سەرەکی » وتار » گۆران فه‌تحی » مام جەلال و كەركوك

مام جەلال و كەركوك

گۆران فەتحی

كەركوك وەكو شارێكی كوردستانی گەورە و گرنگ لە باشووری كوردستاندا، هەردەم جێی بایەخی جەنابی مام جەلال و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بووە، لەدوای دامەزراندنی یەكێتیش لە1/6/1975، كەركوك یەكێك لە دۆسێ سەرەكییەكان بووە كە تاڵەبانی و سەركردایەتی یەكێتی كاریان لەسەر كردووە، بۆ نموونە بەرگریی بەردەوامی مام و یەكێتی لە كەركوك و پێداگریی لەسەر كوردستانی بوونی کەرکوک، گفتوگۆی ساڵی 1984ی یەكێتی و بەغدای سەردەمی بەعس و هەروەها گفتوگۆی ساڵی 1991 و بەرگریی مام جەلال لە كوردستانیبوونی كەركوك لە دوای 2003 -ەوە خستنەڕووی بەڵگەی مێژوویی لەو بارەیەوە، باشترین بەڵگەن.
تاڵەبانی و بەرگریی
لە كوردستانیبوونی كەركوك
وەكو چۆن هەر لەسەرەتاوە كەركوك و دەوروبەری كە ناوچەیەك بوو هەڕەشەی تەعریبی لەسەر بوو، مام جەلال بەردەوام كاری لەسەر ئەو هەڕەشەیەی بەعس دەكرد کە لە كەركوكیان دەکرد، لە زۆربەی لێدوان و چاوپێكەوتنەكانیدا لە دەرەوەی وڵات، ئەو سیاسەتەی دەخستەڕوو و باسی لە هەوڵی سڕینەوەی كورد دەكرد لەو شارە، یەكێتیش وەكو هێزێكی چەكدار لە هەشتاكاندا و لە دوای چەندین گورز وەشاندن لە هێزەكانی بەعس، لەسەر داوای بەغدا كەوتە گفتوگۆ بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد لە عیراق، یەك لەو كێشانەش مەسەلەی كەركوك و ناوچە تەعریبكراوەكان بوو، كە یەكێتی زۆر پێداگریی لەسەر دەكرد، دواجاریش گفتوگۆکان نەگەیشتن بە ئەنجام، بەهۆی دەستێوەردانی توركیاوە.
بەرپرسانی عیراق خۆیان لە چەندین لێدواندا ئەوەیان ئاشكرا كرد.
دوای راپەرینە مەزنەكەی ساڵی 1991، كە سەرجەم شار و شارۆچكە كوردستانییەكان لە باشوور ئازادكران بە كەركوكی قودسی كوردستانیشەوە، دوای ئەوەش كە كۆڕەوەكە روویدا، بەهۆی رێگەنەگرتنی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە لە هێرشەكانی رژێمی بەعس، كەركوك كەوتەوە دەستی سوپا و بەو هۆیەشەوە دەیان هەزار خێزانی كوردی كەركوك ئاوارەی ناوچە ئازادەكانی هەرێمی كوردستان بوون، كە بەسوودوەرگرتن لە بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی دامەزرابوو. یەكێتی وەكو حزب بەهەموو شێوەیەك بەردەوام بوو چ لە بەرگریكردن لە مەسەلەی كەركوك لە کۆڕ و کۆمەڵی نێودەوڵەتیدا و چ لە هەوڵدان بۆ جێكردنەوەی ئەو خێزانە ئاوارانەی کەرکوک کە لە دەستی بەعس ئاوارەی شارەكانی هەرێم ببوون.
لەو رووەشەوە مام جەلال لە لێدوانێكیدا ساڵی 1992 لەبەردەم جەماوەرێكی فراوانی یەكێتی و خەڵكی كەركوكدا كە دەیان هەزار كەس دەبوون، وتی: «دیكتاتۆر و فاشیستەكانی بەغدا پێیانوایە، بە هەڵواسینی رۆڵەکانی نەتەوەی دلێری كورد لە كەركوك دەتوانن ئاگری بابەگوڕگوڕ دابمركێننەوە، بەڵام خەیاڵیان خاوە، نەتەوەی كورد نەتەوەیەكی زیندوو و تێكۆشەر و كۆڵنەدەرە، هەتا كوردێك مابێت كەركوك شارێکی كوردستانە».
