سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د.عیرفان مسته‌فا: پێشمه‌رجی دروستبوونی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك به‌ر له‌ هه‌مووشتێك بوونی ده‌وڵه‌ته‌

دیمانه‌ی هه‌ڵۆ به‌رزه‌نجه‌یی له‌گه‌ڵ د.عیرفان مسته‌فا له‌ باره‌ی کورد و مودێڕنیتێ

د.عیرفان مسته‌فا: پێشمه‌رجی دروستبوونی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك به‌ر له‌ هه‌مووشتێك بوونی ده‌وڵه‌ته‌

به‌شی بیست و دووەم

به‌پێی تیۆری ناسیونالیزم نه‌ته‌وه‌كان به‌ر‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی كۆمه‌ڵگای پیشه‌سازی بوونیان نه‌بووه‌و ته‌مه‌نی نه‌ته‌وه‌كان دوو سه‌ده‌ تێپه‌ڕ ناكات. واته‌ له‌ دوای كۆتایهاتن به‌ ئیمپراتۆریه‌ته‌كانی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا نه‌ته‌وه‌كان په‌یدابوون و پێشمه‌رجی دروستبوونی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كیش به‌ر له‌ هه‌مووشتێك بوونی ده‌وڵه‌ته‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی نییه‌ با له‌ ناو ده‌وڵه‌تیشدا هه‌رچییه‌ك بێت، بیه‌وێت و نه‌یه‌وێت به‌شێكه‌ له‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ی كه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌یه‌. بۆ به‌دواداچوونی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ نه‌ته‌وه‌ له‌ ناو دوو كه‌وانه‌دا داده‌نێین بۆ ئه‌وه‌ی جیای بكه‌ینه‌وه‌ له‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ی كه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژوویه‌كه‌ی كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێك ده‌كه‌وێته‌وه‌.
زیاتری هه‌یه
گێلنه‌ر ده‌ڵێت چۆن له‌ مه‌سیحیه‌تدا پیاوێك یه‌ك ژنی هه‌یه‌ بۆ هه‌موو ده‌وڵه‌تێكیش ده‌بێت یه‌ك «نه‌ته‌وه‌» هه‌بێت. به‌ڵام سه‌یری واقعی ده‌وڵه‌ته‌كان بكه‌ین‌ ده‌بینین ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌ سێ «نه‌ته‌وه‌» ‌ یان زیاتری هه‌یه ‌و «نه‌ته‌وه‌»‌ش هه‌یه‌ زیاتر له‌ چوار ده‌وڵه‌تی هه‌یه‌ وه‌ك «نه‌ته‌وه‌»‌ی عه‌ره‌ب كه‌ یه‌ك «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌و خاوه‌نی بیست و دوو ده‌وڵه‌ته‌.
ئه‌وه‌ی كه‌ گێڵنه‌ر تێبینی نه‌كردبوو، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌رجی دابه‌شبوونی «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌ك به‌سه‌ر چه‌ند ده‌وڵه‌تێكدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ «نه‌ته‌وه‌»كه‌ دابه‌شنه‌كات بۆ چه‌ند «نه‌ته‌وه‌»یه‌كی جیاواز و مه‌رجی بوونی چه‌ند «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌كیش له‌ناو ده‌وڵه‌تێكدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ دابه‌شنه‌كات بۆ چه‌ند ده‌وڵه‌تێك.
