سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » دۆستۆیڤسكی له‌ تاوان و سزادا خۆی دادگایی ده‌كات

دۆستۆیڤسكی له‌ تاوان و سزادا خۆی دادگایی ده‌كات

له‌م ماوه‌یه‌دا له‌ ئێران وه‌گێڕانێكی دیكه‌ی رۆمانی (تاوان و سزا)ی دۆستۆیڤسكی كه‌وته‌ بازاڕه‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن (پرویز شهدی)یه‌وه‌ كراوه‌ به‌ فارسی. له‌م گفتوگۆ كورته‌دا وه‌رگێڕی فارسی باسی تاوان و سزا و خه‌می دۆستۆیڤسكی ده‌كات.

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

*له‌م ماوه‌یه‌دا رۆمانی (تاوان و سزا) كه‌وتۆته‌ بازاڕه‌وه‌ كه‌ تۆ كردووته‌ به‌ فارسی. چ مانایه‌ك له‌م ده‌قه‌دا به‌ دیار و گرنگ ده‌زانیت كه‌ ده‌بێت له‌ یه‌كه‌م هه‌نگاوه‌وه‌ حسابی بۆ بكرێت؟
-دوو فیكر، دوو خه‌م، له‌ سه‌راپای ته‌مه‌نی و له‌ هه‌موو جێگایه‌ك و له‌ هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانیدا به‌ دوای دۆستۆیڤسكییه‌وه‌ن كه‌ بریتین له‌: هه‌ژاریی و سامان. هه‌ژاریی كه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو به‌دبه‌ختی و نه‌هامه‌تی و گه‌نده‌ڵییه‌ خێزانیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و هۆكاری ئالووده‌بوون به‌ مه‌شروب و به‌دڕه‌وشتییه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێ دزیی و تاوانیش بخرێنه‌ سه‌ر ئه‌مانه‌. سامانیش به‌دیهێنه‌ری خۆشگوزه‌رانیی و ده‌سه‌ڵاته‌. دۆستۆیڤسكی له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ ئاشنای هه‌ژاریی و ده‌ستكورتی بووه‌ و هه‌رگیز ده‌ستیان لێهه‌ڵنه‌گرتووه‌، كه‌واته‌ سه‌یر نییه‌ كه‌ خوازیاری ده‌سه‌ڵات بێت و ره‌مزی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ش، له‌ زیهنی راسكۆلینكۆفدا ناپلیۆنه‌. دۆستۆیڤسكی له‌و چوار ساڵه‌دا كه‌ له‌ زیندان له‌گه‌ڵ دز و پیاوكوژ و به‌دره‌وشته‌كاندا كۆت و پێوه‌ند كراوه‌، به‌ ئاشكرا رووبه‌ڕووی ئه‌م دوو دیاره‌ده‌یه‌، یان ئه‌م دوو خه‌مه‌ هه‌میشه‌ییه‌ بۆته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش كه‌ بۆ چێژی ئاژه‌ڵانه‌ ده‌ستیان داوه‌ته‌ پیاوكوشتن یان دزی یان به‌دڕه‌وشتی، به‌جۆرێك بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات یان هه‌وڵدان بۆ له‌ ده‌ستنه‌دانی له‌ هه‌وڵدا بوون. مه‌سه‌له‌ی پاره‌ و ناپلیۆن كه‌ هه‌ردووكیان نیشانه‌ی ده‌سه‌ڵاتن، پێكهاته‌یه‌كی هاوبه‌شیان هه‌یه‌. یه‌كه‌میان ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستده‌هێنێت و دووه‌میان به‌كاری ده‌هێنێت.