هەروەها دەڵێت: «پێموایە كوردستان واز لە هەموو شوێنێك بهێنێت، بەڵام كوردێك نییە یەك تاكە كوردی بەشەرەف نییە دەست لە كەركوك و ناوچەی كەركوك هەڵبگرێت»، دووپاتیشیكردەوە كە «كلیلی چارەسەركردنی مەسەلەی كورد كەركوكە و تەنها كەركوكە و هەر كەركوكیش دەبێت».
ئەو سیاسەتەی یەكێتی و مام بەردەوام بوو، لە هەموو كۆنگرە و سیمینار و كۆبوونەوەكانی دەرەوەیاندا جەخت لەسەر هەوڵەكانی بەعس دەكرا بۆ چۆڵکردنی كەركوك لە خەڵكە رەسەنەكەی كە كوردن، ئەمە چ جای ئەوەی لە كۆبوونەوە و دانیشتنەكاندا لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی ئەوكاتی عیراقیش، هەردەم تاڵەبانی بەرگریی لە كەركوك و رەوایی مەسەلەی كورد لە كەركوك دەكرد.
رەوانشاد سەرۆک مام جەلال لە دیدارێكدا بۆ تەلەفزیۆنی كەركوك، جەخت لەوە دەكاتەوە كە بۆ یەكەمجار لەدوای رووخانی حوكمی عەبدولكەریم قاسم، کاتێک سەرۆكایەتیی وەفدی كوردی كردووە بۆ میسر بۆ لای سەرۆك جەمال عەبدولناسر، یەكێك لە كێشە سەرەكییەكان كە باسی كردووە، مەسەلەی كەركوك بووە، هەر لەو دیدارەیدا دەڵێت: «لەوەتەی دەوڵەتی عیراق دامەزراوە، هەوڵدراوە ناوچە كوردییەكان لە كەركوك داببڕن، بەدرێژایی وەخت ویستوویانە كورد كەم بكەنەوە لە كەركوك، بە سیاسەتی شۆڤێنیانەی تەعریبكردن لە ساڵی 1963وە، ئێمەش هەر لەوساوە چووینەتەوە بەگژ ئەو سیاسەتەدا.
كەركوك قودسی كوردستانە
گرنگیدانی خوالێخۆشبوو مام جەلال بە كێشەی كەركوك و ناوچە تەعریبكراوەكان، خەمی گەورەی ئەو سەركردە مەزنە بوو، یەكێك لە دروشمە جوان و پڕ واتاكانیش كە سەرۆک تاڵەبانی لە دوای راپەڕین و چڕبوونەوەی تەعریب و تەبعیش لەوشارە سەبارەت بە كەركوك رایگەیاند، دروشمی «كەركوك قودسی كوردستانە» بوو.
مام جەلال لەو رووەوە و لەدیدارێكی تەلەفزیۆنیدا دەڵێت: «كەركوك قودسی كوردستانە دروشمی منە، بەڵام (یا كەركوك و خانەقین یا تا ماوین دەجەنگین) دروشمی پێشمەرگەیە، ئەوە راستییە، من بەدڵ ئەو قسەیە دەكەم، بۆ ئەوەش دەیكەم بۆ ئەوەی برا عەرەبەكان تێبگەن كە چەند بەلای ئەوانەوە قودس گرنگە، ئەوەندەش بەلای ئێمەوە كەركوك گرنگە».
هەروەها دەڵێت: «دەمەوێ برا عەرەبەکان تێبگەن چۆن قودس مەسەلەیەكە مساوەمەی لەسەر ناکرێت لای ئەوان، كەركوكیش مەسەلەیەكە لای ئێمە مساوەمەی لەسەر ناكرێت، دەمەوێت تێبگەن چەندە قودس لای ئەوان موقەدەسە، ئەوەندەش لای ئێمە كەركوك موقەدەسە».
سەرۆک تاڵەبانی جەخت لەوەش دەكاتەوە كە «كەركوك مەسەلەیەکە قابیلی دەست لێ هەڵگرتن نییە».