واته‌ ده‌كرێت ده‌وڵه‌ت یه‌ك بێت و چه‌ند «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌كی تێدا بێت، وه‌ك سویسرا به‌ڵام ئه‌و «نه‌ته‌وانه‌»‌ نابێت به‌ هۆی بوونیان له‌ ده‌وڵه‌تێكی تردا كولتوره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌یان له‌ «نه‌ته‌وه‌»كه‌ی خۆیان كه‌ ده‌وڵه‌تی خۆی هه‌یه‌ جیابكه‌نه‌وه‌
سه‌روه‌ری خۆیه‌تی
بۆ نموونه‌ نابێت ئه‌ڵمانه‌كانی سویسرا كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تێكدان ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمان نییه‌، وه‌ك «نه‌ته‌وه‌» ‌ له‌ ئه‌ڵمان جیاببنه‌وه‌و ببن به «نه‌ته‌وه‌»یه‌كی تر ئیتر هه‌ناوێكی هه‌بێت، له‌هه‌مان كاتدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمانیشبن. فه‌رنسیه‌كانی سویسراش به‌ هه‌مان شیوه‌ نابێت له‌ «نه‌ته‌وه‌»ی فه‌رنسی جیاببنه‌وه‌و ببن به‌ «نه‌ته‌وه‌»یه‌كی سه‌ربه‌خۆ، له‌كاتێكدا له‌ ده‌وڵه‌تێكدان نین كه‌ وه‌ك ده‌وڵه‌تی فه‌رنسایه‌ كه‌ خاوه‌نی سه‌ربه‌خۆی و سه‌روه‌ری خۆیه‌تی.
ئه‌وه‌ی رێگه‌ی به‌ فه‌رنسیه‌كانی سویسراو ئه‌ڵمانه‌كانی سویسرا داوه‌ له‌یه‌ك ده‌وڵه‌تدا كۆببنه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان سه‌ر به‌»نه‌ته‌وه‌»‌یه‌كه‌ ده‌وڵه‌تی خۆی هه‌یه‌و بۆی نییه‌ ببێت «نه‌ته‌وه‌»یه‌كی سه‌ربه‌خۆ و له‌ «نه‌ته‌وه‌» ‌كه‌ی خۆی جیاببێته‌وه. جیابوونه‌وه‌ی یه‌كێكیان له‌ «نه‌ته‌وه‌» ‌كه‌ی خۆی و بوونی به‌ «نه‌ته‌وه‌»یه‌كی سه‌ربه‌خۆ كۆتایی به‌ پێكه‌وه‌بوونیان له‌ ناو یه‌ك ده‌وڵه‌تدا ده‌هێنێ و ده‌بێته‌ هۆی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌. واته‌ ئه‌وه‌ی حوكمی ئه‌وان له‌م مه‌سه‌له‌یه‌دا ده‌كات ده‌وڵه‌تی سویسرا نییه‌ به‌ڵكو نه‌ته‌وه‌ی ئه‌ڵمانی ونه‌ته‌وه‌ی فه‌ره‌نسییه‌
خه‌ڵكی ناو هیچ ده‌وڵه‌تێك
به‌هه‌مان شێوه‌ گه‌ر له‌ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بیه‌كان رامێنین كه‌ ده‌وڵه‌تی یه‌ك «نه‌ته‌وه‌»‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ر ده‌وڵه‌تێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی ئه‌و «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌ ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆیه،‌ به‌ڵام خه‌ڵكی ناو هیچ ده‌وڵه‌تێك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ ناتوانێت ببێت به‌ «نه‌ته‌وه‌» ‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ، واته‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا سه‌ربه‌خۆن و وه‌ك «نه‌ته‌وه‌»‌ وابه‌سته‌ن.
بۆ نموونه‌ میسرییه‌كان كه‌عه‌ره‌بن و له‌ ناو ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی خۆیاندان ناتوانن له‌ ناو ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌دا كه‌ خۆیان تیایدا سه‌روه‌رن ببن به‌ «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ له‌ «نه‌ته‌وه‌»ی عه‌ره‌ب، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ رێگه‌ نادات زاره‌‌كه‌ی خۆیان بكه‌ن به‌ زمانی خوێندن و نوسینی خۆیان و مێژووی خۆیان وه‌ك میسریه‌كان زیندوو بكه‌نه‌وه‌و بیخه‌نه‌ شوێنی مێژووی عه‌ره‌بی.
ئه‌وان له‌ ناویدا نین
ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێ كه‌ سیسته‌می ده‌وڵه‌تی مۆدێرن رێده‌دات به‌وه‌ی چه‌ند «نه‌ته‌وه‌»یه‌ك له‌ ده‌وڵه‌تێكدا هه‌بن به‌ڵام به‌ مه‌رجێ یه‌كبوونی «نه‌ته‌وه‌»یی خۆیان له‌گه‌ڵ ئه‌و «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌دا بپارێزن كه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی خۆیه‌تی و ئه‌وان له‌ ناویدا نین. ده‌وڵه‌تی سویسری له‌ رێگه‌ی ئه‌م رێپێدانه‌ی سیسته‌مه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌.
