سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » چین چۆن بوو بە وڵاتە زلهێزەكەی جیهان؟ كێ بوون ئەوانەی گەیاندیان بەم رۆژە؟

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

چین چۆن بوو بە وڵاتە زلهێزەكەی جیهان؟ كێ بوون ئەوانەی گەیاندیان بەم رۆژە؟

كۆرسی كوردستانی نوێ‌ لەبارەی (دۆسێی چین) بۆ باڵیۆز د.محەمەد سابیر

لەم دووتوێیەدا

لەچوارچێوەی چالاكییەكانی رۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، بۆ رێكخستنی كۆڕو سیمینارو كۆرس، لەماوەی رابردوودا بەهاوكاری هۆڵی خاك، لەدوو كاتی جیادا، دوو كۆرسی لەبارەی (دۆسێی چین) بۆ باڵیۆز د. محەمەد سابیر بەڕێوەچوو، كە بەسەر چەند تەوەرێكدا دابەشكرابوو، تەوەری یەكەم: وڵاتی چین لە ئیمپراتۆرییەوە تا كۆماری گەلی چین لەمێژووییەوە و تەوەری دووەمیش بریتی بوو لە شیكاری بۆ سیستمی سیاسی چین و دامەزراندنی كۆماری گەلی چین و قۆناغەكانی گۆڕانكاری لە چینی سۆسیالیستی و قۆناغی دوای ماوچی تۆنگ تاوەكو ئێستاو دابەشبوونی ئیداری و دامەزراوەكان و پەیوەندی نێوان حزب و حكومەت لە ئەزموونی چیندا.
لە كۆرسی دووەمیشدا كە هەر لەهۆڵی خاك بەڕێوەچوو، تەوەری سەرەكی بریتی بوو لە ئابووری چین و بەراوردكاری ئابوری دەوڵەت و بازاڕی سەرمایەداری و پەیوەندی چین بە ئابووری جیهانەوە.
تێبینی:
لە تەفریغ كردنی بەشی یەكەمی ئەم كۆرسەدا، چەند هەڵەیەكی تایپ روویدابوو، لەكاتی چاپكردنیدا وەكو كتێب ئەو هەڵانە راست دەكرێنەوە بەو بۆنەیەشەوە داوای لێبووردن لە خوێنەران دەكەین.
دوای كورسی یەكەم، چەند تێبییەك و سەرنج و پرسیارێك لەلایەن ئامادەبووانەوە، دروستبوو لەسەر كۆرسەكەو پاشان، لەلایەن د.محەمەد سابیرەوە وەڵام درانەوە:
2-3

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

مەلا یاسین:
زۆر سوپاس بۆ كوردستانی نوێ، دەزگای خاك و كاك حەمە سابیر بۆ ڕونكردنەوەو موحازەرەكەی، بە ڕاستی یەكەم تێبینیم ئەوەیە من وام ئەزانی شت زۆر ئەزانم دیارە كاكە حەمە بۆی دەرخستم كەزۆر كەم ئەزانم، بەڕاستی سوپاسی ئەكەم و زانیاری زۆر بە سودی تیا بوو من تێبینی یەكەمم ئەوەیە جەنابت باست كرد كە گەندەڵی زیاتر لە هەزار ساڵ پێش زاینییەوە لە چیندا هەبووەو چینییەكان موحارەبەیان كردووە، هەروەها باسی ئەوەشت كرد شەڕی ناوخۆ لە پێش ماوتسیتۆنگ و لە كاتی خەباتی رزگاری خوازی چینیشدا بەسەركردایەتی ماوتسیتۆنگ ئەو فەترانە دروست بووە ئێمە شتەكەمان پێچەوانە كردوەتەوە، ئێمە شەڕی ناوخۆكەمان كردووە ئێستا گەندەڵیمان هەیە، بەڵام ئومێدم هەیە ڕزگارمان بێت لە هەردووكیان ئێمەش وەكو وڵاتی چینمان لێبێت زۆر سوپاس.

سابیر عەبدوڵڵا كەریم:
بەڕێز دكتۆر محەمەد سابیر، سوپاس بۆ كوردستانی نوێ‌و دەزگای خاك بۆ ڕێكخستنی ئەم كۆرسە، من سابیر عەبدوڵڵا كەریم، نوسەرو ڕۆژنامەنوس‌و وەرگێڕی كتێبی شۆڕشی كەلتوری چین م، ئێستا ئەم كتێبە لەژێر چاپدایە جارێ دەرنەچووە من بە شێوەیەكی زۆر ورد لەئەو كتێبە باسی شۆڕشی كەلتوری چین دەكات، بەڵام كاك دكتۆر زۆر بەكەمی ئاماژەی دا بەو شۆڕشی كەلتوری چین كە لەساڵی 1966 دەست پێ دەكات هەتا ساڵی 1976 ئەو قۆناغە بۆ چین قۆناغی سەرهەڵدانی زۆر زۆر گەورە بوو، ئەوەی كەئێستا چین بەڕێوەی ئەبات لەو قۆناغەوە دروست بووە نەوەیەك لەكاری ئەكادمی‌و نەوەیەك بەمەلاین خەڵك‌و بەمەلاین گەنج لەو قۆناغەدا پەروەردەكراوە بۆ ئەوەی ئەو چینە عەزیمەی ئێستا بەڕێوە بەرن, سەرۆكی ئێستاو ئەو ستافەی حیزبی كۆمۆنیستی چین لە ئێستادا ئەو وڵاتە بەڕێوە دەبەن زیاتر لەو قۆناغەوە پەروەردە كراون, ئەمە وەك و ڕەخنە نا، من حەزم كرد قۆناغی شۆڕشی كەلتوری چین زیاتر تیشكی بخرێتە سەر زۆر سوپاسی جەنابت دەكەم.

