سەرەکی » ئەدەب و هونەر » وێنه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ی متمانه‌پێنه‌كراو له‌ گێڕانه‌وه‌ی ״له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم״دا

وێنه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ی متمانه‌پێنه‌كراو له‌ گێڕانه‌وه‌ی ״له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم״دا

كرم نایب پور، نغمه‌ ورقائیان

(پێنج و کۆتایی)

 

پوختە:
لەم نووسینەدا هەوڵمانداوە لە هۆكارەكانی متمانەپێنەكراویی گێڕەرەوەی رۆمانی «لەوانەیە ون بووبێتم»ی سارا سالار، بەپێی تیۆری شلومیس ریمۆن-كینان بكۆڵینەوە. بەپێی ئەو تیۆرە، زانیاری سنوورداری گێڕەرەوە، وجودی خودی گێڕرەوە لەناو رۆمانەكەدا لەگەڵ پێوەرە ناكۆكەكانی بەهای بەدرێژایی رۆمانەكە دەتوانرێت بەو هۆكارە سەرەكیانە لە قەڵەم بدرێت كە گێڕەرەوە متمانەپێكراو نییە. لەم رووەوە لەم خوێندنەوەیەدا یەكەم ئەوە نیشاندەدرێت كە گێڕانەوەی گێڕەرەوەی «لەوانەیە ون بووبێتم» لەگەڵ رووداوەكانی دنیای رۆمانەكەدا ناكۆكە، بەشێوەیەك كە ناتوانین وەكو واقیعی رۆمان باوەڕ بە قسەكانی بكەین. هەروەها گێڕەرەوەی ئەم رۆمانە بەهۆی ترس و لاوازیی یادەوەرییەوە، زانیاری تەواوی نییە بۆ گێڕانەوەی رووداوەكانی رۆمانەكە. ئەوسا ئەوە نیشاندەدەین كە گێڕەرەوەی «لەوانەیە ون بووبێتم» بەهۆی وجودی خۆی لەو چیرۆكانەدا كە دەیانگێڕێتەوە لەلایەكەوە و پێوەری بەهای ئاڵۆز و هەندێ جار ناكۆكی لەلایەكی ترەوە، لە گێڕانەوەی بێلایەنانەی راستی رووداوەكانی رۆمانەكەدا دەستەوسان دێتە بەرچاو. هەم لەو رووەشەوە كە هەوڵدەدات بە هەڵبژاردە و گێڕانەوەی لایەندارانە رووداوەكانی رۆمانەكە بە مەبەستی لنگەوقووچ نیشاندانیان، لە گۆشەنیگای گێڕانەوەی خۆیەوە گێڕانەوەكە لە قاڵب بدات بۆ ئەوەی بەو شێوەیەی خۆی دەیەوێت رووداوەكان بگێڕێتەوە نەك بەو شێوەیەی كە لەواقیعدا روویانداوە. لە سەرەتای وتارەكەدا، كورتەیەك سەبارەت بە باكگراوندی باسی تایبەت بە متمانەپێكردن و متمانەپێنەكردنی گێڕەرەوەی دەقێك لە گێڕانەوەی چیرۆك و رۆماندا دەخەینەڕوو.

3-2 پێوه‌ره‌كانی به‌های گێڕه‌ره‌وه‌ی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم» ناكۆكن:

وادیاره‌ گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ نێوان دوو جۆر پێوه‌ری به‌هادا سه‌رگه‌ردانه‌، دوو جۆر پێوه‌ر كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان ده‌ربڕی جۆرێكی جیاوازن له‌ روانین بۆ ژیان و به‌و ئاراسته‌یه‌ی هه‌تا كۆتایی رۆمانه‌كه‌ نازانێت پابه‌ندی كام له‌و پێوه‌رانه‌یه‌: پێوه‌ره‌كانی «خۆی» یان پێوه‌ره‌كانی «كه‌سانی تر»، كه‌ گه‌نم ته‌نیا یه‌كێكه‌ له‌وان. له‌ روانگه‌ی ریمۆن- كینانه‌وه‌، «به‌ها ئاكارییه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌ كاتێ ناكۆكه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ به‌هاكانی نووسه‌ری ئاماژه‌یی (تلویحی) ده‌قه‌كه‌دا به‌رچاو و هاوڕێك نه‌بێت»
(Rimmon-Kenan,2002.102).