*تێڕوانینی دۆستۆیڤسكی بۆ چه‌مكی ئازادییش هه‌ر له‌م بیركردنه‌وه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت؟
-بیری ئازادیی به‌لای دۆستۆیڤسكی مێردمناڵه‌وه‌ به‌رزترین ئه‌ندێشه‌یه‌، به‌ڵام ئازادی به‌ گه‌نده‌ڵیی و به‌ره‌ڵایی به‌ده‌ستنایه‌ت، به‌ڵكو ته‌نیا به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستدێت. سه‌ده‌ی نۆزده‌، به‌ سه‌رهه‌ڵدانی رۆمانتیزم، زیاتر له‌ هه‌ر كاتێ باسی هه‌ژاریی و مناڵه‌كانی هه‌ژاری ده‌كات كه‌ بریتین له‌ گه‌نده‌ڵیی و به‌دڕه‌وشتی. چارڵز دیكنیز له‌ به‌ریتانیا و ئۆجین سو و فیكتۆر هۆگۆ له‌ فه‌ره‌نسا ئه‌وانه‌ بوون كه‌ یه‌كه‌مجار له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌یان نووسی و به‌سه‌رهاتی كه‌سانی بێبه‌ش و به‌دبه‌خت و برسی و نه‌خۆشیان گێڕایه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌لزاك-یش له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا باسی ئه‌م بابه‌ته‌ی كردووه‌، به‌ڵام به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌م هه‌موو چینه‌كانی كۆمه‌ڵگا ده‌گرێته‌وه‌.
*دۆستۆیڤسكی تا چ راده‌یه‌ك بایه‌خ به‌ واقیع ده‌دات و تا چه‌ندیش گرنگی به‌ خه‌یاڵ ده‌دات؟
-دۆستۆیڤسكی مرۆڤێكی واقیعبینه‌، له‌ دنیای خه‌یاڵدا ناژی. هه‌ژاره‌كانی ئه‌و مرۆڤی واقیعین كه‌ له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا رووبه‌ڕووی سه‌ختی زۆر ده‌بنه‌وه‌ و دۆستۆیڤسكی زیاتر له‌ هه‌ر نووسه‌رێكی روس بایه‌خ به‌و كه‌سانه‌ ده‌دات كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری ئازار ده‌چێژن، چونكه‌ خۆشی له‌وانه‌ و هه‌زاران فرسه‌خ له‌ تۆڵستۆی و تۆرگنیڤه‌وه‌ دووره‌ كه‌ خۆشگوزه‌ران و ده‌وڵه‌مه‌ندبوون. له‌ یاداشته‌كانیدا ده‌نووسێت: «به‌خته‌وه‌ریی له‌ خۆشگوزه‌رانیدا نییه‌، به‌خته‌وه‌ریی ته‌نیا به‌ ئازار چه‌شتن به‌ ده‌ستدێت. مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ نایه‌ته‌ دنیاوه‌ كه‌ به‌خته‌وه‌ر بێت، بۆ گه‌یشتن به‌ به‌خته‌وه‌ریی ده‌بێت به‌ ئازار و ناخۆشی به‌هاكه‌ی بدات. له‌م مه‌سه‌له‌یه‌دا هیچ نادادپه‌روه‌رییه‌ك له‌ ئارادا نییه‌، چونكه‌ ئاسووده‌یی ویژدان به‌ ئه‌زموون كاری كرده‌یه‌ و هه‌ر كه‌سێ ده‌بێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی خۆی هه‌وڵ بدات. یاسای هه‌میشه‌یی له‌م گۆی زه‌وییه‌ی ئێمه‌دا ئازارچه‌شتنه‌. به‌ڵام گه‌یشتن به‌م راستییه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ سه‌راپای ته‌مه‌نیدا تاقیده‌كاته‌وه‌، خۆشییه‌كی وه‌ها گه‌وره‌ دێنێ كه‌ مرۆڤ بۆ دانی به‌هاكه‌ی ده‌بێت ساڵه‌های ساڵ ئازار بچێژێت.»

