سەرەکی » کەلتوور » رێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ ئه‌كادیمیای‌ كوردی‌

رێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ ئه‌كادیمیای‌ كوردی‌

د. ئیبراهیم خه‌لیل ئه‌لعه‌لاف*

له‌ مانگی‌ ئابدا بوو سه‌ردانی‌ ئه‌كادیمیای‌ كوردیم كرد له‌ هه‌ولێر‌و چاوم كه‌وت به‌ د. عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی‌ برام كه‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌كادیمیاكه‌یه‌، له‌و سه‌ردانه‌دا ژماره‌یه‌كی‌ زۆر كتێبم به‌ دیاریی وه‌رگرت، سوپاسی‌ ئه‌كادیمیای‌ كوردی‌ ده‌كه‌م‌و هیوادارم هه‌میشه‌ دره‌وشاوه‌ بێت، یه‌كێك له‌و كتێبانه‌ی‌ به‌ دیاریی وه‌رم گرت‌و له‌ شێوه‌‌و ناوه‌رۆكیشدا كتێبێكی‌ جوان‌و نازدار بوو، ئه‌ویش كتێبه‌كه‌ی‌ خۆشنووسی‌ گه‌وره‌ی‌ كورد مامۆستا محه‌مه‌د عوسمان عه‌زیز زاده‌، ناسراو به‌ محه‌مه‌د زاده‌ بوو به‌ ناونیشانی‌ (الكتابه‌ العربیه‌ وفنونها اصلها وفصلها) واته‌ رێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌‌و ره‌چه‌ڵه‌كه‌كه‌ی‌.
كتێبه‌كه‌ له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ ئه‌كادیمیای‌ كوردییه‌، ژماره‌ 264ی‌ وه‌رگرتووه‌‌و چاپی‌ 2014یه‌، مامۆستا محه‌مه‌د عوسمان عه‌زیز زاده‌ی‌ خۆشنووس، له‌ هه‌مان كاتدا دیزاینه‌ر‌و رۆژنامه‌نووس ساڵی‌ 1946 له‌ شاری‌ هه‌ولێر له‌ دایك بووه‌، ده‌رچووی‌ به‌شی‌ زمانی‌ كۆلێژی‌ ئادابی‌ زانكۆی‌ به‌غدایه‌، ئه‌ندامی‌ سه‌ندیكای‌ رۆژنامه‌نووسانی‌ عیراق‌و كۆمه‌ڵه‌ی‌ خۆشنووسانی‌ كوردستان‌و چه‌ند رێكخراوێكی‌ پیشه‌یی تریشه‌.
كتێبه‌كه‌ له‌سه‌ر كاغه‌زی‌ ئارت چاپ كراوه‌، كتێبێكی‌ جوانه‌‌و باس له‌ نووسین‌و رێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌ ده‌كات له‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌رهه‌ڵدانییه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ جاهلیه‌تدا‌و پاشان له‌سه‌رده‌می‌ هاتنی‌ ئیسلام‌و په‌یدابوونی‌ قورئاندا‌و رۆڵی‌ قورئان له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ نووسین‌و هونه‌ری‌ خۆشنووسی‌‌و ئیمزا‌و وێنه‌ی‌ نووسینی‌ قورئان‌و خه‌ته‌كه‌ی‌‌و رۆڵی‌ هه‌ریه‌ك له‌ كوفه‌‌و به‌سره‌ له‌و وێنانه‌ له‌ سایه‌ی‌ ئیسلامدا، هه‌روه‌ها به‌ناوبانگترین قوتابخانه‌كانی‌ خه‌ت‌و خۆشنووسی‌ كۆنی‌ له‌خۆ گرتووه‌ وه‌ك قوتابخانه‌ی‌ شامی‌، عه‌باسی‌، سلجوقی‌، عوسمانی‌، میسری‌، ئێرانی‌‌و مه‌غریبی‌، دواتر دێته‌ سه‌ر باسی‌ نه‌ریتی‌ چاپ‌و چاپخانه‌ لای‌ عه‌ره‌ب‌و راگه‌یاندنی‌ نووسرا‌و‌و بینرا‌و‌و كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ده‌ست‌و قه‌ڵه‌می‌ خۆشنووسه‌ به‌تواناكان.