موعتەسەم نەجمەدین:
دەست خۆش بۆ كاك دكتۆر هەڵبەتە ئەمە بابەتێكی باشە بابەتێكی گرنگە پێویستمان پێیەتی، بەڵام من پێم وایە لەباسكردنی ئەو كتێبە شتێك یان بڵێم كەم تەرخەمی تیایە یان تۆ جارێ‌ باست نەكردوە و لەقۆناغەكانی تر باسی دەكەیت، یەكێك لەوانە ململانییە فكریەكەیە، ئەو ململانی فكریەی لەناو چەپی چینییدا هەبووە بۆ نمونە چۆن جیاوازی لەنێوان دونیابینی بلیخانۆف‌و لینیندا هەبووە، جیاواز لەنیوان لینكا‌و ماوتسیتۆنگا هەبووە یەعنی دونیا بینی ماوتیسنتۆگ جیاواز لەكەسایەتی خۆی وەك و سایكۆلۆجیا وەكو تەبیعەتی دیكتاتۆریەتی وەك و پیاوێكی باش یان خراپ، بەڵام وەك و نەزەریە شۆرشگێڕیەكەی شتێكی تربوە لەمن باشتر شارەزای لەسەر كۆمەڵێك بناغە, وەزعی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و ئەو كاتەی جەبهەی شەعبی ریكخراوی رزگاری خوازی فەلەستین بووە دەیان جولانەوە لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست بووە كەتەمەنای ئەم ئایدۆلۆجیان, كردوە هەڵبەتە كۆمەڵێك خاسیەتی لەگەڵ واقعی ئەوكاتەی ئێمەیا دەگونجا، پێم وابوو لە باسەكەیا قسەمان لەسەر ئەمە نەكرد، سەبارەت بەدینگ سیاو پینگ و بیروڕاكانی، تەقریبەن ئینقلابێكە بەسەر ماودا كردویەتی وەكو جەنابت ئاماژەت پێكرد كۆمەڵێك نەزەریەی تازەی هەیە زۆر بەوردی باس لەوە دەكات یەكێك لەمەسائلە فكریەكان بۆ نمونە جەخت لەسەر سۆشیالیزمی تایبەتمەند بەچینە و دەكات تەبیعەتی ئەم ئیشتراكیتیە چییە؟ یەعنی ئیمە وەك یەكێتی رەنگە پێویستمان زیاتر بەو ئەزمونەی چین هەبێت بۆیە من پێم وایە باسێكی زۆر گرنگە هەم واقعی كۆمەڵایەتیمان هەم واقعی سیاسیمان لەچینێكانەوە نزیكە، ڕەنگە ئەوەندە لەڕۆژئاواو نە لەسۆفێتیەكان نزیك نەبێت، دەست خۆش بێت سەركەوتوبیت هیوادارم لە بەشەكانی داهاتوو زیاتر مەعلوماتمان باتێ لەسەر ئەوە.

محەمەمیرگەسوری:
دەست خۆشی لەباڵیۆز دكتۆر محەمەد سابیر دەكەین بۆ ئەو كۆرسەی تایبەت بەدۆسیەی چین پێشكەشی كرد كە كۆمەڵێك زانیاری و سەردی مێژووی ئەم وڵاتە زەبەلاحەی بۆ شیكردینەوە هیوادارین لەداهاتوش دا و لەكۆرسەكانی تربەشداری تیا بكەین و زانیاری تازەمان پێ بگەیەنێت، ئەوەی من ئەمەوێت لێرە باسی بكەم پەیوەندی بە ئەو سیراعە فیكریەو ئایدۆلۆجیەی هەیە لەنێوان چین و یەكێتی سۆفێتی جاراندا هەبوو كە لێرە باسی لێوە نەكرا كە زۆر زۆر گرنگە، چونكە دەست پێیەكی دروست بونی جیاوازی فكری یان چەند گروپی فكری چەپ دوای شۆرشی ئۆكتۆبەر ئەتوانین بڵێن لەسیراعاتی فكری نێوان چین و یەكێتی سۆفێتیدا زیاتر پەرەی سەند دواتر چەندین هۆكاری تری وەكو ستالین‌و نمونەی تر وەكو گیڤاری كە هەندێكی تایبەت مەندی خۆی هەیە، بەڵام ئەم سیراعەی نێوان ئەو دوو وڵاتە هەبوو كەهاوسنوریشن لەگەڵ یەك، ڕۆڵی هەبوە لەدروست بون و فراوان بوونی ئەو گروپ گەلە فكریە ئایدۆلۆجیە لەناو ئایدۆلۆجیای ماركسی لینینی وە هاتبوە كایەوە، لەهەمان كاتیشدا چین توانیویەتی سەركردایەتی ئەو جەنگەش بكات كە لە نێوان كۆریای باكور و باشوردا روویدا لە ساڵی 1951تا سالی 1953 ئەو سەركەوتنەی بووە هۆی ئەوەی تا ڕادەیەك بتوانی ئەژمونی خۆی لە ئاسیا دروست بكات و لەهەمان كاتدا ڕابەرایەتی بەرەیەكی چەپ بكات بەرامبەر یەكێتی سۆفێتی جاران، واباشە ئێمە لە داهاتوو دا ئە گەر بكرێت جەنابت تیشك بخەیتە سەر ئەو بابەتە بۆ ئەوەی بەرچاوڕونی زیاتر بكەوێتە بەرچاوی ئێمە وە زانیارێكانیش زیاتر فراوان بن لەو بوارە دا، دوبارە دەست خۆشیت لێ دەكەین و هیوای سەركەوتن بۆ دەخوازم.

