سەرەکی » راپۆرت » نه‌وت له‌ به‌رانبه‌ر خاكدا: به‌ره‌و سه‌ودا و مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌باره‌ی‌ عێراق و كورده‌كان

نه‌وت له‌ به‌رانبه‌ر خاكدا: به‌ره‌و سه‌ودا و مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌باره‌ی‌ عێراق و كورده‌كان

راپۆرتی گرووپی‌ قه‌یرانی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌
راپۆرتی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست
ژماره‌ (80 ) – 28 ی‌ ئۆكتۆبه‌ری‌ 2008

وه‌رگێڕانی‌ له‌ ئینگلیزییه‌وه‌:محه‌مه‌د حه‌مه‌ساڵح تۆفیق

2 ــ مه‌ته‌ڵی‌ ناوچه‌كانی‌ ململانێ‌

أ – كێشه‌و ئاڵۆزیی‌ ناوچه‌كان
ڕووخانی‌ ڕژێمی‌ سه‌ددام ناكۆكی‌ و ململانێیه‌كی‌ متبووی‌ عه‌ره‌ب ــ كوردی‌ هه‌ڵایسانه‌وه‌ كه‌وا ڕه‌گی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ داواكاریی‌ كورد بۆ خاك و وڵاتێك به‌ سنوورێكی‌ دیاریكراوه‌وه‌. له‌ كاتێكدا كه‌ ڕژێمی‌ پێشوو دانی‌ به‌ هه‌رێمێكی‌ ئۆتۆنۆمیداری‌ كورددا نابوو له‌ ساڵانی‌ 1970كانداو ئه‌م هه‌رێمه‌ش ته‌نها سێ‌ پارێزگای‌ له‌خۆ گرتبوو (سلێمانی‌، هه‌ولێر، دهۆك)، كه‌ دانیشتوانیان به‌زۆری‌ كوردن له‌گه‌ڵ‌ ژماره‌یه‌كی‌ كه‌م و په‌رش و بڵاوی‌ توركمان و كلدۆ- ئاشووریدا. ئه‌م ناكۆكییه‌ی‌ ئێستا په‌یوه‌ندی‌ به‌و ناوچانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان ئه‌م پارێزگا كوردانه‌ و ناوجه‌رگه‌ی‌ خاكی‌ عه‌ره‌بی‌ عێراقیدایه‌. ئه‌مانه‌ ناوچه‌گه‌لێكن كه‌وا دانیشتوانیان تێكه‌ڵه‌یه‌كن له‌ عه‌ره‌ب و كورد و توركمان و كلدۆ ــ ئاشووری‌ و هیتر.
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ناوچه‌ كێشه‌دارانه‌ پێشینه‌ی‌ دووریان هه‌یه‌، به‌ڵام گوزارشی‌ ئێستا خاسییه‌تێكی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ (له‌ دوای‌ نیسانی‌ 2003وه‌)(35). ناوچه‌كانی‌ كه‌ ئێستا ئه‌م پرسه‌یان له‌سه‌ره‌ له‌ پێش ڕووخانی‌ ڕژێمدا ته‌نانه‌ت به‌ «ناوچه‌ – هه‌رێم — خاك»یش ناو نه‌ده‌بران و ئه‌و ده‌مه‌ نه‌ ناویان هه‌بوو نه‌ سنووری‌ ڕوونیش. كێشه‌و ئاڵۆزی‌ هی‌ یه‌ك پارێزگا بوو به‌ته‌واوی‌، كه‌ ئه‌ویش كه‌ركوك بوو، له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند به‌شێكی‌ چوار پارێزگای‌ تر كه‌ – نه‌ینه‌وا، سه‌ڵاحه‌دین، دیاله‌و واسیت بوون. كه‌وا ڕژێمی‌ پێشوو یاریی‌ به‌ سنووره‌كانیان كردبوو (به‌ قه‌زا و ناحیه‌كانیشیانه‌وه‌)و كورد و خه‌ڵكی‌ تری‌ غه‌یره‌ عه‌ره‌بی‌ لێده‌ركردن وه‌ك به‌شێك له‌ سیاسه‌تی‌ به‌ عه‌ره‌بكردن(36).
له‌كاتێكدا كورده‌كان بوونی‌ مێژوویی‌ خه‌ڵكی‌ غه‌یره‌ كورد ده‌سه‌لمێنن له‌م ناوچانه‌دا به‌ڵام وای‌ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن كه‌ ناوچه‌كان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ «كوردستان»، كه‌ وڵاتێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئیلهامبه‌خشه‌ به‌ڵام خه‌یاڵی‌، كه‌وا كورده‌كان ده‌ڵێن سنووره‌كانی‌ نێوان عێراق و توركیا و ئێرانه‌وه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ زنجیره‌ شاخێكی‌ نزم، پێی‌ ده‌وترێ‌ حه‌مرین و یه‌كه‌م زنجیره‌یه‌ كه‌ له‌ به‌غداوه‌ به‌ره‌و باكووری‌ ڕۆژهه‌ڵات سه‌فه‌ر ده‌كه‌یت. زاراوه‌ی‌ كوردستان پێشینه‌یه‌كی‌ ڕوونی‌ هه‌یه‌ له‌ مێژوودا و له‌سه‌ر گه‌لێ‌ نه‌خشه‌ی‌ جۆراوجۆری‌ سه‌ده‌كانی‌ ڕابردوو ده‌رده‌كه‌وێت. به‌ڵام هه‌رگیز ده‌وڵه‌تێك نه‌بووه‌ به‌ ناوی‌ كوردستانه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت هه‌رێمێكیش به‌و ناوه‌وه‌ كه‌ له‌ ڕووی‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ دان به‌ سنووره‌كانیاندا نرابێت، یان به‌ درێژایی‌ زه‌مان و سه‌رده‌مێك سنوور بووبێت. هه‌رێمه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ چه‌شنی‌ ویلایه‌تی‌ موسڵ و شاره‌زوور كه‌وا كورد به‌ سنووری‌ كوردستانیان ده‌زانێ‌ تا ڕاده‌یه‌ك سه‌رده‌مێكی‌ ئه‌وتۆ به‌رده‌وام نه‌بوون و به‌ زه‌حمه‌ت ڕه‌نگ و بۆی‌ كورد له‌خۆ ده‌گرن(37).
كورد كه‌وتوونه‌ته‌ شه‌ڕێكی‌ مێژووییه‌وه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ سه‌ربه‌خۆییان له‌ قه‌واره‌یه‌كدا به‌ سنووری‌ ئاشكراو دیاریكراوه‌وه‌ كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك یه‌كبگرێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌دا كه‌ ئه‌وان به‌ خاكی‌ نه‌ریتیی‌ خۆیانی‌ ده‌زانن به‌ گوێره‌ی‌ زۆرینه‌یان یان لانیكه‌م بوونێكی‌ به‌رچاوی‌ كورد. تا ڕۆژگاری‌ ئه‌مڕۆ ئه‌مه‌ هه‌وڵ‌ و تێكۆشان بووه‌ بۆ خاك كه‌وا (كێ‌ خاوه‌نێتی‌ ئه‌وه‌ حوكمی‌ ده‌كات)، بۆ خه‌ڵك (كێ‌ مافی‌ هه‌یه‌ له‌وێ‌ بژی‌؟)و بۆ سه‌رچاوه‌كانی‌ (كێ‌ په‌ره‌ به‌و سه‌رچاوانه‌ ده‌داو سوودیان لێده‌بینێت؟). له‌و ده‌مه‌وه‌ كه‌ له‌ ساڵانی‌ 1920ه‌كاندا نه‌وت دۆزراوه‌ته‌وه‌، ململانێ‌ و تێكۆشان خاسیه‌تێكی‌ توندوتیژی‌ هه‌بووه‌ و مۆركی‌ چه‌ندباره‌بوونه‌وه‌ی‌ یاخیبوونی‌ كوردی‌ به‌خۆوه‌ بینیوه‌ دژ به‌ حوكمی‌ سێنتراڵ‌. ئه‌مانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ نه‌گۆڕ به‌ هێرشی‌ دژه‌ یاخیبوون و سته‌مكاری‌ وه‌ڵامده‌درانه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ سیاسه‌تێكی‌ ئه‌تنیكی‌ داڕێژراو بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ دانیشتوانه‌ غه‌یره‌ عه‌ره‌به‌كانی‌ به‌ تایبه‌تی‌ كورده‌كان كه‌وا گه‌وره‌ترین وڕكابه‌رترین گرووپی‌ نه‌ته‌وه‌ییان پێكده‌هێنا. كورد زۆر په‌رۆشن كه‌ ئه‌م بازنه‌یه‌ تێكبشكێنن و له‌ هه‌ل و ده‌رفه‌تی‌ عێراقی‌ دوای‌ سه‌ددام و هاوپه‌یمانییان گه‌یشتن له‌گه‌ڵ‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا.
