سەرەکی » دۆسێ » را و بۆچوونی سەركردە سیاسییەكانی عیراق لەبارەی هەڵبژاردنەوە

را و بۆچوونی سەركردە سیاسییەكانی عیراق لەبارەی هەڵبژاردنەوە

ئامادەكردنی: ئیدریس جەبار

سەركردە سیاسییەكانی عیراق راوبۆچوونی خۆیان لەبارەی هەڵبژاردنە چاوەڕوانكراوەكەی 10ی ئەم مانگە دەخەنەڕوو، هەندێكییان پێیانوایە هەمان سیناریۆی هەڵبژاردنەكانی پێشوو دووبارە دەبێتەوە ، هەندێكی ترییان بەشێوەیەكی گەشبینانە تەماشای ئاكامەكەی دەكەن و هیوایان وایە لەڕێی پرۆسەكەوە گۆڕانكارییەكی ریشەیی لە پرۆسەی سیاسی و سیستمی حوكمڕانی لە عیراقدا بكرێت.

نسكۆیەكی گەورە
میسال ئالوسی، سەرۆكی حزبی ئومەی عیراقی پێیوایە هەڵبژاردنی ئەم جارەش، دووبارەبوونەوەی سیناریۆی هەڵبژاردنەكانی تر دەبێت و ئەو ئاكامە خوازرانەوە نادات بەدەستەوە كە گەلی عیراق چاوەڕوانی دەكەن، بۆیە خۆی لەخۆیدا نسكۆیەكی گەورە دەبێت.

ئالوسی لەو باریەوە لە لێدوانێكی تایبەت بە (كوردستانی نوێ‌) رایگەیاند:» بەوپەڕی پەژارە و خەمەوە، هەڵبژاردنەكە لە ئاستی ئەو قوربانیانەدا نییە كە گەلی عیراق یان خۆپیشاندەران پێشكەشیان كرد، یان لە ئاستی پێداویستی چاكسازیی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری دەوڵەتدا نییە، بەداخەوە دەڵێم، دوژمنانی دەوڵەت و دوژمنانی دیموكراتی و چەك بەدەستەكان لە هەموو لایەنەكان، جا داعش بن یان میلیشیكان یان ئەوانی تر، هێز و توانای ئەوان بەهێزترە لە هێز و توانای هەڵبژاردن، ئەوان لە خودی دەوڵەوت و خودی حكومەت بەهێزترن، ترسی ئەوەم هەیە، ئەم هەڵبژاردنەش دوو راستی بخاتەڕوو، یەكەمیان هاتنەكایەی روخسارە نوێیەكانی نوێنەرانی راستەقینەی گەلن كە ئەمە مایەی گەشبینییە، بەڵام لە هەمان كاتدا هەڵبژاردنەكە ژمارەیەكی زۆر لە نوێنەرانی چەك بەدەستەكانیش دێنێتەپێش كە لە یاسادەرچوون و روماڵێكی دەستورییان نییە، ئەمەش خۆی لەخۆیدا نسكۆیەكی گەورەیە».

بە وتەی ئالوسی:»لەبەرامبەردا هەڵبژاردنەكە، لە كاتێكدایە كە پرۆسەی سیاسی و سەرپەرشتیارانی لە حزبەكان، خۆیان رادەستی خواستە گەندەڵكارییەكان كردووە، بە واتایەكی تر، ساڵێكی رەبەق لە بەڵێنی چاكسازیی، تەنیا دەستگیركردنی چەند كەسێكی كەمی لێكەوتەوە لێرەو لەوێ‌، بەڵام پرۆژەیەكی لێنەكەوتەوە كە كۆتایی بە گەندەڵی بهێنێت، یان سەرەتایەك بێت بۆ چاكسازیی».