دكتۆر محەمەد سابیر:
مەسەلەی گەندەڵی چ لەقۆناغی ئیمپراتۆرە كاندا بیت یان لە قوناغی بنەماڵەكاندا بێت یان لەقۆناغی دامەزرێنەرانی كۆماری چین 1911 تاكو 1949 دابێت، یان لەئێستاكە دا بیت كە زەمانی پارتی كۆمۆنیستە، گەندەڵی یەكێكە لەنەخۆشیە كوشندەكان وەكو سەرەتانێك وایە بەنیسبەت بەشی زۆری لەناو وڵاتانی شەرقەوە روو ئەدات، دیارە لەوڵاتانی غەربیش ئەوە هەیە، بەڵام بەڕادەیەكی كەمتر وە ئێستا لەم وڵاتی چینە مە زنە كە دووەم ئابوری جیهانی هەیە كەلەزۆر بواری تردا یەكەم وڵاتە لەدونیادا پێش ئەمریكا كەوتوەتەوە ئینجا گەندەڵیەكی یەكجار زۆر هەیە یەكێك لە كێشەكانی چین دیاردەی گەندەڵییە كە من بەشێكیم داناوە كەباسی لیوە بكەم سە بارەت بە كێشەكانی چین لەسەرو هە موویانەوە گەندەڵیە و چۆنیەتی ڕووبەڕوو بونەوەی ئەو دیاردە ترسناكەیە، بیگومان دینگ سیاو پینك وەكو پیاوێكی گەورە وەكو موهەندیسی چاكسازی كرانەوە بەڕوی دنیادا كە قابیلی نیقاش نیە، بەڵام بەڕای بەندە و بە شیكی زۆر لەشارەزایان ل كیشە كانی چین، گە ندەڵی لەچیندا بە شیكی زۆری دەرئەنجامی سیاسەتی ئە و پیاوە مە زنەی چینە، چونكە دینگ سیاو پینگ چونكە ئە و بوو كە دەرگای كردەوە وتی: سۆشیالیزم بە واتا هەژاری نایەت بەڵكو سۆشیالیزم واتای كەم كردنەوەی هەژاری وە داوای لەچینیەكان كرد دەوڵەمەندن بن، هەروەها قوناغی فەرمانرەوایی جیان زیمینیشدا پەروی بە سیاسەتە كەی دینگ سیاو پینگ داو تا دە هات چینی دە وڵەمەند لەپەرەسەندندا بوو بۆشاییەكی گەورە دروست بوو لە نیوان هەژاران و دە وڵەمەندەكاندا تادەستپیكردنی فەرمان ڕەوایی خوجینتاوە دەستكرا بەوەی مەترسی ئەو گەندەڵیەدروست بووە لەبەرچاو بگریت و بە دیاردەیەكی یەكجار ترسناكی دایە قەڵەم و دە ستی كرد بە بەگژاچوونەوەی ، ئەوەش بەشێكە كەدامناوە باسی بكەم لە فرسەتیكی تردا، گەندەڵی چینیەكان لەچی یەوە دروست بووو؟ بەرای من لەدوو سە رچاوە وە ، یەكەمیان لە خاوەن كانگا خەلوزە كانەوە و دەرهینانیانی لەلایەن كە سە دەست رویشتووە كانەوە و چەو ساندنە وەی كریكارانی ئە و چاڵە خەڵو زیانە و بەدانی كریەكی یەكجار كەم پیان وە كە كویلە هەڵسوو كە وتیان لەگەڵ ئەكردن و فرۆشتنەوەی بەرهەمەكانیشیان بەحكومەت بە نرخیكی گران و بەم شیوەیە سەروەت و سامانیكی بی شووماریان بە دە ست هینا، ریگای دووەمی دەوڵەمەند بوونی چینیەكان لە بواری دروست كردنی خانووبەرەدا بوو، ئەوەی جێی ئاماژە یە لیرەدا كە تائیستاش خانوبەرە موڵكی دەوڵەتە ئێستا تۆ شوقەت هەیە، باڵەخانەت هەیە ڤێلات هەیە بە موساتەحە ئەت دەنی بۆ 70ساڵ یان بۆ 150ساڵ قابیلی نوێكردنەوەیە، دە سترویشتووە كان دەستیان كرد بە دروستكردنی موجەمەعاتی خانوو بەرە لەلایەن زۆر كەس دەوڵەمەند بوون، سەرمایەدارەكان لەوێوە دروست بوون لەوێوەوە گەشەیان كرد ئەرزیان بەخۆڕای یان بە مەبلەغێكی هەرزان دەست كەوت ئەمەش بەشێكی تری دەوڵەمەندەكانە بەشێكی تریشی دەوڵەمەندەكان لەوەرگرتنی بەخشیش و كۆمیشنەوە هاتووە، كەدێیتە سەر سیستمی سیاسی یان ئیداری و ئەوانە چوار بەشە سیستمی ئیداری هەیە لەچین 1- هەرێمەكان، 2-بەلەدێكان،3- پارێزگاكان،4- ناحیەكان، لیپرسراوانی ئە م یەكە ئیداریانە ریك دەكەون لەگەڵ كۆمپانیەكاندا كە كۆمیشنیان بدە نی بۆ خویان لەبری ئە وەی پرۆژەكە وەرگرن، ئەو كومپانیایەی كە كۆمیشیونی زیاتر بدات ئەوە پرۆژەكە وەرئەگریت، وەكو چۆن لێرە دوو ملیۆن دۆلار یان سێ ملیۆن ئەدەیت بەیەكێك لەبەرپرسیارەكانی ئەو شوێنە بۆ ئەوەی لەمونافەسەكەیا پرۆژەكە بەر ئەو بكەوێت، بە م شیوەیە ئەو لێپرسراوانە بوون بۆ خاوەن سەرمایەیەكی زۆر و سەروەت و سامان، بەم شیوەیە گەندەڵی دروست بووە لەچیندا، وە لە زە مانی خوجینتاوە و سە رۆكی ئێستا ی چین دە