بۆ كورد پرسیار له‌ مانای‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كان ناكرێت و وه‌ك ده‌ڵێن ئه‌مه‌ له‌ یاسای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كاتیی‌ ساڵی‌ 2004 دا پێناسه‌ی‌ كراوه‌(38)، كه‌ خرایه‌ ناو ده‌ستوری‌ ساڵی‌ 2005یشه‌وه‌(39). ماده‌ی‌ (53/أ) له‌ یاسای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كاتی‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌دوێ‌: «حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان وه‌ك حكومه‌تی‌ ڕه‌سمیی‌ ئه‌و ناوچانه‌ دانیپیانراوه‌ كه‌ تا 19ی‌ مارتی‌ 2003 له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ به‌ڕێوه‌براوه‌ له‌ پارێزگاكانی‌ دهۆك و هه‌ولێر و سلێمانی‌ و كه‌ركوك و دیاله‌ و نه‌ینه‌وادا(40) «. له‌كاتێكدا ئه‌مه‌ به‌و ڕه‌نگه‌ پێناسه‌ی‌ ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان ناكات، به‌ڵكو وای‌ باس ده‌كات كه‌وا ناوچه‌گه‌لێكن كه‌وتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ پێش ڕووخانی‌ ڕژێمدا. بێجگه‌ له‌وه‌ش، ماده‌ی‌ 58 ئاماژه‌ به‌ «ناوچه‌ تایبه‌ته‌كان» و له‌وانه‌ش كه‌ركوك ده‌دات، كه‌وا «ڕژێمی‌ پێشوو» هه‌ندێ‌ كرداری‌ جێبه‌جێ‌ كردووه‌ بۆ گۆڕینی‌ مۆرك و خاسیه‌تی‌ دیمۆگرافی‌.. به‌هۆی‌ ڕاگواستن و ده‌رپه‌ڕاندنی‌ خه‌ڵك له‌ شوێن و ڕێی‌ نیشته‌جێبونیان و به‌ تۆبزی‌ كۆچپێكردنیان بۆ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی‌ ناوچه‌كه‌ و نیشته‌جێ‌ كردنی‌ كه‌سانی‌ نامۆ به‌ ناوچه‌كه‌و بێبه‌شكردنی‌ دانیشتوان له‌ ئیش و كار و ڕاستكردنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌(41)، هه‌روه‌ها باس له‌ یاریكردن ده‌كات بۆ سنووری‌ ئیداری‌ له‌به‌ر هۆكاری‌ سیاسی‌. له‌كاتێكدا ئه‌م زمانه‌، بێجگه‌ له‌ باسكردنی‌ ڕوون و ئاشكرای‌ كه‌ركوك، ڕه‌نگه‌ به‌ ته‌مومژ ده‌ربكه‌وێت، به‌ڵام كاربه‌ده‌سته‌ كورده‌كان پشتگیریی‌ له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ ئه‌نجامێكی‌ تایبه‌ت و تۆكمه‌ی‌ ده‌بێت به‌وه‌ی‌ كه‌ پێگه‌ و شوێنی‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كان ده‌توانرێ‌ دیاری‌ بكرێت:
«ناوچه‌ كێشه‌داره‌كان ئه‌و شوێنانه‌ن كه‌ به‌ر گۆڕانی‌ دیمۆگرافی‌ كه‌وتوون یان له‌ كه‌ركوك دابڕاون. كه‌وابوو بۆچی‌ ئۆفیسێكی‌ ماده‌ی‌ 140 له‌ خانه‌قیندایه‌؟(42) له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌. هه‌روه‌ها ده‌توانی‌ ته‌ماشای‌ شوێنی‌ ئه‌و ئۆفیسانه‌ بكه‌یت كه‌ داواكاریی‌ ماڵ‌ و سامانیان تێدا ده‌كرێت و به‌پێی‌ ده‌ستور دامه‌زراون(43). چونكه‌ هیچكام له‌مانه‌ له‌ دهۆكدا دانه‌مه‌زراوه‌، چونكه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ كێشه‌دار نیه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ش له‌ حیلله‌دا (له‌ هه‌رێمی‌ فوراتی‌ ناوه‌ڕاستدا). دبس (له‌ پارێزگا كه‌ركوكدا) ئۆفیسی‌ داواكاریی‌ موڵكیه‌تی‌ تێدایه‌و ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی‌ له‌ ئاڵتون كۆپری‌ داده‌نیشن ده‌چن بۆ دبس بۆ پێشكه‌شكردنی‌ داواكانیان(44). ئه‌مانه‌ ته‌واوی‌ ئه‌و ڕاستیانه‌ن كه‌ له‌ ده‌ستوره‌وه‌ وه‌رگیراون(45) «.
ئه‌م پێناسه‌یه‌ به‌پێی‌ پێوه‌ره‌كان زۆر یارمه‌تیده‌ر نیه‌ چونكه‌ ئۆفیسه‌كانی‌ خاوه‌ندارێتی‌ ده‌كه‌ونه‌ سه‌رانسه‌ری‌ عێراقه‌وه‌و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ سرووشتی‌ به‌ربڵاوی‌ كێشه‌ی‌ خاوه‌ندارێتیین و زه‌رووره‌تی‌ ئه‌وه‌یان نیه‌ هه‌ڵگری‌ پرسی‌ ناوچه‌یی‌ بن. بێجگه‌ له‌وه‌ش شوێن و ده‌سته‌ی‌ كاری‌ ئۆفیسه‌كانی‌ ماده‌ی‌ 140 به‌ده‌رنین له‌ مشتومڕو ناكۆكی‌.
به‌ڵگه‌یه‌كی‌ زیاتر یارمه‌تیده‌ری‌ ناوچه‌كانی‌ ململانێ‌ ئه‌و لیسته‌یه‌ كه‌ له‌ ڕه‌شنووسی‌ ده‌ستوری‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا هاتووه‌(46). به‌هه‌رحاڵ‌، ئه‌مه‌ پێناسه‌یه‌كی‌ یه‌كلایه‌نه‌یه‌ كه‌ خودی‌ خۆی‌ كێشه‌ی‌ له‌سه‌ره‌(47)و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ ته‌نها ئه‌و ناوچانه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ داواكارییان له‌سه‌ره‌، نه‌ك ناوچه‌كانی‌ تر كه‌ ئه‌گه‌ری‌ ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ بكه‌ونه‌ ژێر باری‌ ماده‌ی‌ 140ه‌وه‌، وه‌ك هه‌ندێ‌ ناوچه‌ی‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار كه‌ له‌لایه‌ن هه‌ردوو پارێزگای‌ كه‌ربه‌لا و نه‌جه‌فه‌وه‌ داواكارییان له‌ سه‌ره‌ و كاربه‌ده‌ستانی‌ كورد ده‌ڵێن كه‌وا 26 ناوچه‌ی‌ ململانێ‌ هه‌ن(48).
ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر كه‌سێك پێناسه‌ی‌ ده‌ستوریی‌ كوردی‌ قوبووڵ‌ كرد وه‌ك لانیكه‌م به‌ڵگه‌یه‌ك بۆ ئه‌و ناوچه‌ كێشه‌دارانه‌ی‌ له‌لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ داواكارییان له‌سه‌ره‌، له‌هه‌ر حاڵه‌تێكیان ئه‌م پرسیاره‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات: ئه‌و پێوه‌رانه‌ چین كه‌ به‌كاربهێنرێن له‌ ده‌سنیشانكردنی‌ ئاخۆ ناوچه‌یه‌ك له‌ بنه‌ڕه‌تدا سه‌ر به‌ كوردستانی‌ خه‌یاڵی‌ یان تیۆری‌ بوو بێت؟ نه‌خشه‌و دۆكیومێنتی‌ مێژوویی‌ له‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانه‌وه‌ خراونه‌ته‌كار بۆ ساغكردنه‌وه‌ی‌ كێشه‌ دژواره‌كانیان و له‌ ئه‌نجامیشدا جه‌ختكردن له‌سه‌ر ڕاستییه‌ سه‌لماوه‌كان كه‌وا كێشه‌ و ئاڵۆزییه‌ك هه‌یه‌. سه‌رژمێریی‌ ساڵی‌ 1957ی‌ دانیشتوانی‌ عێراق پێشنیاركراوه‌ ببێته‌ بنه‌مایه‌كی‌ به‌رچاو بۆ بڕیاردان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كێ‌ زۆرینه‌ی‌ پێكهێناوه‌ و له‌ كوێ‌ له‌و كاته‌دا. به‌ڵام ئه‌وه‌ په‌نجا ساڵ‌ پێش ئێستا بووه‌ و نیو سه‌ده‌ی‌ گه‌شه‌كردن و زیادبوونی‌ سروشتیی‌ دانیشتوان ناگرێته‌وه‌ بێجگه‌ له‌ كۆچكردنی‌ ناپه‌یوه‌ست به‌ هۆكاری‌ سیاسی‌ و گۆڕانی‌ دیمۆگرافی‌ یان كۆمه‌ڵبوونی‌ گرووپێكی‌ ئه‌تنیكی‌ له‌ ناوچه‌یه‌كی‌ دیاریكراودا له‌م ماوه‌ دوورودرێژه‌دا یان هه‌ر كاتێك له‌ ڕابردوودا ده‌كرێ‌ ببێته‌ پێوه‌رێكی‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر باری‌ سیاسیی‌ ئه‌مڕۆی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌.