ئالوسی دەڵێت:» پرۆسەی سیاسی شكستی خۆی سەلمان لەڕووی سازكردنی هەڵبژاردنێكی بێ‌ خەوش كە ببێتە مایەی هیوا بۆ گەلی عیراق و نەوەكانی داهاتووی،

بزوتنەوەی مەدەنی لە ترۆپكی هێزدایە
سەرۆكی حزبی ئومەی عیراقی پێیوایە:»بزوتنەوەی مەدەنی ئێستا لە ترۆپكی هێز و لە چەرخی زێڕیندایە، بەهۆكارێكی روون و دەركەوتوو كە شكستخواردنی حزبە ئیسلامییەكانە و شكستخواردنی میلیشیاكانە لە دەستەبەركردنی متمانەی عیراقییەكان و كۆمەڵگەی عیراقی، بزوتنەوەی مەدەنی داوای دەوڵەتێكی مەدەنی و دیموكراتی دەكات كە مافی مرۆڤ و نەریتەكانی تێدا بەرجەستە ببێت، ئێستا بۆتە پێداویستی هاووڵاتیان، نەك بە تەنیا پێداویستی بزوتنەوەیەكی سیاسی بێت، پێداویستییەكی عیراقییە بۆ تەواوی گەلی عیراق، ئێستا لەوپەڕی بەهێزی و شكۆداریدایە، بەڵام پیلانگێڕی لەدژی ئەم بزوتنەوەیە لەلایەن میلیشیاكان و چەكبەدەستەكان و گەندەڵكاران و میدیای بازرگانی و ئەوانی تر، زۆر لە خەڵكە مەدەنییە راستگۆ و بێتاوانەكان بەهێزترن».

بە بۆچوونی ئالوسی: «ئێستا ئێمە لە عیراقدا لە تەنگژەیەكی گەورەداین، شكستخواردووەكان و گەندەڵكاران، بە زەبری هێز دەستییان بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە، و پشت ئەستورن بە پشتگیریی و پشتیوانی دەرەكی».

رەوتی سەدر و پۆستی سەرۆكی حكومەت
رەوتی سەدر كە خۆی بە خاوەنی گەورەترین بنكەی جەماوەری دادەنێت لە گۆڕەپانی سیاسی عیراق، پێیوایە پۆستی سەرۆكایەتی حكومەتی داهاتوو، یان دەبێت لە سەدرییەكان بێت یان لەلایەن رەوتی سەدرەوە دەستنیشان بكرێت، ئەمەش بە دەستكەوت نازانێت، هێندەی ئەوەی وەك ماف و شایستەی هەڵبژاردن تەماشای دەكات.

ریاز مەسعودی، ئەندامی دەستەی سیاسی رەوتی سەدر و پەرلەمانتاری هاوپەیمانی سائیرون، لە لێدوانێكی تایبەت بە (كوردستانی نوێ‌) رایگەیاند:»رەوتی سەدر بەشێوەكی باش خۆی بۆ هەڵبژاردن ئامادەكردووە، بزوێنەرێكی هەڵبژاردنی پیشەگەر و بنكەیەكی جەماوەریی رێكخراوی هەیە، وێڕای ئەمەش لە ساڵی 2003وە بەشداریی لە كاری دەسەڵاتەكانی یاسادانان و راپەڕاندندا كردووە، و بەشێكی سەرەكی پرۆسەی سیاسییە، ئەم خاڵەش گرنگییەكی زۆری هەیە».

مەسعودی پێیوایە»سەرۆكایەتی حكومەت سەبارەت بە رەوتی سەدر، دەستكەوت نییە و رەوتەكەش بەشوێن دەستكەوتدا وێڵ نییە، بەڵكو دەستەبەركردنی سەرۆكایەتی حكومەتیان بۆ ئەوە دەوێت، تا لەگەڵ هێزە سیاسییەكانی تر و توێژەكانی تردا كار بۆ ئەو پرۆژە چاكسازیی سیاسییە گەورەیە بكەن كە گەلی عیراقی دەیەوێت».