له‌م بواره‌دا، گێڕه‌ره‌وه‌ پرسیارێك ده‌رباره‌ی ئاماژه‌كانی دیاریكردنی به‌ها ئاكارییه‌كانی نووسه‌ری ئاماژه‌یی ده‌قێك ده‌هێنێته‌ پێشه‌وه‌. ریمۆن-كینان له‌گه‌ڵ ئاماژه‌ بۆ جیاوازیی بیروبۆچوونی ئه‌دیبان له‌م باره‌یه‌وه‌ (بڕوانه‌: Schmid,2010 ص36-52 و Tom Kindt & Hams-Harald Muller,2006)

ئه‌م حاڵه‌تانه‌ی خواره‌وه‌ به‌و حاڵه‌تانه‌ ده‌زانێت كه‌ له‌وانه‌یه‌ ماوه‌ی نێوان نووسه‌ری ئاماژه‌یی ده‌قێك و بنه‌ماكانی گێڕه‌ره‌وه‌ نیشان بدات:
(كاتێ رووداوه‌كانی «رۆمان» دیدگای گێڕه‌ره‌وه‌ ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، گێڕه‌ره‌وه‌ وه‌كو گێڕه‌ره‌وه‌ی متمانه‌پێنه‌كراو حسابی بۆ ده‌كرێت «به‌ڵام چۆنچۆنی ده‌كرێت به‌بێ ئاگاداریی گێڕه‌وه‌ باسی حه‌قیقه‌ته‌كانی رۆمان بكرێت؟» 1 – له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌نجامی ئیشه‌كه‌، هه‌ڵه‌ی گێڕه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات و سه‌باره‌ت به‌ متمانه‌پێكراویی گێڕانه‌وه‌كانی پێشووی گومان دروست ده‌بێت. -2 كاتێ كه‌ دیدگای كاره‌كته‌ره‌كان له‌گه‌ڵ دیدگای گێڕه‌ره‌وه‌دا جیاواز بێت، له‌وانه‌یه‌ له‌ مێشكی خوێنه‌ردا گومان دروست بێت. -3كاتێ زمانی گێڕه‌ره‌وه‌ ناكۆكی ناوه‌كی و وێنه‌ی دوولایه‌نه‌ و شتی له‌و بابه‌ته‌ له‌ خۆی بگرێت، له‌وانه‌یه‌ كاریگه‌ریی ئه‌م حاڵه‌تانه‌ متمانه‌پێكراویی گێڕه‌ره‌وه‌ لاواز بكات. (هه‌مان سه‌رچاوه‌)

نه‌گونجان و ناسازیی ئه‌نجامی ئیشی گێڕه‌ره‌وه‌ی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم» له‌گه‌ڵ قسه‌كانیدا (حاڵه‌تی 2 له‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌) له‌گه‌ڵ ناكۆكییه‌ ناوه‌كییه‌كانی گێڕانه‌وه‌كانیدا (حاڵه‌تی 3) ده‌توانین به‌و به‌ڵگانه‌ له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ین كه‌ له‌ راده‌ی متمانه‌پێكردنی كه‌م ده‌كاته‌وه‌. گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌دا لافی ئه‌وه‌ لێده‌دات كه‌ هه‌تا كۆتایی ته‌مه‌نی نایه‌وێت گه‌نم ببینێت و یان ده‌ڵێت: «ئه‌و هه‌تیوه‌ ناوی چییه‌ فه‌رید، هه‌ر له‌و هیچ و پووچانه‌یه‌« (له‌وانه‌یه‌ … ل28).

به‌ڵام خوێنه‌ر له‌ ئه‌نجامی ئیشه‌كه‌ی تێده‌گات كه‌ ده‌بێت قسه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ لێك بداته‌وه‌. زمانی گێڕه‌ره‌وه‌ش دوولایه‌نه‌یه‌ كه‌ له‌ كۆتاییدا ده‌بێت به‌ زمانی خودی خۆی. گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ ده‌ربڕینه‌ ناكۆكه‌كانی خۆیدا لافی ئیشێك لێده‌دات كه‌ نه‌ك هه‌ر ناگاته‌ ئه‌نجام، به‌ڵكو له‌ سایه‌ی ئه‌و ناكۆكی گوتنه‌دا متمانه‌ی خۆشی ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، بۆ نموونه‌، له‌ كاتی ناسینی گه‌نمدا، دان به‌وه‌دا ده‌نێت كه‌ «ئه‌وه‌ش گه‌نم كه‌ خه‌یاڵی ده‌ستبه‌ردارم نابێت» (له‌وانه‌یه‌ … ل51).

گێڕه‌ره‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ وا خۆی نیشان ده‌دات كه‌ ده‌یه‌وێ گوێ به‌ گه‌نم نه‌دات، بیرده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێت: « له‌ دڵی خۆما ده‌موت نابێ سه‌یری بكه‌م، نابێ سه‌یری بكه‌م… سه‌یرم كرد و بینیم هه‌مان كه‌س به‌هه‌مان نیگا و بزه‌وه‌ خه‌ریكه‌ به‌ره‌و رووم دێت. « (له‌وانه‌یه‌ … ل15).