به‌ باڵادا بڕینی‌ حاڵه‌تی‌ سۆزداری‌ بۆ ئه‌و ناكۆكی‌ و ململانێیانه‌ی‌ بنه‌مای‌ ئه‌تنیكییان هه‌یه‌ و به‌درێژایی‌ چه‌ندین سه‌ده‌ دروستبوون كارێكی‌ نه‌شیاوه‌ و ده‌بێ‌ ململانێی‌ نێوان نه‌ك دوو به‌ڵكو سێ‌ گرووپه‌ ئه‌تنیكه‌كه‌ی‌ — عه‌ره‌ب و كورد و توركمان –چاره‌سه‌ر بكرێت به‌ خواست و قه‌ناعه‌تی‌ هه‌موو لایه‌كیان. ئه‌وپه‌ڕی‌ چاوه‌ڕوان كردن له‌مه‌و به‌پێی‌ ئه‌و كه‌ش و هه‌وایه‌ ڕێككه‌وتنێكی‌ كاتییه‌ كه‌وا هه‌ندێك ناوچه‌ی‌ جوگرافی‌ بگرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌ ڕۆڵی‌ خۆی‌ ڕێككه‌وتنێكی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌ سه‌ر سنوورێك بۆ كوردستان كه‌وا ڕه‌نگه‌ ئاشتیی‌ بڕه‌خسێنێت بۆ نه‌وه‌یه‌ك یان زیاتر. نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ساڵی‌ 2007 ه‌وه‌ به‌م نیازه‌ هاتووه‌ته‌ ناو گێژاوه‌كه‌وه‌.

ب ــ ڕۆڵێكی‌ نوێی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان
یونامی‌ UNAMI كه‌وتووه‌ته‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤی‌ گونجاودا كاتێ‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ 2007دا ڕوونبووه‌وه‌ كه‌وا پرۆسه‌ی‌ ماده‌ی‌ 140 پێناچێت له‌ دوامۆڵه‌تدا كه‌ مانگی‌ دیسه‌مبه‌ر بوو هیچ ڕیفراندۆمێك بێنێته‌ كایه‌وه‌و ترسی‌ ئه‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ جێبه‌جێ نه‌كردن ده‌توانێ‌ گرژ ی‌ و ئاڵۆزی‌له‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كاندا زیاد بكات — به‌ تایبه‌تی‌ له‌ كه‌ركوكدا، كه‌ ئاڵۆزییه‌كان له‌وپه‌ڕیدایه‌و گرژیی‌ نێوان عه‌ره‌ب و كوردی‌ خستووه‌ته‌ بارێكی‌ پڕمه‌ترسییه‌وه‌و ئه‌گه‌ری‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ سه‌ربازیی‌ لێده‌كرێت له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌ ده‌راوسێكانه‌وه‌. ئه‌مه‌ش هانی‌ پێشنیارێكی‌ ناڕه‌سمیی‌ دا و خرایه‌ به‌رده‌می‌ سه‌ركرده‌كانی‌ حكومه‌تی‌ فیدراڵ‌ و هه‌رێمی‌ كوردستان كه‌وا ده‌بێ‌ بانگهێشتی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بكه‌ن بۆ چاودێریی‌ پرۆسه‌یه‌ك به‌ نیازی‌ ده‌سنیشان كردنی‌ سنوورێكی‌ قبووڵكراو بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان و ئه‌مه‌ش به‌ دیاریكردنی‌ ئه‌و ناوچانه‌ی‌ سنووریان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حكومه‌تی‌ فیدراڵ‌ یان قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانن. هه‌ر بڕیارێك پشت به‌ ژماره‌یه‌ك پێوه‌ر ده‌به‌ستێ‌ و له‌وانه‌ش ئه‌نجامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانی‌ له‌ ئاستی‌ ناوچه‌ییدا.
مه‌سه‌له‌ی‌ مه‌نتیقی‌ ئه‌وه‌بوو كه‌وا زۆرینه‌ی‌ ئه‌و عێراقییانه‌ی‌ له‌م ناوچانه‌دا ده‌ژین، بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ خۆیان ده‌نگیان داوه‌، به‌و پێیه‌ی‌ كه‌ زۆربه‌ی‌ حیزبه‌ ده‌ستباڵاكان عه‌ره‌ب یان كورد یان توركمانن. له‌م حاڵه‌ته‌دا باوه‌ڕ وایه‌ كه‌وا به‌شێوه‌یه‌كی‌ ناڕاسته‌وخۆ هه‌ڵبژارده‌ی‌ خۆیان دیاری‌ كردووه‌ بۆ ئه‌و ناوچه‌ و باره‌ سیاسییه‌(49). ئه‌نجامه‌كانی‌ پشتبه‌ستوو به‌ ناوچه‌كان بڵاونه‌كرانه‌وه‌ به‌ڵام دران به‌ یونامی‌ UNAMI له‌ ڕێگای‌ په‌یوه‌ندییه‌وه‌ به‌ كۆمیسیۆنی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ عێراقدا كه‌ له‌ ساڵی‌ 2005دا هه‌ڵبژاردنی‌ ڕێكخستبوو(50).
ڕێگه‌ی‌ چوونه‌ پێشه‌وه‌ دوو قۆناخی‌ له‌خۆ گرتبوو: به‌رفراوانكردنی‌ ڕه‌سمیی‌ كارپێسپاردنی‌ یونامی‌ و ده‌ستباڵاییه‌كی‌ زیاتری‌ ڕۆڵی‌ یونامی‌ له‌پاش تێپه‌ڕینی‌ دوا ماوه‌ی‌ ڕیفراندۆم. له‌ 10ی‌ ئابی‌ 2007دا ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بڕیاری‌ 1770ی‌ ده‌ركرد و ڕاسپارده‌ی‌ دا به‌ یونامی‌ و نوێنه‌ری‌ تایبه‌ت بۆ عێراق «له‌سه‌ر داوای‌ حكومه‌تی‌ عێراق» بۆ (ڕاوێژكردن و پشتگیری‌ و هاوكاری‌ كردنی‌ حكومه‌تی‌ عێراق و ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌ران… له‌باره‌ی‌ په‌ره‌پێدانی‌ ئه‌و پرۆسانه‌وه‌ كه‌لای‌ حكومه‌تی‌ عێراق په‌سه‌ندن بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌داره‌كان)(51).مانگێك دواتر، بان كی‌ موونی‌ سكرتێری‌ گشتی‌, ستێڤان دی‌ مستۆرای‌ دانا وه‌ك نوێنه‌ری‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ بۆ عێراق و جێی‌ ئه‌شره‌ف قازیی‌ پاكستانیی‌ گرته‌وه‌. یه‌كه‌م كاری‌ ئاشكرای‌ دی‌ مستۆرا قه‌ناعه‌ت پێكردنی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ عێراق بوو كه‌وا جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌ی‌ 140 دوابخه‌ن و دوا مۆڵه‌تی‌ ئه‌و جێبه‌جێ‌ كردنه‌ له‌بیر ببه‌نه‌وه‌. ئه‌مه‌ش ڕێگای‌ بۆ مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ نوێ‌ خۆشكرد.
یونامی‌ نه‌یده‌توانی‌ ئه‌م ڕۆڵه‌ تازه‌یه‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ بێ‌ پاڵپشتێكی‌ چالاكانه‌ی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان. ستراتیجیه‌تی‌ واشنتۆن، وه‌ك به‌شێك له‌ ورووژانه‌كه‌، گه‌لێ‌ گۆڕانكاریی‌ به‌رچاوی‌ تاقیكردبووه‌وه‌، له‌وانه‌ش هاوپه‌یمانییه‌ك له‌گه‌ڵ‌ یاخیبووه‌ پێشووه‌كانی‌ عه‌ره‌بی‌ سوننه‌دا كه‌وا ئه‌نجومه‌نه‌كانی‌ ڕابوون (سه‌حوه‌) یان پێكهێنا(52). ئه‌م هاوپه‌یمانییه‌ ئه‌نجامی‌ هه‌بوو له‌ سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌گه‌ڵ‌ هاوپه‌یمانه‌كانی‌ پاش ساڵی‌ 2003، كه‌ حیزبه‌ حوكمڕانه‌كان بوون. كورده‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ هه‌ستیان به‌ كاریگه‌ریی‌ توندی‌ كرد. زنجیره‌یه‌ك ڕووداو له‌ نیوه‌ی‌ دووه‌می‌ ساڵدا ئه‌وه‌ی‌ ده‌گه‌یاند كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌وتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ست له‌ پشتگیریی‌ هه‌ڵسوكه‌وت و مامه‌ڵه‌ی‌ كورد له‌گه‌ڵ‌ كه‌ركوكدا هه‌ڵبگرێ‌ (بۆ نموونه‌ ده‌بێ‌ مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ ڕێگه‌ی‌ ماده‌ی‌ 140ه‌وه‌ چاره‌سه‌ر بكرێت) پشتیوانیی‌ له‌ چاره‌سه‌رێك ده‌كات كه‌وا دانوستانی‌ له‌سه‌ر بكرێت.