ستیان كردووە بەكژا چوونەوەی گەندەڵی زۆر بە توندی وای لێهاتوە لە ساڵی 2018 یەك ملیون كادرو مسئولی حیزبی پارتی كۆمۆنیست موحاسەبەی زۆر توند بكرین لە سەر گەندەڵی ، هەر لەوەزیر و بریكاری وە زیروو ئە ندامە باڵاكانی پارتی كۆمۆنیست و تا ئەگاتە سەر سەرۆك كۆمپانیاكان، وە ئەم موحاسەبە كردنە وەكو لای ئێمەش نییە، زۆر ئاساییە زوربەیان حوكمی ئیعدامیان بە سەردا سەپاوە وموڵك وماڵەكەی هەموو لێ ئەسەننەوە، هە رچی پارەیەكیشیان بردبیتە دەرەوەی چین لیاندە سەنریتەوە و پارەكان دەهێنریتەوە چین و بۆ خەزینەی دە وڵەت، دیارە تا ئیستا كیشە ی گەندەڵی چیندا بەتەواوەتی چارە سەرنەكراوە لەگەڵ ئەوەی هەنگاوی زۆر باشیان ناوە بەڵام هیشتا گەندەڵی لەئیستاشا هەیەو لەداهاتوشدا هەر ئەبێت ئەگەرچی حكومەتی چین ڕێكەوتنامەیان لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی پێشكەوتو، ئەوروپاو ئەمریكا واژوو كردووە كە ئەو كەسانەی كەحكومەتی چینی داوای دەكەن وپارەیان بردوەتە دەرەوە و سەرمایەیان بردوەتە دەرەوە ئەبێت تەسلیم بكرێنەوە، هەرچی پارەیان هەیە لەبانقەكانا ئەبێت بدرێتەوە بەچین خۆشیان كەیەنەوە بۆ چین هەموو ئەوانە موحاسەبە ئەكرێن و لێكۆڵینەوەیان لەگەڵا ئەكرێت سزایان بەسەردا ئەسەپینن، ئەوەی ئێستا ئەم كابرایە واتە سە رۆكی ئیستای چین شی جین پینك ئەیكات ڕاستە زۆر كاری گەری لەسەركەم بوونەوەی گەندەڵی هەیە ، بەڵام بەگژا چونەوەی گەندەڵی كاریكی وا ئاسان نیە.
دید و بۆچونی جیاواز هە یە لەسەر شۆرشی سەقافی پێ ئەڵێن یان رۆشنبیری پێ ئەڵێن یان فەرهەنگی پێ ئەڵێن، بەرای شەخسی خۆم وەك و شارەزایەك لە باودۆخی چین، شورشی فەرهەنگی لەچین یەكێكە لەگەورەترین هەڵەكانی ماوتسی تۆنك، من لەبەشیكی تردا دیمە سەر ئەوەی ماوتسی تۆنك بۆچی ئەمەی كردوو هۆكارە كانی چی بوو وە بەشێكی تایبەتیم داناوە ئەگەر بتانەوێت لە فرسەتیكی تردا بۆتان باس دەكە م، هەر لەسەرەتایی لەدایك بونی ماوتسی تونكەوە تا ئەو ڕۆژەی كە كۆچی دووایی ئەكات بەهەموو سەركەوتنو ژێر كەوتنەكانیەوە لەهەموو قوناغە جیا جیاكانی ژیانیدا، ئەم شۆرشی فەرهەنگیە بەڕای من بۆ ئەوە نەبوە كە نەوەیەكی تازە پێ بگەیەنێت، بەڵكو بۆ ئەوە بوو كەوا تۆڵەی خۆی لەنەیارەكانی بكاتەوە لەو هاوڕیانەی كە بوونە هۆی پەراویز خستن و موحاسەبەكردنی ماووتسی تونگ و ئەوەی بە سە ر یاندا هانی لە نیوان سالانی1957و 1959 لەئەنجامی پیاداكردنی سیاسەتی كۆمینەكان و بازدانی كە ورەدا كە كارەساتی مرۆی لیكەوتەوە زیاتر لە 35 ملیۆن كەس مردن لە برسا بۆیە هەموو دەسەڵاتەكانیان لێ سەندەوە كردیان بەسەرۆكێكی فەخری وە ئەم شۆرشی فەرهەنگیەی هێنایە پێشەوە تا لەكەسە نەیارەكانی بدات و دووریان بخاتەوە و تۆڵەی هەڵوێستەكانیان لەدژی عیبادەتی فەردوو سیاسەتە هەڵەكانی وەستابوونەوە بكاتەوە، وە ئەم نەیارانەیشی زۆربەی هاوڕێكانی خۆی و ئەندامانی مەكتەبی سیاسی بوون وە ك لیو تشا تشی و دینگ سیاو پینگ وەزیری بەرگری و زۆربەی دام و دەستگاكانی پارتی كۆمۆنیستی چینی بوون واتە پارتەكەی خۆیشی لەگەڵ سیاسەتە زیانبەخشەكانی ماوتسی تۆنگدا نەبوون.
بۆچی ماوتسیتۆنگ لە جیاتی ئە وەی لەپارتەكەی خۆیەوە واتە پارتی كۆمۆنیستەوە دەست پێ بكات هەستا لەگەنجە خوێن گەرمەكان و لەقوتابیانەوە دەستی پێكرد و ئەو فوتابیانەش كە هی زانكۆكان بوون پشت گوی خستن و بەڵكو لەو قوتابیانە و گەنجانەی كە لەتەمەنی 14بۆ 15 ساڵبوون هات ئەندامەكانی سوپای سووری لەوانەوە بنیات نا. لە راستیدا ئەوانەی نەخشە و پلانیان دانا بۆ شۆرشی فەرهەنگی بریتی بوون لەژمارەیەكی كەمی سەركردەكانی چین لە سە روو هەموویانە ماوتسی تۆنگ خۆی و ژنەكەی و لین پیاوو سەرۆكی دە ستگای هە واڵگری و چە ند كەسانیكی تر بوون.