بە بۆچوونی ئەندامەكەی دەستەی سیاسی رەوتی سەدر: «ئەزموونە سیاسییەكانی پێشوو، ئەزمونی سەركەوتوو نەبوون، بۆیە رەوتی سەدر چاوی لە هێنانەكایەی ئەزمونێكی ترە، ئەمەش پەیوەندیی بە كۆمەڵێك گۆڕانكاریی و وەرچەرخانەوە هەیە كە بریتین لەو كورسیانەی کە رەوتی سەدر دەستەبەرییان دەكات، لەگەڵ ژمارەی ئەو كورسیانەی هێزە سیاسییەكانی تر دەستەبەری دەكەن كە پێویستە بەهەند وەربگیرێت، دوومیان پەیوەندیی بە ژینگە و كەشی ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەوە هەیە، عیراق حكومەتێكی پێویستە كە پەیوەندییەكی باشی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی هەبێت، تا بتوانێت رۆڵی چالاك و راستەقینەی خۆی وەربگرێتەوە».

״زۆرینە دەستەبەر ناكرێت״
ریاز مەسعودی دەڵێت:»لە هیچ حاڵەتێكدا ئەوە ناڕەخسێت، هێز و لایەنێكی سیاسی (زۆرینەی نیوە كۆ یەك) دەستەبەر بكات كە پێویستە بۆ پێكهێنانی حكومەت، بۆیە ئێمە دەڵێن، ئەو هێزە سیاسییەی زۆرترین ژمارەی كورسییەكان لە پەرلەماندا دەستەبەر بكات، بەپێی ماددەی 76 لە دەستوری عیراقی، لەلایەن سەرۆك كۆمارەوە رادەستپێرێت بۆ پێكهێنانی حكومەت».

بە وتەی مەسعودی: «ئەگەر یەكەم بوون، بۆ پێكهێنانی حكومەت رادەسپێدرێن و لە دوای ئەوەش، سیاسەتیان ڕوونە كە هاوبەشی بە هێزەكانی تر دەكەن، نەك هاوبەشی لەگەڵ دۆستەكان، هاوبەشی ئەو لایەنە بەهێزانە دەبن كە دەتوانن لەگەڵ رەوتی سەدر ببنە پاڵپشت بۆ حكومەت”.

ئەو سەركردەیەی رەوتی سەدر دەڵێت:”ئەوەی تێبینی دەكرێت، لە حكومەتی ئێستا و حكومەتەكانی پێشوودا، پاڵپشتییەكی ڕاستەقینە نەبووە بۆ حكومەت، هەرچەندە هەموان بەشدارن تێدا، بەڵام لە هەمان كاتدا هەڵوێستییان دژ بە حكومەت بووە”.

مەسعودی بەپێویستی دەزانێت،” ئەوانەی بەشداریی لە حكومەتدا دەكەن، دەبێت بەرپرسیارێتی تەواوەتی بگرنە ئەستۆ لە پێكهێنانی حكومەت و بتوانن خۆیان لە سەركەوتن و شكستەكانیدا بە بەرپرس دابنێن”.

ریاز مەسعودی لە كۆتایی قسەكانیدا وتی:”بەڵێ‌ ئێمە پێداگرین و هەنگاو بەرەو پێكهێنانی حكومەت هەڵدەنێین، بەڵام دەبێت كەشەكە بۆ هەنگاوەكان بەرەو ئەو ئاراستەیە گونجاوبێت كە خۆی لە دەستەبەركردنی زۆرترین كورسی پەرلەمان و رەوشی سیاسی و نێودەوڵەتیدا دەبنێتەوە بۆ پێكهێنانی حكومەت كە كاریگەریی تەواوەتیان دەبێت لەسەر چۆنیەتی پێكهێنانی حكومەت و خێرایی بەئەنجامگەیشتنی پرۆسەكە”.

خواستی گۆڕانكاریی
ئیبراهیم بەحرلعلوم، وەزیری نەوتی پێشووتری عیراق و سیاسەتمەداریی دیار، ئاماژە بە خواستەكانی گۆڕانكاریی دەكات لەڕێی هەڵبژاردنی داهاتووەوە و پێیوایە دەبێت ئەو خواستە ئیرادەی لەگەڵدا بێت بۆ هێناكایەی ئەو گۆڕانكارییەی گەل دەیەوێت.