بڕیاری‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ئاسایشی‌ یه‌كه‌م ڕووداوی‌ له‌و چه‌شنه‌ بوو. ئه‌م بڕیاره‌ ئامۆژگاریی‌ یونامیی‌ كرد بۆ پێناسه‌كردنی‌ «پرۆسه‌كان» (بۆ نموونه‌یه‌ك به‌ ته‌نها پرۆسه‌ی‌ ماده‌ی‌ 140) «كه‌وا په‌سه‌ندكراو بن له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ عێراقه‌وه‌» (لێره‌دا هیچ باسی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان نه‌هاتووه‌) بۆ چاره‌سه‌ری‌ «سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان» (بۆ نموونه‌ نه‌ك حاڵه‌تی‌ ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌ستور ده‌یخوازێت). له‌ ڕێگه‌پێدانی‌ پرۆسه‌كاندا بێجگه‌ له‌ ماده‌ی‌ 140، كۆمه‌ڵی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ و به‌تایبه‌تی‌ واشنتۆن وه‌ك دروستكه‌ری‌ سه‌ره‌كیی‌ بڕیاره‌كه‌ ئاماژه‌ی‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ و دابڕانێكه‌ له‌ پشتبه‌ستنی‌ تایبه‌ت به‌ ده‌ستور.
كورده‌كان به‌مه‌ دوو مشت تێسره‌واندنیان به‌ركه‌وت، چونكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئیعتیباری‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پابه‌ندی‌ ده‌ستورێك نابێت كه‌وا له‌ بڕگه‌ كاراكانیدا له‌سه‌ر ناوچه‌كانی‌ ململانێ‌، كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ئه‌وان داڕێژراوه‌ و به‌تایبه‌تی‌ ئه‌نجامی‌ هه‌وڵ و كۆششی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان پێشبینی‌ ناكرێت چی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ پرۆسێسی‌ ماده‌ی‌ 140ه‌وه‌ كه‌وا كورده‌كان به‌ وردی‌ دایانناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ ته‌واوی‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كانی‌ لێبكه‌وێته‌وه‌ كه‌ داوای‌ ده‌كه‌ن بچێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان. بۆ نموونه‌، ده‌كرێ‌ دانوستان چاره‌سه‌رێكی‌ سازشكارانه‌ له‌سه‌ر ناوچه‌كان دروست بكات كه‌وا كورد به‌شێك له‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كانیان ده‌ست بكه‌وێت و ڕه‌نگه‌ كه‌ركوكی‌ لێده‌ربكرێت یان هه‌ر به‌م باره‌ی‌ ئێستایان بمێننه‌وه‌. بێجگه‌ له‌وه‌ش، دانوستان ڕه‌نگه‌ كات ببات، له‌ كاتێكدا كورد ئاواتی‌ له‌ سه‌ر په‌له‌ كردن له‌ پرۆسه‌كه‌دا هه‌ڵچنیوه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ دوامۆڵه‌تی‌ ماده‌ی‌ 140.
كورده‌كان له‌ سه‌ره‌تای‌ دیسه‌مبه‌ردا تووشی‌ قۆرتێكی‌ تر هاتن كاتێ‌ كه‌ نوێنه‌رانی‌ حیزبه‌كان له‌ كه‌ركوك ناوبژی‌ كردنی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانیان قوبووڵ‌ كرد بۆ هاوبه‌شیی‌ ده‌سه‌ڵات و ڕێككه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ سیاسه‌تمه‌داره‌ عه‌ره‌به‌كانی‌ ناوچه‌كه‌دا(53). له‌ سازشكارییه‌كی‌ ئاشكرادا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌م سیاسه‌تمه‌دارانه‌ی‌ هێنایه‌ پێشه‌وه‌، كه‌وا بڕواشی‌ پێیان نه‌بوو له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ پێشتر هاوپه‌یمانی‌ یاخییه‌كان بوون، بۆ ناو پرۆسه‌ سیاسییه‌كه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ عه‌شیره‌تی‌ جبور ئه‌نجومه‌نێكی‌ سه‌حوه‌یان له‌ نۆڤه‌مبه‌ردا پێكهێنابوو له‌ حه‌ویجه‌ و كه‌وتبوونه‌ په‌لاماردانی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ ئه‌لقاعیده‌ی‌ عێراق له‌ ناوچه‌كه‌دا(54). سه‌ركرده‌ كورده‌كان ماوه‌یه‌كی‌ دوورودرێژ به‌رهه‌ڵستی‌ هه‌ر ڕێككه‌وتنێكیان ده‌كرد له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و حیزبه‌ عه‌ره‌ب و توركمانانه‌دا كه‌ پشتگیرییان له‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌ی‌ 140 نه‌ده‌كرد. به‌هه‌رحاڵ‌, ڕێككه‌وتنی‌ 2ی‌ دیسه‌مبه‌ر هیچ ئاماژه‌یه‌كی‌ به‌و ماده‌یه‌ نه‌دا.
تاڕاده‌یه‌ك، ئه‌مه‌ ده‌كرێ‌ به‌ چاو خستنه‌ سه‌ر هاوبه‌شیی‌ ده‌سه‌ڵات باسی‌ لێوه‌ بكرێت وه‌ك له‌وه‌ی‌ حاڵه‌تی‌ ناوچه‌یی‌ بێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ هه‌رگیز پێشتر ڕێگه‌ی‌ له‌ كورد نه‌گرتووه‌ كه‌ زمانی‌ ماده‌ی‌ 140 به‌كاربێنێ‌. له‌ خۆشیی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ یه‌كه‌مجاره‌ له‌ هه‌موو عێراقداو له‌ سه‌ره‌تای‌ پشێوی‌ ونائارامیی‌ ئه‌و وڵاته‌دا له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوخۆو پاش دانوستانی‌ لایه‌نه‌كان و گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ر له‌ ڕێگه‌ی‌ ڕێككه‌وتنه‌وه‌، كۆندۆلیزا ڕایس وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ گه‌شتێكی‌ كه‌ركوكی‌ كرد بۆ پیرۆزبایی‌ كردن له‌ سه‌ركرده‌ ناوخۆییه‌كان. ئه‌مه‌ بۆ كورد ئه‌و ڕاستییه‌ بوو كه‌ كۆتایی‌ به‌وه‌ هێنا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان پرس و ڕایان پێبكات له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی‌ كه‌ركوك.
