سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » بۆچی كتێبه‌كه‌ی كاروان كاكه‌سوور گرنگه‌؟

بۆچی كتێبه‌كه‌ی كاروان كاكه‌سوور گرنگه‌؟

غه‌مگین خدر

كتێبی (گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی كاتی بۆ دایه‌لۆگێكی به‌رده‌وام) كه‌ له‌ نووسینی نووسه‌ر و رۆماننووس (كاروان عومه‌ر كاكه‌سوور)ه‌ (1)
مێتۆدی ئیشكردنی نووسه‌ر له‌م كتێبه‌دا له‌سه‌ر دوو بنه‌مای گرنگه‌:
یه‌كه‌میان: میتۆدی پرسیاركردن.
دووه‌میان: میتۆدی راڤه‌كردنی چه‌مكه‌كان.
به‌ بڕوای من تا خۆمان له‌ رێی پرسیاركردنه‌وه‌ به‌یان نه‌كه‌ین و نه‌پرسین بۆچی؟ ئه‌وه‌ رازین به‌مجۆره‌ی كه‌ هه‌ین، رازین به‌وه‌ی كه‌ جۆرێك له‌ كۆیلایه‌تیمان قبووڵ كردووه‌. چۆن پرۆسه‌ی پرسیاركردن له‌ ره‌هه‌ندێكی نادیاره‌وه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێت به‌ خاڵی دیاربوون. ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌وه‌دا كورت ده‌بێته‌وه‌، ئایا ئه‌و ئایدیایانه‌ی هه‌ن بۆ ئه‌وه‌ن پیرۆز بكرێن و ده‌ستی پێوه‌ بگرین، یان تێكیبشكێنین؟ بۆیه‌ ره‌خنه‌گری میللی هه‌م نایه‌وێت خۆی پرسیار له‌ خۆی بكات و هه‌میش نایه‌وێت كه‌س پرسیاری ئاڕاسته‌ بكات؟ لێره‌دا پرسیارێكی جه‌وهه‌ری خۆی قووت ده‌كاته‌وه‌: ئایا هه‌ر به‌ راست ئێمه‌ ده‌توانین خۆمان له‌ پرسیاركردن بدزینه‌وه‌؟ ئایا مرۆڤی ره‌سه‌ن له‌ پرسیاركردن ده‌ترسێت؟ ئایا كه‌سێك ساڵانه‌ دوو سێ كتێب بخاته‌ بازاڕه‌وه‌، له‌ پرسیاركردن خۆی ده‌شارێته‌وه‌؟ ئایا پرسیار گرنگ نییه‌؟ ئایا هێزی پرسیاركردن له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌یدایه‌؟ ئایا وه‌ڵام له‌ پرسیار گرنگتره‌؟
ئه‌وه‌ی له‌م كتێبه‌دا به‌ وردی و له‌ چه‌ندان گۆشه‌ی جیاوازه‌وه‌ روانینی بۆ كراوه‌، هاوكات به‌ چه‌ندان نموونه‌ی بیردۆز و فه‌یله‌سووفان ده‌وڵه‌مه‌ند كراوه‌، چه‌مكی پرسیاركردنه‌. ئایا به‌ر له‌وه‌ی بنووسین، پێویست ناكات بپرسین: بۆچی ده‌نووسین؟ ئایا ئه‌وه‌ ئه‌و پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌ نییه‌ كه‌ زۆر له‌ بیرمه‌ند و نووسه‌ران ئاراسته‌ی خۆیانی ده‌كه‌ن؟ بۆیه‌ لێره‌دا پرسیاركردن بایه‌خێكی گرنگی پێدراوه‌.
له‌باره‌ی خاڵی دووه‌مه‌وه‌ كه‌ مێتۆدی راڤه‌كردنی چه‌مكه‌كانه‌، ئه‌مه‌ ئه‌و چه‌مكانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ره‌خنه‌نووسی میللی بۆ قه‌به‌ نیشاندانی نووسین فڕێیان ده‌دات، به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌ فلته‌ری مه‌عریفه‌یه‌كی به‌هێزدا تێبپه‌ڕن، ده‌ئاخنرێنه‌ ناو رسته‌كانه‌وه‌. بۆیه‌ مافی هه‌ر خوێنه‌رێكه‌ بپرسێت و له‌باره‌ی ئه‌و چه‌مكانه‌وه‌ پرسیار بكات؟