ژنەكەی ماوتسی تۆنگ تشان تشینگ دەستی كرد بەڕەخنە گرتن لەشانوگەریك كەرەخنە ئامیز بوو بە ناوی ( بووردن لە های )، كە هونەرمەندی بە ناوبانگی چینی كە ناوی ووهان بوو وە پسپۆر بوو لە میژووی بنەماڵەی مینگدا ئەو نوسەری ئەو شانۆگەرییە بوو, هەروەها جیگری عومدەی پكین بوو، وە های پاڵەوانی شانۆگەری ئۆپەرای پەكین بوو وە لەناو هونەرمەندان و رۆشنبیرانی چین دا ناوبانگیكی زۆری پەیدا كردبوو بەو ناسراو بوو كە چاونەترسە، لەسەر ئەو شانۆگەریە رەخنە ئامیزە، ژنەكەی ماوتسیتۆنگ بەگوێی ماوتسیتۆنگی دا چرپاند بوو وتبووی: ئەوە دژی تۆیە ڕەخنەكان لەتۆیە لەبەرئەوە ووتاریكیان بە (باوفینیوان )نووسی كە ڕۆژنامەنوسێك بوو لەشەنگەهای كە وەڵام بوو بۆ شانۆگەریكەی ( بووردن لە های) ویستیان لە ئۆرگانی رەسمی پارتی كۆمۆنیستدا واتە لە ڕۆژنامەی گەلی چیندا بڵاویبكەنەوە بەڵام رۆژنامەی گەلی چین بۆیانی بڵاونەكردەوە، هەروەها داوایان لەدامودەزگاكانی حزب كرد كە ئەو وەڵامە بڵاوبكەنەوە هیچیان بڵاویان نەكردەوە، پاش ئەمە پاسەوانە سوورو كانیان دروست كرد، لیژنەیەكی باڵا كە لە 5 كەس پێك هاتبوو دامەزراند, سەرۆكی دەستگای هەواڵگری و ژنەكەی ماوتسی تونگ و لین پیاو كە ئەو كاتە وەزیری بەرگری بوو لە لیژنەكەدا بوون، دیارە ماوتسی تنگ خۆی رینمای ئەدا پیان و هە موو شت لە ژیر چاودیری خویدا بوو، ئەوەی جێی ئاماژەیە راستە بە ناو سەرۆكی لیژنەی شوڕشی فەرهەنگی چین سەرۆكی هەواڵگری دەوڵەتی چین بوو بەڵام سەرۆكی فیعلی لیژنەكە ژنەكە ی ماوتسی تۆنگ بوو. بەم شیوەیە دەستیان كرد بە جیبەجیكردنی نەخشەو پیلانەكەیان و شۆرشی فەرهەنگی دەستی پیكرد و لە پیشەوە لە شاری پەكینەو و دەستیان پیكرد و دەستیان بەسەر هەموو زانكۆكان و قوتابخانە و دام و دەستگاكانی پارتی كۆمونیستدا گرت و دیارە لیرەدا بواری ئە وە نییە كە بە دریژی باسی شۆرشی فەرهەنگی چین بكە ین، تە نها ئاماژە بەوە ئەكەم ئەو ماوەیەی كە خۆم بالویز بووم لە چین كە سەردانی شوینەوارە میژووییەكانی چینمان ئەكرد بە چاوی خۆم ئەم بینی كە شورشی فەرهەنگی چین چ كارە ساتیكی بە سە ر شوینەوارە میژوویەكانی چیندا هیناوە و شارستانیەتی چینیان چۆن تێك داوە، پەرستگاكانو هەرچی شوێنێكی مێژووی بووە هەمویان تێك شكاندوە تێكومەكانیان داوە، ئەمە بە بیانووی ئەوە وە بووە هەرچی كۆن بێت دە بێت لەناو ببرێت، لەبەرئەوە بەلای منەوە ئەو فەترەی لەساڵی 1966 وە تا سالی 1976 بە كارەساتدا ئەنری لە میژووی نویی چییندا، وە ماوتسی تونگ بیرۆكە كەی لە سالی 1962 وەلا گەڵاڵە بوو، بەڵام ساڵی 1966 ئەوە دەستی پیكرد.ئاگرەكە لەو وتارەی كە ڕۆژنامەی شەنگاهاید دژی ئەو هونەرمەندەی شانۆگەریە كەنووسیبووی هەڵگیرساو لەویووە دەستی پیكرد، یەك ملیون كەسی ڕۆشنبیرو ئەكادیمی‌و مامۆستای زانكۆ ئیهانەیان پیكرا چونە ماڵەكانیان ڕایان كێشان و سووكایەتیان پیكردن و ناردنیان بۆ گوندەكان بە ناوی خۆ بیناكرنەوە ئەوە ، بۆ نمونە ئە گەر چینی تەكنۆكراتو ئەكادیمیەكان و پسپۆرو خاوەن شەهادەكان و رۆشنبیران هونەرمەندان و نووسەران وئەو جۆرە كەسانە دەربێنیت لە كۆمەڵگا، كێ ئەمێنێتەوە ؟ جگە لە جاهیلەكان نەبێت، ئە وانە نابن بەرۆشنبیر كە لەباشترین حاڵەتدا تەنها شەهادەی 6 بنەڕەتیی یان ناوەندیان یان هەبێت، بەڕێوەبردنی دەوڵەت و داموودەستگاكانی بەو كەسانە نابرین بەڕێوە كە هیچ ئەزموونیكی حكومڕانیان نیە و تەنها شەهادەی شەشی سەرەتایی یان سێیی ناوەندی یان هەبێت. بۆیە بەلای منەوە شورشی فەرهەنگی لەچین هەڵەیەكی یەكجار گەورە بوو كە ماوتسیتۆنگ بە پلەی یەكەم لێی بەرپرسیارە و زیانیكی مەزنی بە كۆماری چینی گەلی گەیاند. هەتا تەنانەت پارتی كۆمۆنیستی چینی هیچی لەگەڵ ماوتسی تۆنگدا نەبوو،بەڵام ماوتسیتۆنگ لەبەر ئەوەی خاوەن كاریزماو شەخسێتێكی مێژووی شۆڕشگێڕی هەبوو جەماوەری سادەی خەڵك لەدەوری كۆبوونەوە و ئەو كارەساتەیان بەسەر گەلی چیندا هینا. لەبەر ئەوە حەزدەكەم ئەو موناقەشەیە لیرەدا كۆتای پی بینم و هە ڵی بگرم بۆ فرسەتیكی تر چونكە كاتمان زۆر بە دە ستە وە نە ماوە.