قسه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ ناكۆكه‌ و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ره‌فتاری كرده‌ییه‌وه‌، له‌ راستیدا گێڕه‌ره‌وه‌ هه‌تا كۆتایی رۆمانه‌كه‌ ناتوانێت رووبه‌ڕووی دوودڵییه‌كانی خۆی ببێته‌وه‌: «بیرم كرده‌وه‌ خۆزگه‌ ئه‌م كچه‌ ده‌چوو به‌لای كاری خۆیه‌وه‌ … بیرم كرده‌وه‌ نابێ ئاوڕ بده‌مه‌وه‌ و سه‌یری دواوه‌ بكه‌م. وه‌ستام… ده‌ترسام ئه‌گه‌ر سه‌یری دوای خۆمه‌وه‌ بكه‌م، ئیتر گه‌نمی لێنه‌بێت… ته‌ماشام كرد، له‌ هه‌مان شوێن وه‌ستابوو به‌ تاقی ته‌نیا « (له‌وانه‌یه‌ … ل20).

گێڕه‌وه‌ ناتوانێت بڕیاره‌كه‌ی جێبه‌جێ بكات: « بڕیاربوو ئیتر بیر له‌ گه‌نم نه‌كه‌مه‌وه‌ و ئێستا… ماوه‌ی چه‌نده‌؟… خه‌وی گه‌نم، بیری گه‌نم… دڵم نایه‌وێ بیر له‌ گه‌نم بكه‌مه‌وه‌، دڵم نایه‌وێ بیر له‌ شتێك بكه‌مه‌وه‌ كه‌ ته‌واو بووه‌…» (له‌وانه‌یه‌ … ل18)

خوێنه‌ر دوای خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ تێده‌گات كه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ نه‌ك هه‌ر ناتوانێ گه‌نم له‌بیر بكات، به‌ڵكو چیرۆكه‌كه‌ی له‌ ئه‌سڵدا، چیرۆكی گه‌نمه‌. چیرۆكی كه‌سێكه‌ كه‌ رابردوو و ئێستای گێڕه‌ره‌وه‌ی داگیركردووه‌ و له‌وانه‌یه‌ داهاتووشی داگیربكات. ئه‌م رووداوه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی كۆتایی رۆمانه‌كه‌دا رووده‌دات. گێڕه‌ره‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاینده‌ی ده‌ڵێت:
« بیرده‌كه‌مه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ بكرێت هه‌ندێك له‌و ئیشانه‌ی كه‌ مرۆڤ ناتوانێت له‌ حاڵی حازردا بیانكات له‌ خه‌ونی زه‌مه‌نی داهاتوودا بیانكات و له‌ كردنیشیان به‌ هه‌مان راده‌ چێژ ببینێت كه‌ ده‌شێت له‌ واقیعدا چێژیان لێ ببینێت… ته‌مه‌نم سی و پێنج ساڵه‌، سبه‌ی كه‌ سامیار ده‌به‌م بۆ باخچه‌ی مناڵان، كه‌ له‌ ده‌رگای باخچه‌كه‌ دێمه‌ ده‌ره‌وه‌ ژنێكی ته‌قریبه‌ن سی و پێنج ساڵ ده‌بینم كه‌ له‌ وێدا وه‌ستاوه‌ و ورد ورد سه‌یرم ده‌كات و زه‌رده‌خه‌نه‌ ده‌كات. ئه‌م جاره‌ دوای ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ ده‌یناسمه‌وه‌،» (له‌وانه‌یه‌ … ل179)

دوای خوێندنه‌وه‌ی كۆتاییه‌كی ئاوا، خوێنه‌ر ناچار ده‌بێت هۆشیاریی خۆی سه‌باره‌ت به‌ ناسنامه‌ی راسته‌قینه‌ی گه‌نم و گێڕه‌ره‌وه‌ سه‌رله‌نوێ هه‌ڵبسه‌نگێنێ كه‌ به‌درێژایی ئه‌زموونی خوێندنه‌وه‌كه‌ی به‌ده‌ستی هێناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ مه‌ته‌ڵی ئه‌م دوانه‌ وه‌كو زیهنی چیرۆكی جیا له‌ یه‌كتری یان ئاشكرای یه‌ك زیهن تێبگات.

به‌م پێیه‌، سنووری نێوان ئه‌م دوانه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم»دا بۆ خوێنه‌ر واده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ له‌یه‌ك جیانابنه‌وه‌، چونكه‌ مه‌نه‌لۆجی گێڕه‌ره‌وه‌ی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم» ئه‌وه‌نده‌ به‌یه‌كداچووه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ناو گێڕانه‌وه‌ كورت و ناوه‌كییه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌دا ون ده‌بین» (انسان، 1390).

