سەرەکی » ئەدەب و هونەر » جۆرێكی تری گێڕانه‌وه‌ی تراژیدیا

بۆنی نمساری ئاجۆر

جۆرێكی تری گێڕانه‌وه‌ی تراژیدیا

مه‌حموود نه‌جمه‌دین

ئیشكردن له‌سه‌ر تراژیدیا و به‌سه‌رهاتی گه‌لانی سته‌ملێكراو و ته‌وزیف كردنه‌وه‌ی له‌ ژانری ئه‌ده‌بیدا كارێكی ئاسان نییه‌، چۆن ده‌توانی تراژیدیایه‌ك له‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بیدا ته‌وزیف بكه‌یت، یان ته‌حویلی بكه‌یت بۆ دنیای هونه‌ری موزیك یاخود شێوه‌كاری. ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌ وه‌ك ده‌قێكی ئه‌ده‌بی یان پارچه‌یه‌كی هونه‌ری بتوانی ئه‌و ته‌وزیفكردنه‌ له‌ چوارچێوه‌ی رێسا و یاساكانی ئه‌و ژانره‌دابێ نه‌ك وه‌ك خۆی نه‌قڵی تراژیدیا بكه‌یت. چون گێڕانه‌وه‌ی تراژیدیا وه‌ك رووداوه‌ راسته‌قینه‌كه‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ مێژوو نه‌ك ئه‌ده‌ب. ئه‌م رۆمانه‌ی چیا په‌روێز پوور هه‌وڵێكی جیدییه‌ له‌و بواره‌دا. كاری له‌سه‌ر تراژیدیای كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال كردووه‌، به‌ڵام كارێكی ئه‌ده‌بییه‌ و ته‌كنیكی رۆمانه‌كه‌ و شێوازی گێڕانه‌وه‌كه‌ی جیاوازه‌ و نه‌قڵێكی ته‌قلیدی واقیعه‌كه‌ نییه‌.

بۆنی نمساری ئاجۆر چیرۆكی تراژیدیای ئه‌نفال و كیمیاباران، به‌ڵام جۆرێكی تری گێڕانه‌وه‌یه‌، دروستكردنه‌وه‌ی حیكایه‌تی ئه‌و زامانه‌یه‌ به‌ شێوازێكی مۆدێرن. نووسه‌ری ئه‌م رۆمانه‌، چیا په‌روێز پوور له‌م رۆمانه‌دا كاری له‌سه‌ر تراژیدیا كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ و زامی ئه‌نفال كردووه‌، به‌ڵام به‌و شێوازه‌ نا، كه‌ كاره‌كته‌رێك بێت رێك و راست ئه‌و تراژیدیایه‌ بگێڕێته‌وه‌. به‌ڵكو تراژیدیاكه‌ له‌ زه‌ینی كاره‌كته‌ركه‌دایه‌. وه‌ك كۆلاج پارچه‌ پارچه‌ دیمه‌نی تراژیدی دروست كردووه‌ و لكاندوویه‌تی به‌ وێنه‌كانی دیكه‌ی رۆمانه‌كه‌وه‌. كاره‌كته‌ری رۆمانه‌كه‌ش خۆی وێنه‌كێشه‌. هونه‌ری شێوه‌كاری به‌گشتی زاڵه‌ به‌سه‌ر رۆمانه‌كه‌دا. له‌ كۆی ده‌قه‌كه‌دا ناو به‌ ناو ئاماژه‌ به‌هه‌ندێك ورده‌ چیرۆكی كیمیاباران ده‌كرێت، وه‌ك عومه‌ری خاوه‌ر و كۆرپه‌كه‌ی و كچه‌كانی، یان ئاماژه‌دان به‌ سه‌د و هه‌شتا و دوو هه‌زار ئه‌نفال. یان ئاماژه‌ دان به‌ ساتی كیمیابارانی شاره‌كه‌. به‌ڵام به‌گشتی نووسه‌ر شێوازێكی نوێی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ و هێڵی گێڕانه‌وه‌ له‌سه‌ر حیكایه‌تێكی ته‌قلیدی ناڕوات و زۆرتر گێڕانه‌وه‌یه‌كی سوریالییه‌. گێڕه‌وه‌ لێره‌دا له‌ كه‌سایه‌تییه‌ك پێك نایه‌ت. به‌ڵكه‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌نگی كۆی ئه‌و قوربانییانه‌یه‌ كه‌ له‌و رووداوه‌ جه‌رگ بڕانه‌دا تیاچوون. تابلۆكان و گێڕانه‌وه‌ یان نیشاندانی ئه‌و وێنانه‌ی له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌ن هه‌موو له‌ خزمه‌تی یه‌ك بابه‌ت دان كه‌ بابه‌تی تراژیدیاكه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی له‌ رۆمانه‌كه‌دا ره‌شۆ و عومه‌ری خاوه‌ر حه‌مه‌شوانی بچووك و… پاڵه‌وانه‌كان رۆڵیان هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی رۆڵی سه‌ره‌كی ده‌گێڕێ و پانتایی رۆمانه‌كه‌ی داگیركردووه‌ قوربانییه‌كانی رووداوی ئه‌نفال و كیمیابارانن. ئه‌و گه‌رووه‌ی هاوار ده‌كات گه‌رووی هه‌موو قوربانییه‌كانه‌. زمان، زمانی هه‌موو قوربانییه‌كانه‌. ئه‌وه‌شی وای كردووه‌ رۆمانه‌كه‌ سه‌ركه‌وتوو بێت، ئه‌و شێوازه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌. كه‌ وه‌ك ده‌بینین نووسه‌ر له‌م رۆمانه‌دا نه‌هاتووه‌ به‌ شێوازێكی ئاسایی رووداوی ئه‌نفال و كیمیاباران وه‌كو خۆی بگێڕێته‌وه‌. شێوازێكی په‌رتی هه‌ڵبژاردووه‌ و زۆرتر دیمه‌نێكی سوریالییانه‌ی دروست كردووه‌ و كه‌متر خۆی له‌ قه‌ره‌ی واقیعی رووداوه‌كه‌ داوه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش وای‌ كردووه‌ زمانی په‌خشان و شیعر به‌سه‌ر گێڕانه‌وه‌دا زاڵه‌. به‌و زمانه‌ په‌خشان ئاسایه‌ گێڕه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك دیمه‌ن دروست ده‌كات. ئه‌و دیمه‌نانه‌ كۆلاجی ژیانی عومه‌ری خاوه‌ره‌. له‌ لاپه‌ڕه‌ 111 هاتووه‌:

