سەرەکی » ئابووری » قاسەكەی كازمی

قاسەكەی كازمی

د. ئەیوب سماقەیی*

قسە لەسەر پڕبوونی قاسەكەی مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی عیراق دەكرێت، بە دوو هۆكار ئەو قاسەیە پڕ بووە، هۆكارێكی دەستكردە و هۆكارێكی دیكەشی ئابوورییە، هۆكارە دەستكردەكە دابەزاندنی نرخی ئاڵوێری دیناری عیراقی بوو بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریكی، كە بووە هۆی چەندین گرفتی ئابووریی قورس لەوانە:

داڕوخانی دەستهاتی راستەقینەی تاكەكەس

1 – سەقامگیریی ئابووریی گشتیی عیراقی تێكدا، كە پێش ئەو بڕیارە جۆرێك لە سەقامگیریی ئابووریی هەبوو، بەهۆی جێگیریی نرخی ئاڵوێری دیناری عیراقییەوە، واتا ئەو بڕیارە بووە هۆی هەڵكشان و داشكانی لە ناكاوی نرخ لە بازاڕەكانی عیراق و هەرێمی كوردستان.

2 – دابەزینی بەهای دراوی هەریەك لە ئێران و توركیا كە (963) لیرە بەرامبەر 100 دۆلارە و (27000000) تومەن بەرامبەر 100 دۆلارە، بووە هۆی چالاكبوونی بەرهەمهێنانیان بەتایبەتی بەرهەمهێنانی ئەو كاڵایانەی كە بەتایبەت بۆ هەرێمی كوردستان و عیراق هەناردە دەكرێن، نەك بەپێچەوانەوە.

3 – دابەزاندنی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار، هیچی لە توانای ركابەریی كاڵای عیراق زیاد نەكرد، بەڵكو تەنیا بەها و هێزی دیناری عیراق دابەزی.

4 – داڕوخانی دەستهاتی راستەقینەی تاكەكەس لە عیراق و هەرێمی كوردستان، واتە دابەزینی توانای كڕینی دیناری عیراق بە رێژەی (18 % بۆ 22 %).

5 – دروستبوونی تێكەڵەیەك لە هەژاری و بێكاری و هەڵاوسان.

6 – دروستبوونی لاسەنگی لەنێوان سیاسەتی دارایی و سیاسەتی نەختینەیی.

7- لەكۆتاییدا ئیدارەدانی كورتهێنان ئامانجی خۆی نەپێكا كە بریتی بوو لە چالاككردنی كەرتی بەرهەمهێنانی عیراق و دروستكردنی توانای ركابەری بۆ كاڵا و خزمەتگوزاریی بەرهەمهاتوو لە عیراق و هەرێمی كوردستان.

هەرچەندە بڕیار بوو لە رێگەی ئەو بڕیارەوە، پاڵپشتیی بەرهەمی ناوخۆیی بكرێت و یارمەتی خێزانە زۆر هەژارەكان بدرێت، بۆ ئەوەی لە كاریگەریی دابەزاندنی بەهای دینار پارێزراو بن، بەڵام ئەو كارە نەكرا و هەژارەكانیان بێ پشت و پەنا بەجێهێشت.

״نرخی نەوت دەگاتە نزیكەی 200 دۆلار״
هۆكاری دووەم بۆ پڕ بوونی قاسەكەی مستەفا كازمی، هۆكاری ئابوورییە كە بریتییە لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت كە ئێستا لە سەرووی 84 دۆلارەوەیە، چاوەڕوانیش دەكرێت نرخی نەوت بۆ ناوەڕاستی وەرزی زستان زیاتر بەرزبێتەوە، بەپێی راپۆرتی چەند گۆڤارێكی ئابووریی لەوانە: فاینانشڵ پۆست و بلوم بێر، نرخی نەوت دەگاتە نزیكەی 200 دۆلار وەك ئەو بەرزبوونەوەیەی كە ساڵانی حەفتاكان روویدا، هەرچەندە وڵاتانی ئەندام لە ئۆپێك رۆژانە 400 هەزار بەرمیل نەوتیان زیادكردووە و وڵاتانی دەرەوەی ئەو رێكخراوەش 700 هەزار بەرمیلی رۆژانەیان زیادكردووە، بەڵام تائێستا نەتوانراوە بەر لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بگیرێت، ئەو بەرزبوونەوەیەش بۆ چەند هۆكارێك دەگەڕێتەوە لەوانە:

1- بەگەڕكەوتنەوەی كارگەكان و گەڕانەوە سەركاری زیاتر لە سێ ملیار كرێكار كە ماوەی زیاتر لە ساڵێك بوو بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە بێكار بوون.