بۆچی ئه‌م كتێبه‌ گرنگه‌؟
ئه‌م كتێبه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ شێوه‌ی نامه‌دا بۆ كه‌سێكی دیاریكراو نووسراوه‌ و به‌سه‌ر چه‌ندان به‌شی سه‌ربه‌خۆ و ته‌واوكاریی یه‌كتردا دابه‌ش بووه‌، به‌ڵام رێبه‌رێكیشه‌ بۆ كۆی ئه‌و ره‌خنه‌نووسانه‌ی به‌ ئایدیا و زمانی میللی ده‌نووسن. ئه‌م كتێبه‌ پرۆسه‌یه‌كی مه‌عریفی دوولایه‌نه‌یه‌، واته‌ هه‌م نووسه‌ری ده‌ق و هه‌م كه‌سی ده‌ق ئاراسته‌كراو (ره‌خنه‌ ئاراسته‌كراو – نامه‌ ئاراسته‌كراو) تێیدا به‌شدارن، بۆیه‌ كتێبه‌كه‌ بۆ هه‌ر یه‌كێك گرنگه‌ و خوێنه‌ریش وه‌ك پرۆسه‌ی ته‌واوكردنی ده‌قه‌كه‌یه‌.
نووسه‌ر له‌م كتێبه‌دا هێنده‌ به‌ وردی چه‌مكه‌كان راڤه‌ ده‌كات و لێكیان ده‌كاته‌وه‌ و هه‌ڵوه‌سته‌ی جیاوازیان له‌سه‌ر ده‌كات، بۆ هه‌ر یه‌كێك كه‌ خه‌ریكی كاری هونه‌ری ره‌خنه‌گرتنه‌، گرنگه‌. چونكه‌ له‌ دوای خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ سڵ له‌ وشه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ و به‌ ئاسانی نایخه‌ینه‌ سه‌ر كاغه‌ز. له‌وه‌وه‌ ته‌واو درك به‌م راستییه‌ ده‌كه‌ین كه‌ نووسین به‌رپرسیارێتییه‌، ئه‌گه‌ر نه‌مانتوانی ئه‌و به‌رپرسیارێتییه‌ هه‌ڵبگرین، باشتره‌ هه‌وڵی نووسین و بڵاوكردنه‌وه‌ نه‌ده‌ین، به‌ڵكو هه‌وڵی تێپه‌ڕاندنی ئه‌و دۆخه‌ چه‌قبه‌ستووه‌ بده‌ین.
بۆ هه‌موو وشه‌یه‌ك كه‌ ده‌ینووسین ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، بۆ سه‌رچاوه‌كه‌ی. ئاخر نالوێت بنووسین: هایدیگه‌ر وا ده‌ڵێت! كه‌چی نه‌شزانین له‌ كوێدا وای گوتووه‌ و كۆنتێكسته‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ نه‌زانین چییه‌ و چی تێدا هاتووه‌. كه‌ ده‌ستمان به‌ وشه‌وه‌ گرت، بۆ هه‌موو چه‌مكێك سه‌یری جیاوازییه‌ فیكری و كولتوورییه‌كان ده‌كه‌ین، هیچ راستییه‌ك وه‌پێش راستییه‌كی تردا ناده‌ین، چه‌مكی وه‌ڵام به‌ گرنگتر دانانێین له‌ چه‌مكی پرسیار. تێده‌گه‌ین نووسین به‌رپرسیاریه‌تییه‌ و هه‌موومان ناتوانین ئه‌و به‌رپرسیارێتییه‌ سه‌خته‌ هه‌ڵبگرین. بۆیه‌ ئه‌م كتێبه‌ گرنگه‌ بۆ ئێسته‌ و داهاتووی ئه‌ده‌بیاتی كوردی، چونكه‌ بۆ هه‌ر چه‌مكێك چه‌ندان په‌ره‌گرافی فه‌یله‌سووف و بیردۆزی جیاوازی به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌.
پێویسته‌ هه‌ر نووسه‌رێك به‌ر له‌وه‌ی ده‌ست به‌ كاری ره‌خنه‌ بكات، ئه‌و كتێبه‌ بخوێنێته‌وه‌. له‌وه‌وه‌ تێده‌گه‌ین ره‌خنه‌گرتن بڕیاردان نییه‌ و سڕینه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو پرسیاركردن و ڕاڤه‌كردنی ئه‌ودیوی تێكسته‌، یان وردكردنه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی چه‌مكه‌كانه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی وه‌ك سه‌رنج ده‌مێنێته‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی نووسه‌ر له‌م كتێبه‌دا كاری له‌سه‌ر ده‌كات، ته‌واو جیاوازه‌ له‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی (دریدا) تیۆرییه‌كه‌ی له‌سه‌ری دامه‌زراندووه‌. بۆیه‌ گرنگه‌ له‌ سه‌روه‌ختی خوێندنه‌وه‌دا وه‌به‌ر جیاوازی بكه‌وین، چۆن تا وه‌به‌ر جیاوازی نه‌كه‌وین، ناتوانین گفتوگۆ بكه‌ین و چه‌مكی پرسیاركردنمان پێ گاڵته‌یه‌كی منداڵانه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر زیاتر بپرسین: ئایا گرنگی ئه‌و كتێبه‌ بۆ ئێسته‌ و داهاتووی ئه‌ده‌بیاتی كوردی له‌ كوێدایه‌؟ بێگومان ئه‌و كتێبه‌ رێبه‌رێكی ته‌ندروست و پڕ مه‌عریفی و زانیاریی ده‌بێت بۆ كاری ره‌خنه‌گری. هه‌ر له‌ ڕێی ئه‌و كتێبه‌وه‌ وه‌ك نووسه‌رێك، یان خوێنه‌رێك وه‌به‌ر ئه‌و راستییه‌ ده‌كه‌وین كه‌ ئایا ئێمه‌ له‌ كوێی نووسین و خوێندنه‌وه‌داین؟ ئایا تا ئێسته‌ له‌ خۆمان پرسیوه‌ ئێمه‌ له‌ كوێی ئه‌ده‌بیاتداین؟
ئه‌گه‌ر هونه‌ری ره‌خنه‌گرتن بلوێت به‌ ئاڕاسته‌ی شه‌قام و چایخانه‌ و میله‌تدا بڕوات، ئه‌وه‌ به‌لای ره‌خنه‌گری میلییه‌وه‌ ئاساییه‌ به‌ نووسه‌رێك بڵێت: (كۆیله‌). به‌ چیرۆكنووسێك بڵێت: (ئه‌حمه‌ق). به‌ ڕۆماننووسێك بڵێت: (موفلیس). به‌ شاعیرێك بڵێت: (تڕۆهات).
ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌، نووسه‌ر له‌م كتێبه‌دا ئه‌گه‌رچی به‌یاننامه‌ی ئه‌وه‌ی بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ واز له‌ نووسین و خوێندنه‌وه‌ی كوردی دێنێت، به‌ڵام دوای (گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی كاتی بۆ دایه‌لۆگێكی به‌رده‌وام) نه‌هاتووه‌ ئاستی زمان بهێنێته‌ ئاستی زمان و تێگه‌یشتنی ره‌خنه‌گری میللی. نووسه‌ر خۆیشی له‌ كتێبه‌كه‌دا ئه‌و راستییه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ و ده‌نووسێت: «(2) وه‌ك پێشتر گوتم من له‌م دنیایه‌دا هه‌موو شتێك له‌ ده‌ست ده‌ده‌م، بێجگه‌ له‌ زمان.
له‌و كاته‌وه‌ی وازم هێنا و له‌ دۆخێكی ناله‌باردا بووم، تۆی ره‌خنه‌گر ده‌رفه‌ته‌كه‌ت قۆسته‌وه‌ و هێرشت كرده‌ سه‌رم، هێشتا ئه‌و زمانه‌م له‌ ده‌ست نه‌دا و نه‌هاتم له‌ هه‌مان ئاستی زمانی تۆدا به‌كاری بهێنم. وه‌ك بینیمان زمان لای (هایدیگه‌ر) واته‌ بوون. زمان بوونی منه‌. ئه‌وه‌ی بوونی ره‌سه‌نی هه‌بێت، زمان له‌ ده‌ست نادات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بوونی ساخته‌ی هه‌بێت، هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ نه‌بووه‌ته‌ خاوه‌نی زمان، تا ترسی له‌ ده‌ستدانی هه‌بێت». ئایا ئاستنزمی زمانی ره‌خنه‌گر، ده‌توانێت مه‌عریفه‌ و هزری گه‌وره‌ له‌ نووسیندا به‌رهه‌م بهێنێت؟ ئایا ئه‌وه‌ لۆجیكه‌ بڵێین هه‌موو زمانێك توانای به‌رهه‌مهێنانی فیكری گه‌وره‌ی هه‌یه‌؟

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:

گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی كاتی بۆ دایه‌لۆگێكی به‌رده‌وام – ره‌خنه‌یی– كاروان عومه‌ر كاكه‌سوور. له‌ بڵاوكراوه‌كانی (ماڵی وه‌فایی). چاپی یه‌كه‌م 2019.
هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو. لاپه‌ڕه‌ 339.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

مــه‌ره‌كــه‌بی ئاســمانی

حسب الله یحیی‌ پێشكه‌شه‌ به‌ رۆحی شاعیر عه‌باس به‌دری له‌ ...