بۆ وەڵامی كاك موعتەسەم، لەبنەڕەتدا بەبڕوای من، ئێمە گەشتوینەتە ئاستیك كەلەوەبگەین كە مەسەلەی ململانێ لەنێوان سۆفێتی و چین لەسەر دەسەڵات بوو، لەسەر ئەوە بوو كێ سەركردایەتی بزووتنەوەی كۆمەنیستی دەكات لەجیهاندا ئەمەحەقیقەتێكی حاشا هەڵنەگرە،بەڵام ماركیسزم لنینزم بناغەی سەرەكی بیركردنەوەیی هەردوو بەرەكە بوون، هەردوو لایان خۆیان بە سۆشیالیستی راستەقینە ئەدایە قەڵەم، واتە كەس بەدۆی خۆی نەدەووت ترشە، چی ماو تس تۆنگ بوو بروای بە تیزی 3 جیهان و شۆرشی بەردەوامی هە بوو و چ سۆڤیە تەكانیش بوو بروایان بەسەرمایەداری دەوڵەت و پێكەوە ژیانی بە ئاشتیانە بوو لە جیهاندا، وە یەكێتی سۆڤیەت بەتەحریفی دائەنرا لەلایەن ماوتسی تونگ و هە موو ئەوانەی كە هەڵگری بیرو باوەری ماوتسی تونگ بوون بە كۆمەڵەی ماركسی لنینی خۆیشمانەوە. دیارە ئیمە تیزەكانی ماوتسی تۆنگ مان بەدڵ بوو وە كوو دیموكراتی نوێی ماوتسی تونگ و بەرپاكردنی شۆرش لە لادیەوە بۆ شارو ناكۆكی چینایەتی بەردەوام..هتد، چونكە بارودۆخی كوردستان و باری كۆمەڵایەتیمان زۆر لە چینەوە نزیك بوو. ئێستاش ئێمە دەبێت هەموو شتێك بەشیوەیەكی واقیعیانەوە سەیری بكەین و هەلی بسەنگینین نەك وەكو ئەوەی كە گەنج بووین زۆر شت بەئاسانی دەچووە مێشكمان یەكسەر دوای دەكەوتین، مەسەلەی ئینتەرنێت فەیس بوك لەئارادا نەبوو تا بتوانیین لایەنە شاراوەكان بدۆزینەوە و ولێی تیبگەین، ئەگەر بە عەقڵی ئێستامان كە خۆمان بە دیموكراتخوازو سۆشیال دیموكرات ئەدە ینە قەڵەم ئەوا هەم یەكێتی سۆڤیەت حكومێكی شمولی نادیموكراتی بوو هەم حكومی ماوتسی تۆنگ و حكوموتەكەی حوكومێكی شمولی نا دیموكرات بوو، چینی كۆمەنیستی ئێستا بیروباوەری ماوتسی تۆنگ تەنها لەدەستوری پارتی كۆمومۆنیستدا تۆماركراوە، دوای ئەویش دینگ سیاو پینگ هەتا خۆی مابوو نەی دەهێشت بیرو باوەڕەكانی لەدەستوردا بنووسرێت، بەڵام كە كۆچی دوایكرد لەدەستوری چینیدا ئەفكارەكانی تۆمار كرا، بەڵام جیانگزیمین ئەویش خاوەنی بیرۆكەی سێ نوێنەرایەتیكەو خوجینتاویش خاوەنی تیزی (كۆمەڵگەی پێكەوەیی هاوسۆزی سۆشیالیستس یەو ئەویش بیرو بۆچوونەكانی خۆی لە دەستوردا تۆمارنەكرد، بەڵام سەرۆكی ئێستای چین ش جین پینگ هەر لەئیستاوە بیرو بۆچوونەكانی خۆی لە كۆنگرەی 19 هە مینی پارتیەكەیاندا و لەدەستورەكەیاندا تۆماركرد. لەكۆتای كۆنگرەگەیاندا بڕیاریاندا كە فكری شی جین پینگ وەكو مادەیەك بخوێنرێت لەمەكتەبەكاندا، ئیستا 90 هەزار قوتابی چینی دیراسەی فیكری شی حین پینگ دەكات، هەروەها لەم كۆنگرەی 19 هەمەدا مەسەلەی خۆهەڵنە بژاردنەوەی سەرۆك كۆمار لەدوو دەورە زیاتر هەڵوەشینرایەوە و لابرا لەدە ستورەكەیاندا واتە بەم پێیە سەرۆك كۆماری ئیستای چین دەتوانیت بۆ دەورەی سێهەمیش خۆی هەڵبژێرێتەوە. بۆیە ئەمە دەبێت مرۆڤ بەمێشكێكی فراوانەوە سەیری مەسەلەكان بكات و زۆر شت هەیە كە نابیت دوای هەلا بكەویت و بەڵكو دەبێت لیكۆڵینەوەی قوڵی لەسەر بكەیت و ئینجا بڕیاری لەسەر بدەین بۆیە بەبیركردنەوەی ئیستام سیراعی سۆفێتی چینی كەمن لەگەڵ بۆ چوونی چیندا بووم ئەوسا لەسەر دەسەڵات بووە كە كێ قیادەی حەرەكەی شیوعی ئەكات لە جیهاندا، زۆر سوپاس.