*ئایا خه‌می دۆستۆیڤسكی له‌ (تاوان و سزا)دا باسكردنی تاوانه‌ وه‌كو دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی؟
-له‌ به‌سه‌رهاتی ئه‌م كوڕه‌ گه‌نجه‌دا (راسكۆلیكۆف) مه‌سه‌له‌ی تاوانكردن مه‌به‌ست نییه‌، به‌ڵكو ئه‌و په‌شیمانییه‌ ترسناكه‌ی دوای ئه‌وه‌ تووشی ده‌بێت، مه‌به‌سته‌. كوشتنی پیره‌ژنه‌ سوخۆره‌كه‌ و خوشكه‌ بێگوناهه‌كه‌ی كه‌ به‌ڕێكه‌وت دێته‌ شوێنه‌كه‌، زیاتر له‌ بیست لاپه‌ڕه‌ی ده‌قه‌كه‌ داگیر ناكات، به‌ڵام راسكۆلینكۆف له‌ زیاتر له‌ حه‌وت سه‌د لاپه‌ڕه‌دا به‌ده‌ست په‌شیمانی و ئازاری ویژدانه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ، له‌ كۆتایی رۆمانه‌كه‌شدا ئازادبوون له‌ ئازاری ویژدان (25) لاپه‌ڕه‌ی بۆ ته‌رخان كراوه‌، ئه‌ویش به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی. (لاپه‌ڕه‌كان به‌پێی وه‌رگێڕانه‌كه‌ی ئه‌م وه‌رگێڕه‌یه‌.) دیاره‌ دۆستۆیڤسكی هه‌رگیز باوه‌ڕی به‌ ئازادی ته‌واو نه‌بووه‌ له‌ ئازاری ویژدان. له‌ راستیدا ئه‌و (پلۆت) یان ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ی كه‌ بۆ رۆمانه‌كه‌ی هه‌یه‌ خودی تاوانه‌كه‌ نییه‌، به‌ڵكو ئه‌نجامه‌كه‌یه‌تی. له‌و نامه‌یه‌دا كه‌ بۆ سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری (په‌یك روس)ی ده‌نووسێت، ئاوا پلۆتی رۆمانه‌كه‌ی باس ده‌كات: «راپۆرتی ده‌روونیی تاوانێك كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی واقیعی ئه‌مساڵ روویداوه‌ و هه‌واڵه‌كه‌ی له‌ رۆژنامه‌دا بڵاوبۆته‌وه‌. گه‌نجێكی خوێندكار كه‌ له‌ زانكۆ ده‌ركراوه‌ و له‌وپه‌ڕی هه‌ژارییدا ده‌ژی، له‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و فه‌رامۆشكردنه‌ی له‌و هه‌موو بێبه‌شكردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، له‌ ئه‌نجامی ناهاوسه‌نگیی ده‌روونیی و له‌ ژێر كاریگه‌ریی تیۆره‌ ته‌مومژاویی و گوماناوییه‌كاندا كه‌ له‌ هه‌موو جێگایه‌ك بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، بۆ كۆتاییهێنان به‌و دۆخه‌ غه‌مگینه‌ بڕیار ده‌دات، تاوانێك بكات… پیره‌ژنێكی سووخۆر له‌به‌رچاو ده‌گرێت كه‌ ناڕه‌سه‌ن و زۆربڵێیه‌ و زۆر ره‌زیل و به‌رچاوته‌نگه‌ و بۆ به‌ڕاست نیشاندانی كاره‌كه‌ی به‌ خۆی ده‌ڵێت: ئه‌م ژنه‌ زالوو ئاسایه‌ چ به‌هایه‌كی هه‌یه‌ كه‌ بژی؟ ته‌نانه‌ت بۆ یه‌ك كه‌سیش له‌م دنیایه‌دا سوودی ده‌بێت؟… «
بڕیار ده‌دات بیكوژێت، پاره‌و ئاڵتوونه‌كانی بدزێت و دایكه‌ داماوه‌كه‌ی كه‌ له‌ شارۆچكه‌یه‌كی دووره‌ده‌ست به‌ هه‌ژاریی ده‌ژی و خوشكه‌كه‌ی كه‌ له‌ ناچاریدا ده‌یه‌وێ شوو به‌ پیاوێكی ده‌وڵه‌مه‌ند بكات، رزگار بكات… مانگێك به‌سه‌ر كوشتنی پیره‌ژنه‌كه‌دا تێده‌په‌ڕێت و كه‌س گومانی لێناكات، ئه‌وسا كاریگه‌ریی ده‌روونیی تاوانه‌كه‌ وه‌كو ئازاری ویژدان به‌رۆكی ده‌گرێت…»

