سەرەکی » وتار » بورهان شێخ ڕەئوف‌ » یەكەم هەڵبژاردنی توركیا بە سیستەمی سەرۆكایەتی

یەكەم هەڵبژاردنی توركیا بە سیستەمی سەرۆكایەتی

توركیا وا ئێستا نزیك دەبێتەوە لە یادی سەد ساڵەی دامەزراندنی كۆماری توركیای نوێ‌ بە ڕابەرایەتی مستەفا كەمال ئەتا تورك واتە باوكی تورك و كۆتایی هاتنی سەردەمی خەلافەتی عوسمانی ئیسلامی كە شەش سەدە حوكمڕانی ئەو وڵاتە و بەشێكی زۆر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوین بوو ، ئەگەر چی پێش سەرۆك كۆماری ئێستای توركیاش ڕەجەب تەیب ئەردۆغان هەریەك لە سەرۆكەكانی پێشووتریش تورگۆت ئۆزال و سلێمان دیمریل هەوڵی ئەوەیان دا سیستمی حوكمڕانی توركیا بگۆڕن لە پەرلەمانیەوە بۆ سەرۆكایەتی بەڵام شكستیان هێنا و نەیانتوانی.

پاساوەكانی گۆڕینی سیستەم
پاساو و فاكتەری گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی لە توركیا لەلایەن ئاكەپەوە ئەوەیە بەتایبەتی وەكو پلان و ئامانجی ئیستراتیجیان بۆ ساڵی 2023 كە یادی سەد ساڵەی كۆمارەكەیانە سیستمی سەرۆكایەتی دەتوانێت ئارامی خۆشگوزەرانی پێشكەوتن بۆ توركیا دابین بكات و گونجاو هاوتەریبە لەگەڵ ئامانجە باڵاكان كە توركیایەكی بەهێزە و بۆ ئەمەش نمونەی وڵاتانی ئەمریكا وفەرەنسا و زۆرێك لە وڵاتانی سەركەوتو پێشكەوتوو و بە پێچەوانەوە سیستمی پەرلەمانی و حكومەتی ئیئتلافی بە شكستخواردوو ناودەبەن لە نمونەی ئیتالیا .

ئەی نەیارەكانی گۆڕینی سیستەم
ئەوانیش لەو باوەڕدان بەهەموو لایەنە ئۆپۆزەسیۆنەكان بەكوردیشەوە كە ئەمە ڕێ‌ خۆشكەرە بۆ ڕژێمێكی دكتاتۆری كە هەموو دەسەڵاتەكان لەلای یەك كەس كۆبكاتەوە و وڵات ئامادەو سازو گونجاو نیە بۆ ئاوا هەنگاوێك .
بەڵام سەرۆكی ئێستا ئەردۆغان بە هاوپەیمانی لە گەڵ پارتی نەژاد پەرستی مەهەپە توانی لە ڕێگەی ڕاپرسیە و لە ڕۆژی 14 ئەیلولی 2017بە جیاوازییەكی زۆر كەم لە نێوان هەردووبەرەی بەڵێ‌ و نەخێر بە ڕادەی 51.41% بەڵێ‌ و 48.59% نەخێر بیباتەوە و سیستەمی حوكمڕانی ئەو وڵاتە بگۆڕێت لە بە مەرجێك لە تشرینی دووەمی 2019 ەوە سیستمە تازەكە بچێتە بواری جێبەجێ‌ كردنەوە .
بەڵام پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە كە ساڵێك زیاتری ماوە بۆ ئەوا وادە ئەی بۆ ئەردۆغان و دەوڵەت باخچەلی سەرۆكی مەهەپە هەڵبژاردنەكانیان پێشخست بۆ 24 / حوزەیرانی ئەمساڵ ؟
1.بەهۆی داگیركردنی كانتۆنی عەفرین لە ڕۆژئاوای كوردستان یان وەكو ئەوان دەڵێن باكوری سوریا لەلایەن تاقم گروپە تیرۆریستەكانی وابەستە بە توركیا و بە بەشداری ڕاستەوخۆی سوپای توركیا ئەمە كیرڤ و سۆزی شۆڤێنیستە توركەكانی بۆ لای خۆیان ڕاكێشا .
2.جیابوونەوەی باڵی خاتوو میراڵ ئاكشنەر لە پارتی بزوتنەوەیی نەتەوەیی نەژاد پەرستی مەهەپە بەسەرۆكایەتی دەوڵەت باخچەلی دامەزراندنی پارتێكی نوێ‌ كە ئەمەش كاریگەری زۆری ددەبێت لە هاوكێشەكەدا .
3.لە دەستدانی هەموو ئەو سەروەریانەی كە كە پارتی داد وگەشە پێدان ئەكەپە لە دوای ساڵی 2002 ەوە شانازیان پێوەدەكات هەمیشە وەكو كارتی بەهێز لە هەموو هەڵبژاردنەكاندا بەكاری هێناوە گەشەكردنی ئابوری بە شێوەیەك توركیا لە وڵاتێكی قەرزارەوە ببێتە خاوەنی وڵاتێكی خاوەنی یەدەكی نەختینە و زیادبوونی داهاتی تاك و كەمبوونەوەی بەتاڵەو بێكاری زۆر شتی تریش .
4.سڕكردنی پەیوەندییەكان و دیالۆگ لەگەڵ یەكێتی ئەوروپا بۆ چوونە ناو ئەو یەكێتیەوە .
5.داڕمانی ئابووری توركیا بە شێوەیەك كە لیرەی توركی لە چەند مانگی ڕابردوودا بەشێكی زۆر ی بەهاكەی لە دەستدا وە .
6.شكست هێنانی سیاسەتی زیرۆ پرۆبلم (سفر كێشە ) لەگەڵ وڵاتان و بەتایبەتی دەرو دراوسێكانی توركیا بۆ فوول پرۆبلم ( پڕكێشە ) وەكو دیارەو دەیبینین ئیستا ئەو وڵاتە دەستێوەرادەوەتە زۆرێك لە كێشە و ئاریشەكانی وڵاتانی ناوچەكە بە تایبەتی سوپاكەی لە عیراق و سوریا و قەتەر بە ڕاستەخۆیی بڵاوە پێكردوەو جگە لەوەی بە ڕێگەی وەكالەت لە زۆر شوێنی تر یارمەتی و كۆمەكی زۆر بە تاقم گروپە توندئاژۆكان دەكات .
بەڵێ‌ بە هۆی هەموو فاكتەرانەوە كە ئێستا سەرەتاكەیەتی لە هەوڵی ئەوەدان هەر هیچ نەبێت لە پێنج ساڵی داهاتوودا كە دەستووری تازە دەستنیشانی كردووە بتوانن حوكمڕانی توركیا بكەن، چونكە لەو بڕوایەدان كە ئەم فاكتەرانە زیاتر گەشە بكەن ئەو كاتە ناتوانن متمانە و دەنگە پێویست بە دەستبهێنن هەرچەندە ئێستاش ناوەندەكانی ڕاپرسی لەو وڵاتەدا باس لەوەدەكەن كە لە خولی یەكەمی هەڵبژاردندا ئەردۆغان ناتوانێت ڕێژەی پێویستی 50+1 دەنگە دەنگدەران بەدەستبهێنێت بۆ ئەوەی ببێتەوە بە سەرۆك كۆمار و دەكەوێتەوە خوولی دووەم كە ئەویش ئەگەر لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان لە سەر كاندیدێكی بە هێز ڕێك بكەون كۆسپ و لەمپەری گەورە بۆ ئەرۆغان دەخوڵقێنن .

 273 جار بینراوە