ئه‌نجام باسه‌كه‌:
هه‌روه‌كو نیشانمان دا، گێڕه‌ره‌وه‌ی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم» دڵنیانییه‌ له‌وه‌ی رۆمانێك ده‌گێڕێته‌وه‌، راپۆرتێكه‌ سه‌باره‌ت به‌ واقیعی ژیانی خۆی یان نا، ته‌نانه‌ت له‌وه‌ش دڵنیانییه‌ ئایا به‌ڕاستی ون بووه‌ یان نا، ئه‌وه‌ش كه‌ هه‌ستی راسته‌قینه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ گه‌نم، فه‌رید ره‌هدار، مه‌نسور و باقی ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ی كه‌ به‌ درێژایی گێڕانه‌وه‌كه‌ی خۆی ناویان ده‌بات، چییه‌. گێڕه‌ره‌وه‌ كاره‌كته‌رێكی ئاڵۆزی هه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌مانكاتدا به‌ده‌ست ناكۆكییه‌ تایبه‌تییه‌كانییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ: «سه‌یری ده‌رگای سه‌لاجه‌كه‌ ده‌كه‌م، ده‌ڵێی لاپه‌ڕه‌یه‌كی سپییه‌ و هه‌موو گومان و دوودڵییه‌كانی منی له‌سه‌ر نه‌خشێنراوه‌، بخۆم یان نه‌خۆم، بڕۆم یان نه‌ڕۆم، بیكه‌م یان نه‌یكه‌م…» (له‌وانه‌یه‌ … ل150)

هه‌ڵبه‌ته‌ ناونیشانی رۆمانه‌كه‌ش ده‌ربڕی حاڵه‌تی گشتی گێڕه‌ره‌وه‌كه‌یه‌تی، چونكه‌ له‌ ته‌نیشت یه‌كه‌وه‌ دانانی «له‌وانه‌یه‌» و «ون بووبێتم» خۆی له‌ خۆیدا هه‌موو جۆره‌ بێچه‌ندوچوونییه‌ك ناهێڵێت. كاتێ گێڕه‌ره‌وه‌ بیروبۆچوونی ناكۆكی به‌ زماندا دێت، له‌وانه‌یه‌ خوێنه‌ر به‌ چاوی گومانه‌وه‌ له‌ راستی و دروستی ئه‌و گێڕانه‌وه‌یه‌ بڕوانێت كه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌ و لێره‌دایه‌ كه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌یه‌كی وردتری ده‌ق ده‌بێت له‌ سه‌لامه‌تی ده‌روونیی و توانای یاده‌وه‌ریی گێڕه‌ره‌وه‌ دڵنیا بێت و سه‌رنجی زیاتر له‌ رۆڵ و پێگه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ و سه‌رنج و تێبینییه‌كانی بدات له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌كه‌دا. بۆ تێگه‌یشتنی وردی پێوه‌ره‌كانی به‌های گێڕه‌ره‌وه‌ی رۆمانی له‌ بابه‌تی «له‌وانه‌یه‌ ون بووبێتم»، حسابكردن بۆ رووداوه‌كانی رۆمان و قسه‌كانی گێڕه‌ره‌وه‌ و ئه‌نجامه‌كانیان له‌ رۆمانه‌كه‌دا، دیدگای باقی كاره‌كته‌ره‌كان و زمانی گێڕه‌ره‌وه‌ش یارمه‌تیده‌ر ده‌بن، چونكه‌ هه‌ڵبژارده‌ی لایه‌ندارانه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌، پله‌ی متمانه‌ی داده‌به‌زێنێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، وادیارنییه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ درۆ بكات به‌ڵكو ده‌بێت ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگیرێت كه‌ هه‌ڵبژارده‌كه‌ی له‌ گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌كانی رۆماندا، جیاوازی زه‌مه‌نی نێوان منی گێڕه‌ره‌وه‌ و منی ئه‌زموونكه‌ر وه‌كو گێڕه‌ره‌وه‌ی رووداوه‌كان و سه‌لامه‌تی ده‌روونیی كه‌ ئه‌گه‌ری باش به‌یادهێنانه‌وه‌ی رووداوه‌كان ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، ئه‌مانه‌ له‌و به‌ڵگانه‌ن كه‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی گومان و دوودڵی له‌وه‌ی متمانه‌ به‌گێڕه‌ره‌وه‌ بكات له‌ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌م رۆمانه‌دا.

لە فارسییەوە: محەمەد كەریم

*لەوانەیە ون بووبێتم، رۆمانی سارا سالار، لە فارسییەوە: محەمەد كەریم، دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان، چاپی یەكەم، 2021.

سەرچاوە: ادبیات پارسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال سوم، شمارە چهارم، زمستان 1392،صص95-111

سەرچاوەکان:

 215 جار بینراوە