جگه‌ له‌وه‌ش كاریگه‌رییان له‌سه‌ر شه‌قڵ به‌ستنی‌ پیتی‌ عه‌ربی‌‌و شێوه‌ی‌ پیته‌كان له‌ چاپدا‌و دوای‌ ئه‌وه‌ش باس له‌و نه‌ته‌وانه‌ ده‌كات كه‌ پیتی‌ عه‌ره‌بییان به‌كارهێناوه‌، له‌گه‌ڵ هه‌وڵی‌ داهێنانی‌ پیتی‌ نوێی‌ عه‌ره‌بی‌‌و كورتكردنه‌وه‌ی‌ پیته‌كان‌و پاشان دێته‌ سه‌ر كۆمپیوته‌ر‌و كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر جۆره‌كانی‌ خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌‌و په‌ره‌پێدانی‌‌و نه‌خشاندنی‌ ژماره‌‌و نه‌خش‌و نیگار‌و هه‌روه‌ها زمانی‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی‌ خۆیان عه‌ره‌ب نین به‌ڵام ره‌نگدانه‌وه‌یان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر پیته‌ عه‌ره‌بییه‌كان، دواتر دێته‌ سه‌ر خۆشنووسه‌ هاوچه‌رخه‌كان‌و پێشكه‌وتنی‌ خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ هاوچه‌رخ.
كتێبه‌كه‌ پڕه‌ له‌ وێنه‌ی‌ جوان‌و شێوه‌‌و نیگاری‌ جۆرا‌وجۆر، نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی‌ سه‌رچاوه‌‌و به‌دواداچوونی‌ خۆیه‌وه‌، به‌و پێیه‌ش كه‌ كه‌سێكی‌ ئه‌زمواره‌‌و خاوه‌ن ئه‌زموونێكی‌ فراوانه‌ له‌ بواری‌ خۆشنووسی‌‌و هونه‌ره‌كانی‌ چاپ‌و زه‌خره‌فه‌‌و رازاندنه‌وه‌دا، جوانكارییه‌كی‌ بێوێنه‌ی‌ پێشكه‌ش كردووه‌، هه‌روه‌ها به‌و پێیه‌ی‌ شاره‌زاییه‌كی‌ زۆر باشی‌ له‌ كۆمپیوته‌ردا هه‌یه‌‌و باش ده‌زانێ كه‌ خزمه‌تێكی‌ زۆری‌ به‌ پیتی‌ عه‌ره‌بی‌‌و رێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌ كردووه‌‌و یارمه‌تیده‌ر بووه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ به‌ جیهاندا.
به‌ڵێ ئه‌وه‌ نووسین بوو مێژووی‌ بۆ گه‌لان دروست كرد. نووسین پێوه‌ری‌ پێشكه‌وتنی‌ شارستانییه‌، مرۆڤ نووسین به‌كار ده‌هێنێت بۆ گوزارشت كردن له‌ ناخۆی‌ خۆی‌‌و دواتر گواستنه‌وه‌ی‌ ئه‌و هه‌سته‌ بۆ ئه‌وانی‌ دی‌، نووسین له‌ هه‌زاره‌ی‌ چواره‌می‌ پێش زایینه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌، سه‌ره‌تا ساده‌ بووه‌‌و نووسینی‌ وێنه‌یی بووه‌، پاشان بوو به‌ هێما‌و دواتریش ده‌نگ‌و بڕگه‌، تا گه‌یشته‌ ئه‌م شێوازه‌ی‌ ئه‌مڕۆ پێی‌ ده‌نووسین، ئه‌و زانایانه‌ راستیان فه‌رمووه‌ كه‌ ده‌ڵێن نووسین مه‌زنترین داهێنانی‌ مرۆڤه‌، ئیبن خه‌لدونی‌ فه‌یله‌سوفی‌ گه‌وره‌ی‌ عه‌ره‌بیش ده‌ڵێ: نووسین پیشه‌سازییه‌‌و پیشه‌سازییه‌كی‌ به‌شكۆشه‌. رێنووسنی‌ عه‌ره‌بی‌‌و خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌هۆی‌ ئایینی‌ ئیسلامه‌وه‌ بڵاوبۆوه‌، ئه‌و ئایینه‌ی‌ دینێكی‌ جیهانییه‌‌و زۆر گه‌ل‌و نه‌ته‌وه‌ باوه‌ڕیان پێهێنا‌و به‌هۆی‌ ئه‌وه‌شه‌وه‌ نووسین‌و رێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌ بووه‌ به‌شێك له‌ كه‌لتووریی نه‌ته‌وه‌ییان.
به‌م شێوه‌یه‌ نووسه‌ر هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو باس له‌ پێشكه‌وتن‌و په‌ره‌سه‌ندنی‌ نووسینی‌ عه‌ره‌بی‌ ده‌كات، له‌ سه‌رده‌می‌ جاهلیه‌وه‌ تا ده‌گات به‌ خه‌ته‌ عه‌ره‌بییه‌ كلاسیكییه‌كان، هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ر خه‌تی‌ كوفی‌ ده‌كات‌و دێته‌ سه‌ر باسی‌ خه‌تی‌ سولس‌و نوسخ‌و ئیجازه‌‌و دواتر خه‌تی‌ نه‌سته‌علیق‌و دیوانی‌‌و خه‌تی‌ سیاقه‌ت‌و خه‌تی‌ روقعه‌، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌و خه‌تانه‌ باس ده‌كات‌و دواهه‌مینیان كه‌ خه‌تی‌ روقعه‌یه‌ به‌ ساده‌ترین‌و ئاسانترین خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ داده‌نرێت.