كۆرسی دووەم

مەریوان مەسعود:
كۆرسی دووەمی دۆسییەی چین كە لەلایەن بەرێز دكتۆر محەمەد سابیر باڵیۆز پێشكەش دەكرێت، بەناوی كوردستانی نوێ‌و خاكەوە زۆر بەخێرهاتنتان دەكەین،لەدۆسییەی یەكەم كاك دكتۆر باسێكی وڵاتی چینی كرد هەم لە ڕووی مێژووی هەم لە ڕووی سیاسی هەم لەڕووی سەركردەكانی چینەوە، دۆسییەی ئەم جارەمان لایەنی ئابووری دەگرێتەوە هەرچەندە لایەنی تر زۆرە بەڵام ئەم جارە كاك دكتۆر زیاتر باسی لایەنی ئابووری وڵاتی چین دەكات لەبەرئەوەی یەكێكە لە بەشە سەرەكییەكان و گرنكە كان لەهەموو دنیادا، چونكە چین یەكێكە لەوڵاتە هەرە پێشكەوتووەكان لەو ڕووەوە.

دكتۆر محەمەد سابیر:
زۆر سوپاسی هەموو ئامادەبووان دەكەم، لەبەشی یەكەمی كۆڕەكەماندا باسی مێژووی چین‌و ئەو قۆناغانەی كە چین پێیدا تێپەڕیووە هەتاوەكو ئێستا كرد، تەوەری ئەمڕۆشمان زیاتر چڕدەكەینەوە لەسەر ئابووری چین.،
لەدوای شەڕی ساردەوە كاریگەری ئابووری بووە بەمەسەلەیەكی گرنگ‌و تایبەتمەندیەكی بنچینەی بەهێزی هەیە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا، لاوازی یان بەهێزی هەر وڵاتێك لەم كاتانەدا لەسەر رووی ئەم زەمینەدا بەوە پێوانە دەكریت كە چەند بەهێزە لەڕووی ئابوورییەوە، بێگومان بۆ ئەوەی وڵاتێك ببێت ببیت بە یەكێك لەزلهێزەكانی دنیا‌و رۆڵی خۆی هەبێت لە گۆڕەپانی نێونەتەوەیدا كۆمەڵێك مەرج هەیە بۆئەوەی بتوانێت ئەو دەورە ببینێت، یەكێك لەمەرجەكانی دەبێت خاوەنی ئابوورییەكی بەهێزبێت، مەرجی دووەم دەبێت لەڕووی سیاسییەوە وڵاتێك بێت جێگەی خۆی كردبێتەوە لەناو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا‌و بەهێزبێت، وە تەنها فاكتەری ئابووری‌و سیاسیی بەس نییە بۆ ئەوەی ببیت بە زلهیزی جیهان، بەڵكو دەبێت خاوەنی هێزێكی سەربازی گەورە و بەهێزبێت، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە خاوەنی سەقافەتێكی قوڵ، واتە خاوەن رۆشنبیرییەكی قوڵ و پیشكەوتوو بێت، ئەم فاكتەرانە لەهەر وڵاتێكدا كۆببێتەوە دەتوانێت ببێت بەهێزێكی گەورە لەسەر گۆڕەپانی دنیای ئەمڕۆدا، چینیش لەدوای ئەوەی لەبەشی یەكەمی كۆڕەكەدا باسمانكرد لەدووای ئەو چاكسازیانەی كە ئەنجامی داوە لە هەموو بوارەكاندا لەسەر دەستی دینگ سیاوپینگدا هەروەها كرانەوەی بەڕووی دنیادا،هەموو وڵاتان وایان دادەنا كە چین وەكو هێزێكی ئابووری گرنگ دەردەكەوێت لە جیهاندا، ئەوەبوو لەساڵی 1990دا هەنگاوی زۆر گەورەیان هاویشت‌و ئەمەریكایان ناچاركرد كەوا كۆمپانیاكانیان روولەچین بكەن، هەم وڵاتەكەیان بەرووی هاوردەی كاڵاكانی چین بۆ ئەمەریكا بكەنەوە، بەتایبەتی لەزەمانی كلینتۆندا لەبەرئەوەی كە كلینتۆن هاتە سەرحكوم لەڕووی ئابوورییەوە بەرە‌و لاوازی دەڕۆیشت، بۆ ئەوەی ئەم لاوازییەی لەڕووی ئابوورییەوە كەم بكاتەوە وایكرد كەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سیاسەتێكی كراوەی هەبێت، هەم بۆئەوەی كۆمپانیاكانیان بچێتە چین هەم بۆئەوەی بازاڕەكانیان بكەنەوە بەڕووی كاڵاكانی چیندا، بۆ ئەوە ئێستا لەڕووی پێشكەوتنەوە چین لەپلەی دووەمدایە لەڕووی ئابوورییەوە لەجیهاندا، من كە لەساڵی 2004 چوومە چین لەوكاتەدا چین بەچوارەم وڵات دادەنرا لەڕووی پلەی ئابوورییەوە لەجیهاندا، واتە لە دووای ئەمەریكا‌و ژاپۆن‌و ئەڵمانیا وە دەهات ، بەڵام لە 2005 پێش ئەڵمانیا كەوتنەوە ‌وبوون بە سێ یەم و ئابوری لە جیهاندا وە لە 2007تدا یابانیشیان بەجێهێشت بوون بە دووەم وڵات لەجیهاندا لەدوای ئەمەریكاوە، هەتاوەكو ئێستا هەر بە دووەم ووڵات ماوەتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدارۆژ بەڕۆژ بەرەوپێشەوە دەڕوات بەگوێرەی