«له‌سه‌ر تاقه‌داره‌كه‌ی دائه‌نیشێ و ته‌ماشای شار ئه‌كا. به‌فرێكی زۆر باریوه‌ و داربه‌ڕووه‌كانی سپی پۆش كردووه‌. خه‌وێكی قورس دایئه‌گرێ. له‌ دووره‌وه‌ وێستاوم و له‌ عومه‌ر خاوه‌ر ورد ئه‌بمه‌وه‌. خه‌وه‌كه‌ی هێنده‌ قورسه‌ ده‌نگی بۆمباران نابیستێت. «

هه‌ر له‌ درێژه‌ی گێڕانه‌وه‌دا هاتووه‌:
« حه‌په‌ حه‌پی سه‌گێك له‌ دووره‌وه‌ ئه‌گاته‌ گوێ. له‌ خه‌و هه‌ڵئه‌ستێ و له‌ داره‌كه‌ دێته‌ خواره‌وه‌. سه‌ری گێژ ئه‌خوا، زۆر به‌ حه‌په‌ساوی ته‌ماشای شار ئه‌كات كه‌ خاپوور بووه‌ و دووكه‌ڵی ره‌ش ئاسمانه‌كه‌ی‌ داپۆشیوه‌. بۆنی سێو هه‌موو لایه‌كی داگرتووه‌.»

ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كه‌ له‌و دیمه‌نانه‌ی ناو رۆمانه‌كه‌، دێمه‌نێك له‌ رووداوه‌كه‌ دروست ده‌كرێ و پاش ئه‌وه‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر به‌شێكی تر. یان گێڕانه‌وه‌ بۆ جێگایه‌كی تر و باسێكی تر ده‌ڕوات. واته‌ چیا په‌روێز نه‌هاتووه‌ كاره‌كته‌رێكی ئه‌نفال بهێنێ و له‌ دێیه‌كی گه‌رمیانه‌وه‌ بیبات بۆ بیابان. گێڕانه‌وه‌ له‌ شوێنێك و له‌ زه‌مه‌نێكی دیاریكراودا راناوه‌ستێ. سره‌وتی نییه‌، به‌ ناو ژان و ئێشی ئه‌و رووداوانه‌دا ده‌خولێته‌وه‌ و وێنه‌ی جۆرێك له‌ راسان و هه‌ستانه‌وه‌ نیشانده‌داته‌وه‌.

جوانییه‌كی تری رۆمانه‌كه‌ له‌ زمانی گێڕانه‌وه‌كه‌دایه‌، كه‌ نووسه‌ر له‌وه‌شدا زۆر زیره‌كانه‌ راوێژ ئه‌گۆڕێ هه‌ندێك جار به‌ ڕاوێژی سۆرانی ده‌گێڕێته‌وه‌ و هه‌ندێك جار به‌ راوێژی ئه‌رده‌ڵانی. چ زمانی رۆمانه‌كه‌ و شێوازی گێڕانه‌وه‌كه‌ی وا له‌ خوێنه‌ر ده‌كات كه‌ جۆرێكی تر بڕوانێ بۆ تراژیدیا. ئه‌وه‌ی ئه‌م رۆمانه‌ ئه‌گێڕێته‌وه‌ هه‌موومانین، نووسه‌ره‌، كاره‌كته‌ره‌كانه‌، خوێنه‌ره‌كان… هه‌موو به‌شدارین.

بۆنی نمساری ئاجور له‌ بڵاوكراوه‌كانی ناوه‌ندی چاپه‌مه‌نی خانی یه‌. له‌ دووتوێی 125 لاپه‌ڕه‌دا. چاپبووه‌. چیا په‌روێز پوور نووسه‌ری رۆمانه‌كه‌یه‌ و خه‌ڵكی سنه‌یه‌. جگه‌ له‌ نووسین ته‌مبوورژه‌نه‌. سه‌ره‌تا رۆمانه‌كه‌ی به‌ زمانی ئینگلیزی نووسیوه‌ و بڵاوكردۆته‌وه‌ و پاشان هاتووه‌ وه‌ریگێڕاوه‌ بۆ كوردی.

 266 جار بینراوە