بەحرلعلوم بە (كوردستانی نوێ‌)ی راگەیاند:»خواستەكان روو لەوەن گۆڕانكاریی ببێت، بەڵام ئایا ئیرادەیەكی میللی هەیە بۆ ئەو گۆڕانكارییە، وەڵامی ئەم پرسیارە پێویستی بە رامان و قووڵبوونەوەیە، ئەگەر واقیع لەبار بێت بۆ گۆڕانكاریی، ئایا ئەو خواستە دەكرێت بكرێتە بەشداریی و كاریی پێكەوەیی بۆ گۆڕانكاریی و هێنانەكایەی كەسانی نوێ‌ لە ئەنجومەنی نوێنەران، تائێستا ئەمە روون نییە».

بەحرلعلوم پێیوایە:»دەبێت چاوەڕوان بین، تا رێژەی بەشداریی ببینین لە هەڵبژارندا، رێژەی بەشداریی سیماكانی گۆڕانكاریی لە عیراقدا دیاریی دەكات، بەڵام ئەگەر رێژەی بەشداریی بە هەمان شێوەی ساڵی 2018 نزم بوو، ئەوا پێموانییە ئەو گۆڕانكارییە خوازراوە بێتەكایەوە».

ئەو سیاسەتمەدارە عیراقییە دەڵێت:»راستە سیستمێكی نوێی هەڵبژاردن و كۆمسیۆنێكی نوێ‌ و جۆرێكی نوێی هاوئاهەنگی هەیە لەنێوان كۆمسیۆن و دادوەریی، هەموو ئەمانە فاكتەر و هاندەرن بۆ ئاكامێكی باش و بەشداریی هاووڵاتی لە هەڵبژارندا، ئێستا 17 ملیۆن عیراقی هەن كە بەشێوەیەكی بایۆمەتری ناوییان تۆماركراوە، بەڵام ئایا چەند لەوانە بەشداریی دەكەن، ژمارەیەكی روونمان لەو بارەیەوە لەبەردەستدا نییە، لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا گەلی عیراق خواستی لە گۆڕانكارییە و گۆڕانكاریی دەوێت، بۆیە پێویستە هەوێنێكی دروست دابنرێت بۆ بنیاتنانی دەوڵەتی عیراق، ئەوەی رابردوو لە ئاستی خواستەكانی گەلی عیراقدا نەبوو».

تشرینییەكان و بنیاتنانی دەوڵەت
یەكەم وەزیری نەوت لە حكومەتی عیراقی دوای ساڵی 2003، پێیوایە:»خۆپیشاندانەكانی پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشوور و راپەڕینی تشرینی 2019، خواستێكی راستەقینەی عیراقییەكان بوو بۆ گۆڕانكاریی، بەڵام ئایا تشرینییەكان ریزەكانی خۆیان رێكخستووە بۆ بەشداریی لە هەڵبژاردنی داهاتوو و كێبڕكێ‌ لەگەڵ حزبە تەقلدییەكان، یان شیاوە بپرسین، ئایا سیستمی نوێی هەڵبژاردن، دەبێتە مایەی هێنانە پێشەوەی لاوانی هۆشیار و گەیاندنییان بە پەرلەمان بۆ گوزارشتكردن لە ئیرادەی عیراقی، بەڵێ‌ دەزانیین هەندێك لە تشرینییەكان بەشداریی دەكەن، بەڵام چڕی ئەو بەشدارییە و تواناكانی چەندە، پرسیار گەلێكی زۆر هەن كە پێویستییان بە وەڵامە، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا ئەوەیە كە عیراق پێویستی بە بنیاتنانی دەوڵەتە، چونكە ئەوەی تا ئەمڕۆ كراوە، هەوڵی بنیاتنانی دەسەڵات بووە، پێویستە گۆڕانكاریی هەمەلایەنە بكرێت لەو چەمكانەی لەماوەی 18 ساڵی رابردوودا لەسەریان راهاتووین».

 216 جار بینراوە