سیسته‌مه‌كه‌ رێده‌دات به‌وه‌ش كه‌ «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌ك چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێت به‌ مه‌رجێك یه‌كبوونه‌كه‌ی خۆی له‌ناو ده‌وڵه‌ته‌كانیدا بپارێزێت و رێگه‌بگرێت له‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌ی له‌ ناو ده‌وڵه‌ت جیاوازه‌كانیدا هه‌ڵوه‌شێته‌وه ‌بۆ چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌ك. ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ربیه‌كان به‌پێی ئه‌م رێپێدانه‌ی سیسته‌مه‌كه‌ ره‌وایه‌تی به‌ بوونیان دراوه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی هه‌مان نه‌ته‌وه‌بن.
ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێ سیسته‌می دروستكردنی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن له‌ بنچینه‌دا كێشه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نییه‌ ده‌وڵه‌تی نوێ له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ كۆنه‌كانه‌وه‌ په‌یدا ببن به‌ڵكو كێشه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ «نه‌ته‌وه‌»دروستكراوه‌كه‌ی ناو ده‌وڵه‌ته‌كان هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ ببێت به‌ چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌ك.
واته‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ له‌ڕێگه‌ی پاراستنی یه‌كبوونی «نه‌ته‌وه‌» ساخته‌كانه‌وه‌ رێگه‌ له‌وه‌ ده‌گرێت له‌ ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌كان ده‌وڵه‌تی نوێ په‌یداببێت، ئه‌م رێگه‌ گرتن له‌ بنچینه‌دا بۆ دووله‌تبوونی نه‌ته‌وه‌یه‌ نه‌ك دووله‌تبوونی ده‌وڵه‌ت. واته‌ كێشه‌كه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌وڵه‌تێك ببێت به‌ دوو ده‌وڵه‌ت به‌ڵكو كێشه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ «نه‌ته‌وه‌»یه‌كی دروستكراو ببێت به‌ دوو «نه‌ته‌وه‌». ده‌وڵه‌ته‌كان خۆیان پاسه‌وانی یه‌كبوونی نه‌ته‌وه‌یی «نه‌ته‌وه‌» دروستكراو و ساخته‌كانن.
له‌ رێگه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌
«نه‌ته‌وه‌» له‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرندا له‌ رێگه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت. كوردی باشور له‌ عێراقدا نه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ نیه‌ به‌ڵكو سه‌ر به‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ن كه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌دا حاكمه‌.
ئێستا له‌ عێراقدا كێشه‌ی سیسته‌می دروستكردنی ده‌وڵه‌ت و پاراستنی ده‌وڵه‌ت له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراقی ببێت به‌ دوو ده‌وڵه‌ت به‌ڵكو له‌وه‌دایه‌ ئه‌و نه‌ته‌وه‌ ساخته‌یه‌ی ناوعێراق كه‌ كورد به‌شێكه‌ لێی ببێت به‌ دوو نه‌ته‌وه‌و كوردانی باشور ببن به‌ خاوه‌نی ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان.
گه‌ر ده‌وڵه‌ت‌ له‌ عێراق هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ بۆ دوو ده‌وڵه‌ت و به‌ڵام نه‌ته‌وه‌كه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێته‌وه‌ بۆ دوو نه‌ته‌وه‌ سیسته‌مه‌كه‌ رێی پێده‌دات. به‌ڵام گه‌ر ئه‌مه‌ رووبدات. ته‌نها ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی نوێ زیاد ده‌كات و هیچی تر.