2- پێشبینی دەكرێت وەرزی زستانی ئەمساڵ بۆ وڵاتانی ئەوروپا سەخت بێت، ئەمەش خواست لەسەر سووتەمەنی و نەوت زیاد دەكات. بۆ نموونە هەر ماڵێك لە ئەوروپا بۆ گەرمكردنەوە لە وەرزی زستاندا، پێویستی بە (100 بۆ 800) یۆرۆ هەیە.

3- زیاد نەكردنی بەرهەمی ئەو غازەی كە روسیا بە ئەوروپای دەفرۆشێت.

4- بە ئێستاشەوە، نەوت هەرزانترین سەرچاوەی وزەیە.

لەبەر ئەم دوو هۆكارەیە كە قاسەكەی سەرۆك وەزیرانی عیراق پڕ بووە، لەسەر حسابی هەژارانیش ئەم پڕبوونە وایكردووە هەژارەكان هەژارتر و دەوڵەمەندەكان دەوڵەمەند تر بكات و خاوەن دۆلارەكان تێرتر بن و خاوەن دینارەكانیش برسی و ماندوو.

تیماركردنی برینەكانی هەرێمی كوردستان
لە بەرامبەر ئەم چاوەڕوانییەی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، هەرێمی كوردستان ئەركی زۆری لە پێشە و ئەمە هەلێكی زێڕین دەبێت بۆ ئەوەی بتوانێ ئیدارەیەكی باشی داهاتی نەوت بدات لە بەرژەوەندیی چارەسەركردنی گرفتەكان، لەبەرئەوە سەرباری گرانی و هەژاری و بێكاری و هەڵاوسان، بەوتەی بەرپرسان هەرێمی كوردستان قەرزارە، بەزركردنەوەی پلەی وەزیفی فەرمانبەرانی لەسەر كەڵەكە بووە، پاشەكەوتێكی زۆری مووچەی لایە، پڕۆژەیەكی زۆر وەستاون، پڕۆژەیەكی زۆریش پێویستە جێبەجێ بكرێن، ناڕەزایی لەسەر شەقام هەیە. بۆیە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت وەك هەتوانێك دەبێت بۆ تیماركردنی برینەكانی هەرێمی كوردستان، بەو مەرجەی حكومەت بتوانێت ئیدارەیەكی بەردەوام و حەكیمانەی داهاتی نەوت بدات، ئەویش لە رێگەی گێڕانەوەی پاشەكەوت و ئاساییكردنەوەی نرخی بەنزین و سووتەمەنی، دەستكردن بە پلە بەرزكردنەوەی فەرمانبەران و دەستكردنەوە بە پڕۆژەكان بەتایبەتی پڕۆژەكانی (ئاو، ئاوەڕۆ، كارەبا، خزمەتگوزارییە تەندروستییەكان و رێگاوبان).

ئەمجارە تێستێكی گەورەیە بۆ كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم، بۆ ئەوەی ئایا نەوتەكە لە خزمەتی خەڵك بەكاردەهێنرێت یاخود نا؟ ئایا ئیدارەیەكی باش هەیە بۆ دۆسێی نەوت یاخود نا؟. ئەم بەرزبوونەوەیەی نرخی نەوت وەڵامی ئەو دوو پرسیارە دەداتەوە. ئەگەر قاسەكەی هەرێمیش پڕ بێت و هەژارەكان هەر هەژار بن و پاشەكەوتی مووچە نەدرێتەوە و قەرزەكانی حكومەت زیاد بكەن و رێژەی بێكاری و هەژاری كەم نەكات، مانای وایە قاسەكەی هەرێم كوونە و پڕ نابێ. كاسەی پڕ ئاشتی ماڵە، ئەگەر قاسەی پڕیش لە خزمەتی میللەت بەكاربهێنرێت، ئاشتی و ئاوەدانی لە هەرێم دروست دەكات. قاسەیەكی پڕ بە بەتاڵبوونی گیرفانی هەژاران، قاسەیەكی پڕی بێ گەشەی ئابووری، قاسەیەكی پڕی پڕ لە بێكاری و هەڵاوسان، قاسەیەكی پڕی پڕ لە گەندەڵی، ئاشتی و ئاوەدانی لە عیراق و هەرێمی كوردستانیش تێك دەدات.

* مامۆستای زانكۆ

 197 جار بینراوە