‌، له‌وانه‌ بوو پێویست بێت نۆ هه‌زار چیرۆك بنووسم.»
به‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م په‌ره‌گرافه‌ ئێمه‌ نابێت بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا بیركردنه‌وه‌ پێویسته‌ یان پێكه‌نین. له‌ درێژه‌ی قسه‌كانیدا ده‌ڵێت:
« له‌و شوێنه‌دا كه‌ ته‌نز یان ته‌نزی ره‌ش ده‌ست به‌وه‌ ده‌كات ببێت به‌ خودی ژیان، هه‌ر سوودێكی لێی ببینین، وه‌كو هه‌ناسه‌یه‌كی تازه‌ یان تێڕوانینكی نوێ ده‌بێت كه‌ ده‌یخه‌ینه‌ سه‌ر توانای به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌ و داوه‌ری خۆمان.
به‌ هه‌رحاڵ، به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ دانبه‌خۆداگرتنی ته‌واومان نییه‌ بۆ بواردان ته‌نیا به‌ پێكه‌نین، به‌ هه‌مانشێوه‌ كاتی ته‌واویشمان نییه‌ بۆ بیركردنه‌وه‌. ئێمه‌ له‌ رۆژگارێكدا ده‌ژین كه‌ ده‌بێت خۆمان به‌تاڵ بكه‌ینه‌وه‌، هاوزه‌مان هۆشیارانه‌ شوێن رووداوه‌كان بكه‌وین.»
له‌وانه‌یه‌ یه‌كێك له‌و فاكته‌رانه‌ی كه‌ بووه‌ته‌ هۆی گۆڕینی رێڕه‌وی ئه‌ده‌ب و هونه‌ری كلاسیكی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی جه‌ختی له‌ جوانیی ده‌كرده‌وه‌، ته‌نز بووبێت. چونكه‌ ئیشی ته‌نز جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر «ناشیرین»، هێنانه‌ ژێر پرسیاری «جوان»، شیكردنه‌وه‌ی «هه‌ڵه‌« و تێكشاندنی «راست»‌. ئیش له‌سه‌ر هێنانه‌ جۆش و خرۆشی كاكڵه‌ی مرۆڤانه‌ی ئێمه‌ ده‌كات، وه‌كو بیروبۆچوونی نه‌ست، په‌یوه‌ندییه‌كانمان، هه‌سته‌كان و شته‌ تابۆكانمان، ئه‌م ئیشه‌ له‌گه‌ڵ به‌یادهێنانه‌وه‌ی چه‌ند ورده‌كارییه‌ك له‌ ژیانی رابردوومان كه‌ پێشان نه‌ماندیوه‌ یان له‌به‌رچاومان نه‌گرتووه‌، له‌گه‌ڵ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئایدیۆلۆجیای ناكۆكی ناو ئه‌و كاكڵه‌یه‌ گه‌شه‌ پێده‌دات و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات.

عه‌زیز نه‌سین له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا كه‌ ساڵی 1975 له‌ رۆژنامه‌ی «میللیه‌ت»دا بڵاوبۆته‌وه‌، سه‌باره‌ت به‌ میكانیزمی ته‌نز ده‌ڵێت:

« كاتێ قسه‌ له‌سه‌ر ته‌نز ده‌كرێت، ده‌بێت سه‌ره‌تا بڵێم به‌لای منه‌وه‌ گاڵته‌ و گه‌پی ته‌نزئامێز پڕۆسه‌یه‌كه‌ له‌ خزمه‌تی خه‌ڵكدایه‌. ئه‌و فاكته‌ره‌ی وای له‌ من كرد روو له‌ ته‌نز بكه‌م هه‌لومه‌رجی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و رۆژگاره‌ بوو. به‌كورتی ده‌مه‌وێت بڵێم: ته‌نز جۆرێكه‌ له‌ رق و قینه‌، تووڕه‌یی و تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی له‌ به‌شمه‌ینه‌تی و هه‌ژارییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت … بێگومان زه‌مینه‌ و توانای تاكه‌كه‌سی بۆ گه‌شه‌كردنی هه‌ر ته‌نزنووسێك پێویسته‌، به‌ڵام با ئه‌وه‌ش بڵێم ئیشی ته‌نز له‌ بێخه‌وه‌ وێرانكارییه‌. ئه‌گه‌ر ته‌نزنووس بتوانێت هۆشیارانه‌، رق و قینه‌ و نه‌فره‌ت و تووڕه‌ییه‌كانی خۆی به‌ره‌و ئامانجێك ئاراسته‌ بكات كه‌ به‌ڕاستی پێویسته‌ له‌ناو بچێت و چه‌كی ته‌نز بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی به‌كاربهێنێت، ئه‌م وێرانكارییه‌ ئیجابی ده‌بێت.»

عه‌زیز نه‌سین به‌ ئه‌كتیڤی و بیركردنه‌وه‌ی جیهانی و مرۆڤدۆستانه‌ی خۆی هه‌روه‌ها له‌ رێگه‌ی چیرۆك و ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌وه‌ نزیكه‌ی دوو سه‌د كتێبی نووسیوه‌، شوێنه‌وارێكی قووڵی له‌ یاده‌وه‌ریی نیشتمانه‌كه‌ی خۆیدا به‌جێهێشتووه‌. هه‌ندێك له‌و شوێنه‌واره‌ په‌یوه‌ندی به‌ رابردووه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ندێكیان په‌یوه‌ندی به‌ رۆژگاری ئێستاوه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌ڵه‌ نابێت ئه‌گه‌ر بڵێین زۆربه‌یان په‌یوه‌ندیان به‌ ئاینده‌ی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌.

سه‌رچاوه‌: baangnews.net

 75 جار بینراوە