ئه‌وه‌ی لێره‌دا تێبینی ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌ ئاساییه‌ ده‌وڵه‌تێك ببێت به‌ دوو ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام به‌ مه‌رجێك «نه‌ته‌وه‌»‌یه‌ك نه‌بێت به‌ دوو «نه‌ته‌وه‌»، كولتورو زمانێك نه‌بن به‌ چه‌ند كولتورو زمانێكی جیاواز. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێ قه‌ده‌غه‌كردن له‌سه‌ر زیادبوونی ده‌وڵه‌ته‌كان دانه‌نراوه‌ به‌ڵكو قه‌ده‌غكردن له‌سه‌ر زیادبوونی «نه‌ته‌وه‌» ‌كان دانراوه‌.
كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێكه‌
ئه‌وه‌ی كه‌ ناسیونالیزم له‌ناو ده‌وڵه‌تدا به‌ ناوی نه‌ته‌وه‌وه‌ دروستی ده‌كات ئایا نه‌ته‌وه‌یه‌ یان پێكهاته‌یه‌كی ئیتنیكی دروستكراوه‌؟ گه‌ر له‌ پڕۆسه‌ی دروستكردنی «نه‌ته‌وه‌»‌كان له‌ ناو ده‌وڵه‌تدا له‌ رێگه‌ی ناسیونالیزمی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ رامێنین ئه‌وه‌ به‌ ئاشكرا ده‌بینێن‌ ئه‌وه‌ی به‌ ناوی نه‌ته‌وه‌وه‌ دروستده‌كرێت نه‌ته‌وه‌ نییه‌و پێكهاته‌یه‌كی ئیتنیكیه‌ كه‌ له‌رێگه‌ی هێزو ناچاركردنه‌وه‌ دروستكراوه‌. له‌ كاتێكدا نه‌ته‌وه‌ یه‌كبوونێكی ئازادانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێكه‌ كه‌ له‌ جیهانبینیدا یه‌كن و له‌ كولتوردا جیاوان و هه‌ریه‌كه‌یان له‌ ناو ئه‌و یه‌كبوونه‌ زه‌ینییه‌دا له‌ ناو جیاوازییه‌كی كولتوریدایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی ترداو خاوه‌نی كولتورو زمانی ده‌ربڕینی تایبه‌تی خۆیه‌تی.
ئه‌مه‌ش واده‌كات
پێشتر ئه‌وه‌م روونكرده‌وه‌ كه‌ خێڵه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كان له‌ په‌ره‌سه‌ندنێكی مێژوویدا یه‌كبوونه‌ خوێنییه‌ مادیییه‌كه‌یان تێكده‌شێكێت و ده‌رگا له‌سه‌ر جیاوازییه‌ ره‌چڵیه‌كییه‌كان ده‌كرێته‌وه‌و جیاوازی ره‌چڵه‌كی له‌ نێوان خێڵه‌كاندا دروست ده‌بێت و ئه‌مه‌ش واده‌كات ئه‌و یه‌كبوونه‌ی كه‌ له‌ده‌ستیان داوه‌ به‌ شوێنیدا بگه‌ڕێن، بۆ ئه‌مه‌ش كولتور وه‌ك بنه‌مای یه‌كبوونێكی نوێ كه‌ یه‌كبوونی نێوان چه‌ند خێڵێكی په‌ره‌سه‌ندووه‌ بدۆزنه‌وه‌و جیاوازییه‌ ره‌چڵه‌كیه‌كانیان بخه‌نه‌ ناو یه‌كبوونێكی كولتورییه‌وه‌ كه‌ یه‌كبوونێكی باڵاتره‌ له‌ یه‌كبوونی ره‌چڵه‌كی. به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌وانیشدا ئه‌و خێڵه‌ په‌ره‌نه‌سه‌ندووانه‌ هه‌یه‌ كه‌ یه‌كبوونه‌ ره‌چڵه‌كیه‌كه‌یان وه‌ك خۆی ماوه‌ته‌وه‌ و به‌هێزه‌كه‌یان زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر بێهزه‌كانیاندا و پێكهاته‌یه‌كی خێڵه‌كییان به‌ ناچاركردن لێده‌روستده‌كات بۆ گه‌یشتن به‌ هێزێكی زیاتر، ئه‌مه‌شمان به‌ یه‌كبوونی ویست له‌ناو یه‌كبوونی هێزدا پێناسه‌كرد.

print

 107 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*