ئه‌م په‌یامه‌ له‌ دیدی‌ كورده‌وه‌ زیاد له‌ ڕاچڵه‌كین وڕاته‌كاندن بوو به‌ ده‌ستپێكردنی‌ هێرش و په‌لاماری‌ بۆمبارانی‌ توركیا له‌ ناوه‌ڕاستی‌ دیسه‌مبه‌رداو به‌ ئامانجكردنی‌ ئه‌و شوێنانه‌ی‌ كه‌وا گومانی‌ حه‌شارگه‌ی‌ پارتی‌ كرێكارانی‌ كوردستان (په‌كه‌كه‌)ی‌ لێده‌كرد له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا(55). له‌كاتێكدا كه‌وا توركیا جاڕی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌دا ته‌نها مه‌به‌ستی‌ په‌كه‌كه‌ بووه‌ به‌ڵام وته‌بێژی‌ ره‌سمیی‌ كورد سكاڵای‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌كرد كه‌وا حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان ئامانجی‌ ڕاسته‌قینه‌ بووه‌(56)و ده‌گونجێ‌ واشنتۆنیش
ڕه‌زامه‌ندیی‌ ده‌ربڕیبێت له‌سه‌ر ئه‌و بۆردمانه‌(57). كورده‌كان ئه‌م ڕووداوه‌یان وه‌ك ئیشاره‌تێك ئه‌مه‌ریكا بینی‌ بۆ سنورداركردنی‌ ئۆتۆنۆمیی‌ كورد و جه‌ختكردن له‌سه‌ر یه‌كێتیی‌ خاكی‌ عێراق، هه‌روه‌ها وه‌ك بیرخستنه‌وه‌یه‌ك كه‌وا پشتگیریی‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ مه‌رجی‌ خواستی‌ كورده‌كان بووه‌ بۆ پشتیوانی‌ كردن له‌ ئه‌جێنده‌ی‌ ئه‌و، بۆ نموونه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ په‌یوه‌ندیدار به‌ ئه‌نجومه‌نه‌كانی‌ سه‌حوه‌(58). كاربه‌ده‌ستانی‌ ئه‌مه‌ریكا به‌شێوه‌یه‌كی‌ ڕۆتینی‌ نكووڵی‌ له‌ بوونی‌ پلانێكی‌ گشتی‌ ده‌كه‌ن بۆ لاوازكردنی‌ خولیای‌ كورد له‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كاندا به‌ڵكو فشار خستنه‌ سه‌ر پێویستی‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ده‌ستوردا كار بكه‌ن(59). له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌مه‌ریكا جه‌ختیشی‌ له‌ پشتگیریی‌ به‌هێزی‌ هه‌وڵ‌ و كۆششی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌كرد بۆ دۆزینه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌رێك كه‌وا، به‌ زه‌بری‌ ده‌وروپشت، به‌شێوه‌یه‌كی‌ دراماتیكی‌ له‌گه‌ڵ‌ خه‌ون و خولیای‌ كورده‌كاندا یه‌كناگرێته‌وه‌(60). له‌ حوزێرانی‌ 2008دا سێ‌ هه‌فته‌ پێش به‌سه‌رچوونی‌ دوامۆڵه‌تی‌ ڕیفراندۆمه‌ نوێیه‌كه‌، یونامی‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ تێگه‌یاند له‌وه‌ی‌ كه‌ پێی‌ ده‌وترێ‌ قۆناخی‌ یه‌كه‌م له‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ سێ‌ قۆناخی‌ «په‌یوه‌ندیدار به‌و پرۆسه‌ گونجاوانه‌ی‌ بۆ چاره‌سه‌ری‌ سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان». هه‌ر بۆ تاقیكردنه‌وه‌، یونامی‌ چوار ناوچه‌ی‌ «نموونه‌یی‌» هه‌ڵبژارد وه‌ك به‌شێك له‌ ستراتیجیه‌تێك «بۆ په‌ره‌پێدانی‌ میتۆدێك بگونجێت له‌گه‌ڵ‌ ئه‌م ناوچانه‌دا یان ناوچه‌كانی‌ تری‌ كێشه‌ له‌سه‌ردا بۆ ڕه‌چاوكردنی‌ بۆچوونی‌ حكومه‌تی‌ عێراق. هه‌روه‌ها قسه‌كانی‌ دیمستۆرای‌ دووپات كرده‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌: «حكومه‌تی‌ عێراق به‌ ته‌نها سه‌روه‌ری‌ و به‌رپرسیارێتی‌ هه‌یه‌ بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر ئه‌و پرۆسێس و ڕێبازه‌ی‌ به‌كاردێت بۆ مامه‌ڵه‌ كردن له‌گه‌ڵ‌ سنووره‌كانی‌ ناوخۆدا. ئامانجی‌ یونامی‌ له‌ ئاماده‌كردن وخستنه‌ڕووی‌ ئه‌م شیكارییه‌ ته‌نها هاوكاری‌ كردنه‌ له‌ پێشخستن و په‌ره‌پێدانی‌ پرۆسێسه‌كانی‌ چاره‌سه‌ری‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌ ئاڵۆز و هه‌ستیارانه‌(61) «.
پێشنیاره‌كه‌ جێی‌ خۆشحاڵی‌ بوو له‌به‌ر هه‌ڵبژاردنی‌ ناوچه‌كان و ده‌ستنیشانكردنی‌ ئه‌و پێوه‌رانه‌ی‌ داتای‌ مامه‌ڵه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ حاڵه‌تی‌ گونجاو، حوكمدان له‌هه‌ر حاڵه‌تێكی‌ تایبه‌ت و تاڕاده‌یه‌ك ستایڵی‌ خستنه‌ڕووی‌ به‌رهه‌مهێنن، كه‌ ببنه‌هۆی‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ناكۆكی‌ وململانی‌ له‌ ڕێگه‌ی‌ ڕۆڵی‌ یونامییه‌وه‌و به‌ پێی‌ دیبلۆماسییه‌تی‌ ته‌مومژه‌وه‌. بۆ نموونه‌، بێجگه‌ له‌ ده‌ربڕینی‌ ڕاسپارده‌كان، یونامی‌ ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ ناڕاسته‌وخۆیانه‌ هه‌ڵبژێرێت كه‌ ڕه‌چاوكردنی‌ سه‌روه‌ریی‌ عێراقی‌ تێدابێت له‌گه‌ڵ‌ به‌ئاگابوون له‌ ماندێتی‌ سنورداری‌(62). بێجگه‌ له‌وه‌ش، پێشنیاره‌كانی‌ پێكهاته‌ی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ هه‌ر چوار ناوچه‌كه‌ ده‌گرێـته‌وه‌ له‌ڕووی‌ په‌یوه‌ندییان به‌ پارێزگاكانه‌وه‌، نه‌ك باری‌ ناوچه‌ییان چ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌تی‌ فیدراڵدا ببن یان حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، به‌ پێشنیاركردنی‌ ڕێكخستنی‌ ئیداری‌ كه‌وا به‌ وریایی‌ كاره‌كه‌ به‌ڕێوه‌ ببات وئه‌گه‌ری‌ ژه‌هراوی‌ بوونی‌ ململانێی‌ عه‌ره‌ب و كورد بخاته‌ پێش چاوی‌. له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا، پێشنیارو بۆژوونه‌كانی‌ یونامی‌ ڕاسپارده‌ی‌ ڕاسته‌قینه‌ بوون كه‌وا شه‌قامی‌ كوردی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رفراوان وه‌ك بڕیار لێكیدایه‌وه‌(63). چوار ناوچه‌ (سه‌ره‌تاییه‌كه‌) ئاكرێ‌و حه‌مدانییه‌و مه‌خمورو مه‌نده‌لی‌ بوون. له‌ناو ئه‌مانه‌دا ئاكرێ‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌و به‌و پێیه‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم واینابینێت كه‌ كێشه‌ی‌ له‌سه‌ربێت (بڕوانه‌ خواره‌وه‌). یونامی‌ له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌ستنیشانی‌ كردووه‌ چونكه‌ له‌ ڕووی‌ ڕه‌سمییه‌وه‌ سه‌ر به‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وایه‌و ئه‌گه‌رچی‌ له‌ ساڵی‌ 1991 یشه‌وه‌ له‌لایه‌ن پارێزگای‌ دهۆكه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت. یونامی‌ پێیوایه‌ به‌ ڕسمی‌ ئیداره‌دانی‌ بگوێزرێته‌وه‌ سه‌ر دهۆك وه‌ك ئیجرائێكی‌ دره‌نگوه‌خت كه‌وا كاریگه‌رییه‌كی‌ ماددیی‌ نابێت وڕیزبه‌ندییه‌كی‌ ئاسانه‌ بۆ واقیعێك كه‌ هه‌یه‌. سێ‌ ناوچه‌كه‌ی‌ تر تا نیسانی‌ 2003 له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌تی‌ عێراقدا بوون و به‌و پێیه‌ زیاتر نموونه‌ی‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كانن (به‌ تایبه‌تی‌وه‌ك له‌لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت). ئه‌م شوێنانه‌ له‌ كاتی‌ ڕووخانی‌ به‌عسه‌وه‌ به‌ شێوه‌و ئاستی‌ جۆراوجۆر كورد كۆنترۆڵی‌ كردوون: ڕاسته‌وخۆ و ڕه‌سمی‌ وه‌ك له‌ حاڵه‌تی‌ مه‌خموردا، كه‌ زۆربه‌ی‌ زۆری‌ دانیشتوانی‌ كوردن وله‌ ڕووی‌ ئیدارییه‌وه‌ سه‌ر به‌ پارێزگای‌ هه‌ولێره‌ (هه‌رچه‌نده‌ له‌ نێوان ساڵانی‌ 1991 ــ 2003دا له‌لایه‌ن نه‌ینه‌واوه‌ ئیداره‌ دراوه‌)و له‌وانیش كه‌متر حه‌مدانییه‌و مه‌نده‌لی‌، كه‌ دانیشتوانیان زۆر تێكه‌ڵه‌(64).
یونامی‌ ڕایسپاردووه‌ كه‌وا قه‌زای‌ مه‌خمور ده‌بێ‌ له‌لایه‌ن هه‌ولێره‌وه‌ به‌ڕێوه‌ببرێت، جگه‌ له‌ ناحیه‌ی‌ قه‌راجی‌ سه‌ر به‌و قه‌زایه‌، كه‌ دانیشتوانێكی‌ به‌رچاوی‌ عه‌ره‌بی‌ تێدایه‌و پێشنیاری‌ كردووه‌ له‌ ڕووی‌ ئیدارییه‌وه‌ بخرێته‌ سه‌ر قه‌زا یان پارێزگایه‌كی‌ نزیكی‌ خۆی‌ (وه‌ك گریمانه‌یه‌ك نه‌ینه‌وا یان كه‌ركوك بێت(65». هه‌روه‌ها یونامی‌ پێشنیاری‌ كردووه‌ كه‌وا حه‌مدانییه‌ وه‌ك خۆی‌ له‌لایه‌ن پارێزگای‌ نه‌ینه‌واوه‌ ئیداره‌ بدرێت و مه‌نده‌لیش له‌لایه‌ن پارێزگای‌ دیاله‌وه‌.
هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌و ناچانه‌ وه‌ك یه‌كه‌م قۆناخ وه‌ك ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ پێشخستنی‌ ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌وا له‌ قه‌ڵه‌مده‌درێن ناكۆكییان له‌سه‌ر نه‌بێت: له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌ست نیشان كردنیان پێناچێت كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ به‌هێز بورووژێنێت، به‌تایبه‌تی‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ یان به‌ روونی‌ بوونی‌ كوردیان تێدا باڵاده‌سته‌ (وه‌ك ئاكرێ‌ ومه‌خمور، قه‌راجی‌ لێبه‌ده‌ر) یان بێ‌ ئه‌ملاو ئه‌ولا وانیه‌ (وه‌ك حه‌مدانیه‌و مه‌نده‌لی‌). بێجگه‌ له‌وه‌ش، له‌ هه‌وڵێكدا بۆ خستنه‌ڕووی‌ شێوه‌یه‌ك له‌ هاوتایی‌، یونامی‌ دوو ناوچه‌ی‌ هه‌ڵبژارد كه‌ سه‌ر به‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بن له‌ واقیعداو دوانیش سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌تی‌ فیدراڵی‌ بن.
پێوه‌ره‌كانی‌ یونامی‌ بۆ ئه‌م كاره‌ (كه‌ به‌ڕیز دانراون) ئه‌مانه‌ن: مێژووی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ ناوچه‌كه‌، گۆڕانكاریه‌كان له‌ مارتی‌ 2003وه‌، دابینكردنی‌ خزمه‌تگوزاریی‌ حكومی‌، مه‌سه‌له‌ دیموگرافییه‌كان و هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ 200دا، بارودۆخی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ــ ئابووری‌ (وه‌ك به‌ڵگه‌ی‌ كۆنترۆڵ‌)، داواكاری‌و قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ (وه‌ك به‌ڵگه‌ی‌ ده‌سكاریكردنی‌ پێشتر)و بارودۆخی‌ ئه‌من و ئاسایش. ئه‌وان تیشكیان خستبووه‌سه‌ر ئه‌و مه‌ودایه‌ی‌ كه‌وا به‌ عه‌ره‌بكردن ڕاستییه‌ ئیداری‌و دیمۆگرافیه‌كانی‌ گۆڕیوه‌ (بێجگه‌ له‌ پرۆسه‌كانی‌ بینای‌ ده‌وڵه‌ت و ئه‌وانی‌ بنه‌مای‌ ئه‌تنیكییان نه‌بووه‌). له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌وانه‌ سه‌لماندنی‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ 2005 له‌خۆ ده‌گرن وه‌ك لانیكه‌م بیرهێنانه‌وه‌یه‌ك بۆ هه‌ڵبژاردنی‌ سیاسی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌، یونامی‌ له‌ بایه‌خی‌ سوودی‌ زانیاریی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ڕابردوو كه‌مده‌كاته‌وه‌ بۆ پێشبینی‌ كردن له‌ ڕه‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وتی‌ ده‌نگدان له‌ ڕیفراندۆمێكدا له‌سه‌رباری‌ ئه‌م ناوچانه‌(66)و، له‌بری‌ ڕیفراندۆم، كه‌وا یونامی‌ هه‌ست ده‌كات كاتی‌ ته‌واوی‌ نه‌دراوه‌تێ‌ و كێشه‌ی‌ جیددی‌ به‌رپا ده‌كات له‌ڕووی‌ ئه‌منییه‌وه‌، واچاكتره‌ هه‌ڵبژاردنی‌ دانیشتنوان له‌ ڕێگه‌ی‌ زنجیره‌یه‌ك پرس و ڕاوێژی‌ ناوخۆوه‌ بێت.

ج – هه‌ڵوێست له‌ ئاست پێشنیار و بۆچوونه‌كانی‌ یونامیدا
ئه‌و ده‌مه‌ی‌ كه‌ یونامی‌ له‌ 5ی‌ حوزێراندا بیروبۆچوونی‌ خۆی‌ بڵاوكرده‌وه‌ به‌ره‌وڕووی‌ ناڕه‌زایی‌ و ئیدانه‌كردنێكی‌ گه‌وره‌ بووه‌وه‌ و سه‌رله‌به‌ر عه‌ره‌بی‌ عێراق و كورد و توركمان و ناشنالیزمی‌ تورك بوون به‌یه‌ك دژ به‌ تێكه‌وتنی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ كه‌وا بانگهێشت كراوه‌ بۆ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌یه‌كی‌ ناوخۆی‌ ئاڵۆز(67). ئه‌م كاردانه‌وه‌ سه‌ره‌تاییه‌ ڕێگایه‌كی‌ سه‌ختی‌ به‌رده‌می‌ پیشاندا ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بێ‌ مه‌به‌ستیش جه‌ختی‌ له‌سه‌ر بێلایه‌نی‌ یونامی‌ كردبێته‌وه‌. به‌هه‌رحاڵ‌، گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ‌ په‌یوه‌ندیداره‌ سه‌ره‌كییه‌كان ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ ژێر ئه‌و ناڕه‌زایی‌ ده‌ربڕینه‌دا شتێكی‌ شاردراوه‌ هه‌یه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت قوبووڵكردنی‌ مامه‌ڵه‌ی‌ یونامی‌ بێت وه‌ك تاقه‌ چاره‌سه‌رێكی‌ كرده‌یه‌.
سه‌ركرده‌ كورده‌كان ناڕه‌زایی‌ ته‌نها له‌ هه‌ندێك ڕاسپارده‌ی‌ تایبه‌ت ده‌رده‌بڕن، نه‌ك هه‌موو دیدو بۆچوونه‌كه‌. ئه‌وان ڕه‌خنه‌ له‌ پێوه‌ره‌كانی‌ یونامی‌ ده‌گرن، گوایه‌ ڕێككه‌وتنی‌ پێشوو تیایاندا ڕه‌نگی‌ نه‌داوه‌ته‌وه‌. بۆ نموونه‌، محه‌مه‌د ئیحسان كاربه‌دستی‌ به‌رپرسی‌ فایلی‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كان له‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمدا ئاماژه‌ بۆ «كارنامه‌یه‌ك» ده‌كات كه‌وا، به‌ قسه‌ی‌ ئه‌و، هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌ دوادوایی‌ ساڵی‌ 2007دا ئه‌وه‌یان قوبووڵ‌ كردووه‌ و سه‌لماندوویانه‌ كه‌ بۆچوونه‌كانی‌ یونامی‌ ده‌بێ‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ پشت به‌ ئه‌نجامه‌ ناوچه‌ییه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانیی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ 2005 ببه‌ستێ‌(68).
به‌هه‌مان شێوه‌ش، قادر عه‌زیزی‌ نوێنه‌ری‌ تایبه‌تی‌ مه‌سعود بارزانی‌ بۆ پرۆسه‌ی‌ ماده‌ی‌ 140 ته‌ئكید له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێ‌: «ڕێككه‌وتنی‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ‌ دیمستۆرا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ڕیفراندۆم چاره‌سه‌ری‌ مه‌سه‌له‌كه‌ی‌ نه‌كرد، له‌بری‌ ئه‌وه‌ پشت به‌ هه‌ڵبژاردنی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ 2005 ده‌به‌ستین. به‌ڵام ئه‌و له‌ ڕاسپارده‌كانیدا ئه‌مه‌ی‌ نه‌كردووه‌(69)».
وه‌ك هه‌ر بوارێكی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كان، به‌كارهێنانی‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ساڵی‌ 2005 پڕ له‌ گیروگرفته‌. ئه‌مه‌ له‌ دیدی‌ كورده‌وه‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنانه‌ ڕێنمای‌ قه‌ناعه‌تبه‌خشن له‌باره‌ی‌ ته‌فزیل كردنی‌ گرووپێكی‌ ئه‌تنییه‌وه‌ بۆ چوونه‌پاڵ‌ هه‌رێمی‌ كوردستان یان مانه‌وه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌غدادا. به‌م چه‌شنه‌، ئه‌وان ده‌ڵێن، ئه‌گه‌ر له‌ ناوچه‌ی‌ مه‌نده‌لیدا لیستی‌ كوردی‌ 25%ی‌ ده‌نگه‌كانی‌ هێنا ئه‌وه‌ مانای‌ وایه‌ 25%ی‌ دانیشتوانی‌ كوردن و به‌م پێوه‌ره‌ بێت زه‌حمه‌ته‌ به‌گوێره‌ی‌ ڕاسپارده‌ی‌ یونامی‌ مه‌نده‌لی‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ ئیداره‌ی‌ پارێزگای‌ دیاله‌دا بهێڵێته‌وه‌ (واته‌ هێشتنه‌وه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ حكومه‌تی‌ فیدراڵدا).