ئەمانە بۆچوون و رای نەگۆڕی ئەو سەركردە مەزنەیە سەبارەت بە كەركوك و ناوچەكانی دەوروبەری، تا لەژیانیشدا بوو، دەستی لەو دروشم و راستییانە هەڵنەگرت و لەو هەڵوێست و سیاسەتەی سەبارەت بە كەركوك بەردەوام بوو.
تاڵەبانی و نیشاندانی كوردستانی بوونی كەركوك بەبەڵگەوە
مام جەلال لە بەردەوامیی كاری دیپلۆماسی و سیاسیی خۆیدا بۆ بەرگریكردن لە كەركوك، رۆژی 9/2/2004، لە مورافەعەیەكی مێژووییدا لەبەردەم ئەندامانی ئەنجومەنی حوكمی عیراقی ئەوكات، سەبارەت بە كەركوك و كوردستانیبوونی ئەو شارە، نەخشە و دۆكیۆمێنتێكی مێژوویی گرنگی خستەڕوو، نیشانیدان كە ئەو شارە خاكی كوردستانە، بەپێی ئەو بەڵگە مێژوویی و جوگرافییە.
سیاسەتی حەكیمانە سەبارەت بە كەركوك و پەیوەندیی
لەگەڵ بەغدا
دوای پرۆسەی ئازادیی عیراق و رزگاربوونی عیراقییەكان لە زوڵم و ستەمی رژێمی بەعس و رووخانی دەسەڵاتی خوێنڕیژی سەدام حسێن، جارێكی تر مام جەلال رۆڵی میحوەری خۆی دەستپێکردەوە لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی عیراق، بە جوڵە و سیاسەتە حەكیمانەكەی خۆی، لەگەڵ سەرجەم هێزە شیعە و سوننەكانی عیراقدا لە دوای ساڵی 2003 -ەوە توانی پێگەی كورد بەهێز بكات، هەروەها توانی بەرگریی لە مافی رەوای كورد بكات لە عیراق و كێشەی كەركوك و ناوچە تەعریبكراوەكان و وایکرد چارەسەركردنی کێشەکە لە مادەیەكی نێو دەستووردا جێی بكرێتەوە.
رۆڵی سیاسیی سەرۆک مام جەلال لەو كاتەدا رێگر بوو لە سەرجەم هەڕەشە و هێرشێكی توندڕەوانی نێو عەرەب بۆسەر كەركوك، زۆرجار كە كێشەش سەبارەت بەو ناوچانە دروست دەبوو، تاڵەبانی لە رێگەی پەیوەندیی باشی لەگەڵ لایەنە سیاسییەكانی عیراق بە سوننە و شیعەوە، چارەسەری بۆ دەدۆزییەوە، نەیدەهێشت هەڕەشە لەسەر كەركوك و كەركوكییەكان و سەرجەم ناوچە جێناكۆكەكان دروست ببێت.
نەك هەر ئەوەندە، بەڵكو تاڵەبانی رۆڵیكی گەورەی بینی لە نەهێشتنی رق و كینە لە نێوان پێكهاتەكانی كەركوكدا، گرژیی نێوانیانی خاو دەکردەوە و هەوڵی نزیككردنەوەی پێكهاتەکانی دەدا لەیەكتریی، بەتایبەتی كورد و توركمان، بە رێنمایی و فەرمانی مام و لەرێگەی بەرپرسانی یەكێتی نیشتمانی كوردستانەوە لە شارەكە، ئەوکات كەركوك خزمەت و ئاوەدانییەكی گەورەی بەخۆوە بینی.
بە قسەیەكی خوالێخۆشبوو مام جەلال، سەبارەت بە پیرۆزیی مەسەلەی كەركوك بەنیسبەت كوردەوە، كۆتایی بەم بابەتە دەهێینین، كە دەڵێت: «ئەو خەباتەی لە پێناوی كەركوكدا كردوومانە، خەباتێكی پیرۆزە و پێویستە هەموو كەسێك لەوە تێبگات، كە ناتوانین دەست لە كەركوك هەڵبگرین».

 241 جار بینراوە