نووسه‌ر بۆ نووسینی‌ كتێبه‌كه‌ی‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سه‌ر ژماره‌یه‌كی‌ زۆر سه‌رچاوه‌‌و ژێده‌ری‌ عه‌ره‌بی‌‌و توركی‌‌و فارسی‌‌و كوردی‌، له‌وانه‌ش كتێبه‌كانی‌ د. ئیبراهیم جومعه‌، د. ئه‌حمه‌د حسێن ئه‌لساوی‌، مامۆستا باسم زه‌نون، د. ئه‌دهام محه‌مه‌د حه‌نه‌ش، حاجی‌ خه‌لیل ئه‌لزه‌هاوی‌، هاشم ئه‌لخه‌تات، د. ئه‌یاد ئه‌لحسێنی‌، مامۆستا تركی‌ عه‌تیه‌ عه‌بود ئه‌لجبوری‌، مامۆستا حه‌سه‌ن قاسم حه‌به‌ش، مامۆستا سالم محه‌مه‌د ئه‌لئه‌حمێده‌، د. سوهه‌یله‌ یاسین ئه‌لجبوری‌، مامۆستا فه‌وزی‌ سالم عه‌فیفی‌، شێخ محه‌مه‌د تاهیر ئه‌لكوردی‌، مامۆستا مه‌حمود شوكور ئه‌لجبوری‌، مامۆستا ناجی‌ زینه‌دین ئه‌لمه‌سره‌ف، د. یه‌حیا وه‌هیب ئه‌لجبوری‌.
له‌م كتێبه‌دا به‌شێك به‌ زمانی‌ ئینگلیزی‌ نووسراوه‌، كه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ 253وه‌ ده‌ست پێده‌كات تا لاپه‌ڕه‌ 336 سه‌رباری‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ كتێبه‌كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك كاری‌ هونه‌ری‌‌و نه‌خش‌و نیگاری‌ جوانی‌ نووسه‌ر رازاوه‌ته‌وه‌.
خاڵێك كه‌ نووسه‌ر له‌ كۆتایی كتێبه‌كه‌یدا جه‌ختی‌ له‌سه‌ر كردۆته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ ده‌بێ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ مێژوویی ده‌رچێت‌و بخرێته‌ چوارچێوه‌ی‌ هونه‌ریی مێژووییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بكرێت، ئه‌و كات خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌ توانایدا ده‌بێت جیهانی‌ هونه‌ریی تایبه‌ت به‌ خۆی‌ دروست بكات. له‌و باوه‌ڕه‌دام ئه‌وه‌ خه‌ونی‌ كۆمه‌ڵێك له‌ خۆشنووسه‌ هاوچه‌رخه‌كان‌و خودی‌ نووسه‌ریشه‌. نووسه‌ر له‌م كتێبه‌یه‌وه‌ ئه‌زموونێكی‌ گرنگی‌ خستۆته‌ روو. ده‌ستخۆشی‌ له‌م ماندووبوونه‌ی‌ ده‌كه‌م‌و سوپاسی‌ ئه‌كادیمیای‌ كوردیش ده‌كه‌م كه‌ كتێبه‌كه‌یان‌و به‌و شێوازه‌ جوانه‌ چاپ‌و بڵاو كردۆته‌وه‌، كه‌ نیشانه‌ی‌ گرنگیی‌و پێشكه‌وتوویی خه‌تی‌ عه‌ره‌بییه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌ڵكو ره‌هه‌ندێكی‌ جیهانیشی‌ به‌ خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ به‌خشیوه‌، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ قورئان به‌م خه‌ته‌ نووسراوه‌، ئه‌وه‌ش دڵنیامان ده‌كاته‌وه‌ كه‌ خه‌تی‌ عه‌ره‌بی‌ هه‌ر ده‌مێنێت، كارا‌و دینامیكیی ده‌بێت ‌وله‌ توانایدا ده‌بێت خۆی‌ بگونجێنێت له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنه‌كانی‌ زانست‌و هونه‌ر‌و ته‌كنۆلۆژیادا.

*مامۆستای‌ مێژووی‌ نوێ له‌ زانكۆی‌ موسڵ

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

سینەماچی؟!

هاوار مستەفا خان بەشی بیست و هەشت لەژێر ناوی» سینەما..چی؟!» ...