به‌پێی‌ هه‌مان پێوه‌ر ئه‌گه‌ر ته‌نها 5%ی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌ی‌ زوممار له‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا ده‌نگ بده‌ن به‌ حیزبه‌ عه‌ره‌بیه‌كان و ئه‌ودوای‌ بۆ لیستی‌ كوردی‌ بێت، كه‌واته‌ به‌پێی‌ لۆجیك ده‌بێ‌ زوممار بخرێته‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان(70). كۆسره‌ت ڕه‌سوڵ‌ عه‌لی‌، جێگری‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، داوای‌ له‌ یونامی‌ كردووه‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردن له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوچه‌كان بڵاوبكاته‌وه‌(71).
به‌هه‌رحاڵ‌، سیاسییه‌ غه‌یره‌ كورده‌كان له‌سه‌ر ئه‌نجامه‌كانی‌ ساڵی‌ 2005 جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌وا هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ ساخته‌كاری‌ شێواندی‌ و به‌ گۆڕینی‌ باری‌ دیمۆگرافی‌ ده‌ستی‌ پێكرد و بوو به‌ بار به‌سه‌ریه‌وه‌:
«ئێمه‌ ڕازین له‌سه‌رئه‌وه‌ی‌ ناوچه‌یه‌ك 70%ی‌ كورد بێت بچێته‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان. به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌ڵێین كه‌ ته‌واوی‌ ئه‌م ناوچه‌ (كێشه‌دارانه‌) به‌ر ده‌سكاریی‌ دیمۆگرافی‌ كه‌وتوون (له‌ نیسانی‌ 2003وه‌). به‌م ڕه‌نگه‌ ئێمه‌ پێویستمان به‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ هه‌یه‌ و ته‌نها ئه‌و كاته‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر ڕه‌وشی‌ ئه‌و ناوچانه‌. بێجگه‌ له‌وه‌ش، ئه‌گه‌ر تۆ هه‌ڵبژاردن بكه‌یته‌ بنه‌ما بۆ ئه‌مه‌، ئه‌وه‌ كورد هه‌موو شتێك ده‌كه‌ن بۆ یاری‌ كردن به‌ هه‌ڵبژاردنی‌ داهاتوو، چونكه‌ گه‌لێ‌ سكاڵا هه‌ن له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی‌ ساڵی‌ 2005(72) «.
بۆ ئێستا، وادیاره‌ كورده‌كان بڕیاری‌ ئه‌وه‌یان دابێت له‌ كاتێكدا ئه‌گه‌ر ڕێگر بن له‌ ڕسپارده‌كانی‌ قۆناخی‌ یه‌كه‌م وبیانه‌وێ‌ له‌ هه‌ندێ‌ شتدا چاووڕاو بكه‌ن، ئه‌وه‌ پێگه‌یه‌كی‌ ڕه‌سمی‌ وه‌رناگرن. ئه‌وان به‌ ئاشكرا ڕه‌خنه‌یان له‌ تێهه‌ڵكێشكردنی‌ ئاكرێ‌(73)و ئه‌و پێشنیارانه‌ی‌ له‌باره‌ی‌ قه‌راج و حه‌مدانییه‌و مه‌نده‌لییه‌وه‌ كراون، كه‌ ناوچه‌گه‌لێكن ئه‌وان له‌ڕووی‌ مێژووییه‌وه‌ به‌ به‌شێك له‌ كوردستانی‌ ده‌زانن به‌ده‌ر له‌ پێكهاته‌ی‌ ئێستای‌ دانیشتوانیان (كه‌ ده‌ڵێن له‌ ئه‌نجامی‌ ده‌ستكاری‌ كردنی‌ دیموگرافییه‌وه‌یه‌). له‌بری‌ ئه‌وه‌، یه‌كه‌مجار ده‌یانه‌وێ‌ ته‌واوی‌ پاكێجه‌كه‌ ببینن، به‌هه‌رسێ‌ قۆناخه‌كه‌وه‌و به‌ كه‌ركوكیشه‌وه‌. وه‌ك كۆسره‌ت ڕه‌سوڵ‌ عه‌لی‌ گوزارشی‌ لێوه‌ ده‌كات:
«ده‌بوو یونامی‌ هاوكاریی‌ ته‌كنیكیمان بكات، نه‌ك چاره‌سه‌ری‌ سیاسی‌ بدات. ئه‌م پێشنیار و بۆچوونه‌ شته‌كان زیاتر ئاڵۆز ده‌كه‌ن. ئێمه‌ ئێستا چاوه‌ڕێی‌ فه‌یسی‌ دوو و سێمانه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌وان باشتر بن. ئێمه‌ ناتوانین پرۆژه‌كه‌ ڕه‌تكه‌ینه‌وه‌ تا هه‌موو شتێك نه‌بینین. له‌ڕاستیدا، واباشتره‌ هه‌رسێ‌ قۆناخه‌كه‌ به‌یه‌كجار ڕوون بكرێته‌وه‌و به‌جیا له‌گه‌ڵ‌ كه‌ركوكدا مامه‌ڵه‌ نه‌كرێت(74) «.
كاربه‌ده‌ستانی‌ دیكه‌ی‌ كوردیش هه‌مان بۆچوون ده‌ڵێنه‌وه‌. كاربه‌ده‌ستێكی‌ باڵای‌ KRG ده‌ڵێ‌ «ئێمه‌ به‌رهه‌ڵستیی‌ ڕاپۆرته‌كه‌ ناكه‌ین، به‌ڵام ده‌مانه‌وێ‌ له‌گه‌ڵ‌ بۆچوون و پێشنیاره‌كانی‌ یونامیدا وه‌ك پاكێجێكی‌ ته‌نیا مامه‌ڵه‌ بكه‌ین و پاشان ڕێككه‌وین له‌سه‌ر چاره‌سه‌ر(75)»، به‌ واتایه‌كی‌ تر، وا ده‌رده‌كه‌وێ‌ ئه‌وان پێشنیاری‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ ناوچه‌یی‌ گونجاویان هه‌بێت.
وادیاره‌ سیاسه‌تمه‌داره‌ عه‌ره‌به‌كان بیروبۆچوونی‌ جیاجیایان هه‌یه‌ له‌سه‌ر پێشنیاره‌كه‌ی‌ یونامی‌، له‌وانه‌یه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ نه‌بوونی‌ پته‌وی‌ و مشتومڕی‌ ناوخۆیی‌ بێت. ڕاكان سه‌عیدی‌ جێگری‌ پارێزگاری‌ كه‌ركوك، كه‌ به‌ دوای‌ ڕێككه‌وتنی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ 2007ی‌ عه‌ره‌ب و كورددا له‌و پۆسته‌دا دامه‌زرا ئه‌مه‌ی‌ به‌ «پلانی‌ دابه‌شكردن» ناوبرد و ده‌ڵێ‌: «ئێمه‌ ڕه‌تیده‌كه‌ینه‌وه‌ چونكه‌ یونامی‌ ڕاوێژی‌ پێنه‌كردووین. ئێمه‌ قسه‌مان له‌گه‌ڵ كردوون به‌ڵام نه‌ك به‌ دیاریكراوی‌ له‌باره‌ی‌ زۆرینه‌و كه‌مینه‌ی‌ ئه‌م ناوچانه‌وه‌(76)». ئه‌و پێشنیاری‌ كرد كه‌وا باشترین شێوه‌ بۆ چوونه‌ پێشه‌وه‌ هه‌وڵدانی‌ یونامییه‌ بۆ كۆده‌نگی‌ له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك. عه‌ره‌به‌كانی‌ كه‌ركوك، به‌و هه‌سته‌وه‌ كه‌ به‌هێزبوونه‌ته‌وه‌ به‌هۆی‌ پشتگیریی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ ئه‌نجومه‌نه‌كانی‌ ڕابوون (سه‌حوه‌)، هیوای‌ ئه‌وه‌یان په‌یداكردووه‌ كه‌ ئه‌نجامی‌ باشتر به‌ده‌ستبێنن له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پارێزگادا وه‌ك له‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ كانوونی‌ دووه‌می‌ 2005دا هێنایان كاتێ‌ زۆرێكیان، له‌به‌ر ئه‌م یان ئه‌و هۆكار، خۆیان به‌دوور گرت له‌ سندووقه‌كانی‌ ده‌نگدان. ئه‌وان له‌ڕێگه‌ی‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كی‌ زیاتره‌وه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگادا نیازیانه‌ پاشه‌كشه‌ به‌هێزی‌ كورد بكه‌ن له‌ كه‌ركوكداو ئه‌و ڕه‌وشه‌ ئاڵۆز بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر كوردستان له‌ ڕێگه‌ی‌ ماده‌ی‌ 140ه‌وه‌، چ به‌ میتۆدی‌ یونامی‌ بێت یان هه‌ر شتێكی‌ تر. سه‌ركرده‌یه‌كی‌ تری‌ عه‌ره‌ب كه‌ زیاتر ئیجابی‌ بوو، پێشنیاره‌كه‌ی‌ به‌ «هاوتا» ناوبرد(77)، به‌ڵام ئه‌میش قسه‌ی‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كانی‌ ده‌كرد له‌ باسكردنی‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كه‌ركوكدا. به‌هه‌مان ده‌ستور، سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌حوه‌ی‌ حه‌ویجه‌ ئیشاره‌تی‌ به‌وه‌ ده‌كرد كه‌ هه‌ندێ‌ بواری‌ پێشنیاره‌كه‌ی‌ پێ‌ په‌سه‌نده‌، بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ قه‌راجه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام نیگه‌رانی‌ خۆی‌ ده‌ربڕی‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ به‌ هه‌وڵ‌ و كۆششی‌ كورد باسده‌كرێت بۆ «كڕینی‌ خه‌ڵك له‌ قه‌راج چه‌شنی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ حه‌ویجه‌ و له‌ به‌غداش ده‌یكه‌ن(78) «.