*بۆچی ئه‌م رۆمانه‌ هه‌میشه‌ ده‌خوێنرێته‌وه‌ و به‌ یه‌كێك له‌ گرنگترین به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت؟
-دۆستۆیڤسكی له‌ هه‌موو رۆمانه‌كانیدا، ئه‌ویش نه‌ك له‌ خاسیه‌كانی یه‌ك كاره‌كته‌ردا، به‌ڵكو له‌ خاسیه‌كانی چه‌ندین كاره‌كته‌ردا، به‌شێوه‌ و سه‌ر و سیما و باری كۆمه‌ڵایه‌تی جۆراو جۆره‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ قاڵبی كاره‌كته‌ره‌ ژنه‌كانی رۆمانه‌كانیشیدا ده‌رده‌كه‌وێـت و له‌ رێگه‌ی ئه‌وانه‌وه‌، رووداوه‌كانی ژیانی و بیروبۆچوونه‌كانی ده‌رده‌بڕێت. به‌ڵام له‌ تاوان و سزادا خۆی دادگایی ده‌كات. راسته‌ پیاوی نه‌كوشتووه‌ و دزی نه‌كردووه‌، به‌ڵام ئه‌و ئیشانه‌ی كردوێتی، قومار، ده‌ستدرێژیی، خیانه‌ت و زۆر ئیشی دیكه‌، بارێكی قورسن به‌سه‌ر ویژدانییه‌وه‌. خۆی ده‌ڵێت: «ویستومه‌ بیروبۆچوونه‌كانم بخه‌مه‌ مێشكی كه‌سێكی خوێنده‌واری نه‌وه‌ی نوێوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و بیروبۆچوونانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاوتر و بێچه‌ندوچوونتر ده‌ركه‌ون.» گه‌رچی پیاوی نه‌كوشتووه‌ و دزی نه‌كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ست هه‌ژاریی و بێبه‌شكردنی درێژخایه‌ن رزگاری بێت، گه‌رچی شه‌و و رۆژ بیروبۆچوونه‌كانی به‌شێوه‌ی رۆمان خستۆته‌ سه‌ر كاغه‌ز، ئه‌ویش له‌ به‌رامبه‌ر بژێوییه‌كی مه‌مره‌ و مه‌ژیدا، كه‌ سووده‌كه‌ی بۆ كه‌سانی تر بووه‌، له‌ ئه‌نجامی ئه‌مه‌دا رق و كینه‌ی له‌ دڵ گرتووه‌ و بیری تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی له‌م هه‌موو ناداپه‌روه‌رییه‌ له‌ مێشكیدا خه‌مڵاندووه‌. مه‌سه‌له‌ی پاره‌به‌ده‌ستهێنان ئیتر به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێـت. له‌ زۆربه‌ی رۆمانه‌كانیدا هه‌یه‌. راسكۆلینكۆف له‌م رۆمانه‌دا، له‌ هه‌موو كاره‌كته‌ره‌كانی دیكه‌ی رۆمانه‌كانی زیاتر له‌ نووسه‌رەوە نزیكه‌. گه‌نجێكی خاوه‌ن فكره‌ كه‌ ده‌یه‌وێ به‌ ته‌نیا له‌ دژی رژێمی لاوازكوژ و زۆرداری روسیا راپه‌ڕین بكات، بگاته‌ ده‌سه‌ڵات و سامان، خۆشگوزه‌ران بێت و له‌ ناز و نیعمه‌تدا بژی، له‌ هه‌موو كه‌سێ زیاتر له‌ خوڵقێنه‌ره‌كه‌ی واته‌ له‌ دۆستۆیڤسكی ده‌چێت. له‌سه‌روو هه‌مووشیانه‌وه‌، ئه‌و بیروبۆچوونه‌ ناكۆكانه‌یه‌ كه‌ له‌ كه‌لله‌یدایه‌: له‌لایه‌كه‌وه‌ رازی و ملكه‌چ وه‌كو مه‌سیح، پاك و بێگوناه وه‌كو مرێم، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ حه‌ز و ئاره‌زووی هه‌یه‌ بۆ دنیای مادی و مه‌عنه‌وی، گه‌یشتن به‌ سامان و ده‌سه‌ڵات، هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌م رۆمانه‌دا هه‌ن كه‌ به‌ڕووكه‌ش ساده‌یه‌، به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕۆكدا زۆر قووڵ و ئاڵۆزه‌.
سه‌رچاوه‌: www.parsehbook.com

 111 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*