ڕه‌نگه‌ به‌هێزترین به‌رهه‌ڵستیی‌ له‌لایه‌ن توركمانه‌كانه‌وه‌ بووبێت.حه‌سه‌ن توران، كه‌ ئه‌ندامێكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوكه‌، ڕه‌خنه‌ی‌ له‌ یونامی‌ ده‌گرت له‌به‌ر پشتبه‌ستنی‌ به‌ ئه‌نجامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ 2005 (بڕوانه‌ سه‌ره‌وه‌)و دیمستۆرای‌ به‌وه‌ تاوانبار ده‌كرد كه‌ به‌لای‌ كورددا دایتاشیوه‌ كاتێ‌ كه‌ داوای‌ كردووه‌ جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌ی‌ 140 دوابخرێت (بێجگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ به‌ شه‌رعیه‌ت نه‌ماو و به‌تاڵ‌ له‌ قه‌ڵه‌می‌ ده‌دا)، هه‌روه‌ها تاكلایه‌نه‌ ناوچه‌ ململانێ‌ له‌سه‌ره‌كانی‌ ده‌سنیشان كردووه‌(79). به‌هه‌رحاڵ‌، ئه‌و پشتیوانیی‌ ده‌كرد له‌ بۆچوونی‌ گشتیی‌ یونامی‌، به‌مه‌رجێ‌ ڕه‌زامه‌ندیی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ له‌سه‌ربێت له‌مه‌ڕ پێناسه‌یه‌ك بۆ ناوچه‌ كێشه‌داره‌كان ومامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ هه‌موویان بكات (بۆ نموونه‌ به‌ ناوچه‌گه‌لێكه‌وه‌ كه‌ دوورن له‌ كوردستان وه‌ك ئه‌نبار/ كه‌ربه‌لا/ نه‌جه‌ف و به‌غداو له‌ولاشه‌وه‌ سه‌ڵاحه‌دین به‌سه‌ر دوجێلدا). سه‌باره‌ت به‌ یونامی‌ و شكستهێنانی‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردنی‌ هه‌موو سنووره‌ ناوخۆییه‌ كێشه‌داره‌كانداو وه‌ك ده‌یوت «ئه‌مه‌ گومان دروست ده‌كات له‌سه‌ر نیازو مه‌به‌ستی‌(80) «.
ڕه‌وشی‌ حكومه‌تی‌ فیدراڵی‌ به‌ ناڕوونی‌ ماوه‌ته‌وه‌ و له‌م ڕووه‌وه‌ كوردێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك كه‌وا ڕازییه‌ به‌ پێشنیاری‌ یونامی‌، داوا له‌ حكومه‌ت ده‌كات خۆی‌ ساغ بكاته‌وه‌:
«ئێمه‌ ده‌بێت فشار بخه‌ینه‌ سه‌ر مالیكی‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ ئاخۆ ئاماده‌یه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی‌ ڕاسپارده‌كانی‌ یونامی‌: ئایا تۆ ئاماده‌یت مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مه‌دا بكه‌یت؟ ئێمه‌ ده‌بێت مه‌رامی‌ ئه‌م و نیازی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ تاقیبكه‌نه‌وه‌. ئه‌مه‌ دۆكیومێنتێكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ جیددییه‌. ئێمه‌ ناتوانین هه‌روا بیخه‌ینه‌ ئه‌ولاوه‌و ئه‌مه‌ گه‌مه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ یاریكه‌ری‌ گه‌وره‌وه‌(81) «.
به‌ڵگه‌یه‌ك له‌ ئارادا نیه‌ كه‌وا حكومه‌تی‌ مالیكی‌ هیچ هه‌نگاوێكی‌ نابێت بۆ كاركردن له‌سه‌ر ئه‌و پێشنیارانه‌ی‌ كه‌ یونامی‌ «یه‌كه‌م شیكاریه‌كانی‌» بۆ ناردووه‌. زۆر پێده‌چێت كه‌ بڕیاری‌ دابێت چاوه‌ڕێی‌ قۆناخی‌ دوو «ناوچه‌كانی‌ ته‌له‌عفه‌ر، تلكێف، شێخان و سنجار بكات له‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا و قه‌زای‌ خانه‌قین له‌ پارێزگای‌ دیاله‌»و قۆناخی‌ سێ‌ (كه‌ركوك)بكات(82)، كه‌وا یونامی‌ ئێستا ده‌ڵێ‌ له‌ یه‌ك ڕاپۆرتدا لێكیداون و به‌ته‌مایه‌ له‌ كۆتایی‌ نۆڤه‌مبه‌ری‌ 2008دا بڵاوی‌ بكاته‌وه‌. به‌هه‌رحاڵ‌، كارنه‌كردن ڕه‌نگه‌ ئه‌و هه‌سته‌ دروست بكات كه‌ حكومه‌ت پشكێكی‌ له‌ ره‌وشی‌ ئێستادا هه‌بێت تا ئه‌م ئاسته‌ و كورده‌كانیش له‌ بارێكی‌ سروشتیی‌ وادان كه‌وا كه‌مترین سه‌ركه‌وتن به‌دیبێنن ئه‌گه‌ر پاڵ‌ به‌ حكومه‌ته‌وه‌ بنێن بۆ كاركردن.
له‌ مانگی‌ ته‌موزدا، پێشنیاری‌ چاوه‌ڕوانكراوی‌ یونامی‌ له‌ سه‌ر كه‌ركوك تووشی‌ گرفت و گێچه‌ڵ‌ هات به‌هۆی‌ یاسای‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پارێزگاكانه‌وه‌و دوای‌ ئه‌وه‌ له‌ ئابدا سوپای‌ عێراق كه‌وته‌ڕێ‌ بۆ ناوچه‌كانی‌ ململانێی‌ پارێزگای‌ دیاله‌. وادیاره‌ تێكه‌ڵبوونی‌ پێداگرتن و سووربوونی‌ حكومه‌تی‌ مالیكی‌ و تاڕاده‌یه‌ك ڕۆڵی‌ نێگه‌تیڤی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بوون به‌ كۆسپ و ڕێگر له‌به‌رده‌م خواست و ئاواتی‌ كورده‌كاندا له‌ كه‌ركوك و ناوچه‌ كێشه‌داره‌كانی‌ تر كه‌وا داواكارییان له‌سه‌ره‌ و هیچ شتێكیان بۆ ناكرێت. جارێكی‌ تر، چاوه‌ڕێ‌ ده‌كرا له‌ یونامی‌ پێشنیاری‌ نوێ‌ به‌رهه‌مبێنێت بۆ شكاندنی‌ ئاسته‌نگ و به‌سته‌ڵه‌كه‌كه‌. هه‌رچه‌نده‌ له‌ پاش دوو مانگ ئه‌مه‌ یارمه‌تیده‌ر بوو بۆ خاوكردنه‌وه‌ی‌ قه‌یرانه‌كه‌ له‌ یاسای‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پارێزگاكاندا به‌هۆی‌ پێشنیاركردنی‌ میكانیزمێكی‌ جیاواز بۆ كه‌ركوك، به‌ڵام تاقیكردنه‌وه‌ جارێكیتر پێویستیی‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ «مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ی‌» هێنایه‌ ئاراوه‌ كه‌وا پێده‌چێت چاره‌سه‌ری‌ مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌وت و گاز و پێداچوونه‌وه‌ی‌ ده‌ستور له‌خۆبگرێـت.

ئاماژه‌: په‌راوێزه‌كانی‌ ئه‌م باسه‌، له‌ وێب سایتی‌ كوردستانی‌ نوێ‌ دا له‌گه‌ڵ‌ باسه‌كه‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌
www.knwe.org

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*