راو بۆچوونی چاودێرەكان لەماوەی 10 ساڵ یان وەك هەندێك دەڵێن پاش 15 ساڵی تر هەندێكی تریش دەڵێن دەبن بەیەكەم ئابووری لەدنیادا خویشیان وایان داناوە تاوەكو ساڵی 2050ئ پێش ئابووری ئەمەریكا دەكەونەوە، ئێستا پلەی گەشەكردن لەچین كەمبۆتەوە هەندێك ساڵ 9 لە سەدا بووە یان لە سەدا 10 بۆ 11 بووە ئێستا كەم تریش بۆتەوە كەئەمە سیاسەتێكە حكومەتی چین دایناوە كە حسابی ئەوەی كردووە پلەی گەشەكردن كەم بكاتەوە بۆئەوەی رێژەی بێكاری كەم بكاتەوە، ئێستا پلەی گەشەكردن 6.7 % ، كۆی داهاتی بەرووبوومەكانی ناوخۆی چین 17.6 ترلیۆن دۆلارە، هەروەها یەكەم بازاڕە لەبازرگانیدا. لە ئاڵووگۆڕی بازرگانیدا چوارترلیۆن و لەدەیا دووی 4.2 ی دە ست دە كەویت ، لەهەموو ئەو وڵاتانەی كەئێستا پەیوەندی بازرگانیان لەگەڵیدا هەیە ئەگەر بەراوورد لەنێوان هاوردەو هەناردە بكریت بێگومان رێژەی هاوردەكانیان زۆر كەمترە لەڕێژەی هەناردەكانیان هەمووكات لەبەرژەوەندی چیندایە ئەو كێشەیەی كە ئیستا دروستبووە لەنێوان چین‌و ئەمەریكادا وە ترامپ بە شوین پارە پەیداكردندا ئەگەڕێت و خۆتان دەیناسن، كۆی ئاڵووگۆڕی بازرگانی لەنێوان چین‌و ئەمەریكادا نزیكەی 550 ملیار دۆلارە، بەڵام كۆی جیاوازی لەنێوان هەناردەو هاوردە 325 ملیار دۆلارە لە بەرژە وەندی چین دایە وە ئەو وڵاتانەی كە چین ئاڵووگۆڕی بازرگانی لەگەڵیدا هەیە لەڕیزبەندی یەكەم یەكێتی ئەوروپایە دوای ئەویش ئەمەریكایە دوای ئەویش یابان‌و وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیایە كەپێی دەڵێن ریكخراوی ئاسیان وە چەند وڵاتێك دەگرێتەخۆی، بەم شێوەیە چین رۆژ بەڕۆژ زیاتر گەشە دەكات بەمەش ئابوورییەكەی زیاتر بەهێزدەبێت، بۆ بەهێزبوونی هەر وڵاتێك لەرووی ئابوریە وە پێویستە كۆمەڵێك یاسا‌و فاكتەر هەبێت، ئەو فاكتەرانەی كەوای كردووە چین بگاتە ئەم پێگەیە گرنگترینیان پێگە سروشتییەكانن، پێگەسروشتییەكانیش بێگومان جوگرافییە، جوگرافیاش هێزی هەردەوڵەتێكی پێ دەناسرێتەوە، ئەگەر هەر وڵاتیك جوگرافیایەكی ستراتیجی هەبێت‌و لەمەوقعێكی ستراتیجیدا بێت بێگومان دەتوانێت رۆڵێكی گەورە لە گۆڕەپانی جیهاندا ببینێت، لەمەسەلەی فاكتەری جوگرافیادا وڵاتی چین بەپێی شوێنەكەی كەكەوتۆتە مەوقعێكی زۆر ستراتیجییەوە كە 14 دەوڵەت دەوری دەدات ورۆژهەڵاتی كیشوەری ئاسیا بەرۆژهەڵاتی وڵاتانی رۆژهەڵاتەوە دەبەستێتەوە، كەڕووبەری وڵاتەكەی 9600 كیلۆمەتر دووجایە ئەمەش وادەكات كە تایبەت مەندییەكی زۆری هەبێت، كە یەكێكە لەفاكتەرە گرنگەكان،هەروەها چین لەسەر ئاستی وزە‌و سەرچاوەكان‌و كانگا بەبەهاكان زۆر دەوڵەمەندە، بەیەكەم وڵات دادەنرێت لەبەرهەمهێنانی كارەبادا یەك ملیار‌و چوارسەد‌و حەفتا هەزار كیلۆ وات لەسەعاتێكدا بەرهەمدەهێنێت، دوای ئەوە لەبەرهەم هێنانی خەڵوزدا هەر یەكەمە، تا ئێستا چین لەسەدا 65ی وزە لەكانگا خەڵوزییەكانەوە بەدەست دەهینێت، بەنیسبەت كارەباوە بەرهەمهێنانی كارەبای چین 21.3% بەرهەم هێنانی هەموو جیهانە، ئەو خەڵوزەی كەچین لەساڵێكدا بەرهەمی دەهێنێت سێ ملیارو پێنج سەد‌و بیست ملیۆن تەنە كەدەكاتە 45.7% بەرهەمهێنانی خەڵوز لەهەموو جیهاندا، جەدۆلێكم لەلایە هی ئەو كانگا بەبەهایانەیە كەچین چەندی هەیە‌و رێژەكەی بەنیسبەت جیهانەوە چەندە، رێژەی بەرهەمهێنانی زینك سێ ملیار‌و چوارسە‌و سی تەنە كە دەكاتە 38.3% لەبەرهەمهێنانی زینك لەهەموو جیهاندا، رێژەی بەرهەمهێنانی ئەلەمنیۆم هەژدە هەزار‌و شەست‌و دووتەنە كەدەكاتە 83.3% بەرهەمهێنانی ئەلەمنیۆم لەهەموو جیهاندا، ئەنتیمیۆن كە ئەویش مەعەدەلێكی ترە دوانزە هەزار‌و هەشت سەد‌و هەڤدە تەنی هەیە كە 32% هەموو بەرهەمهێنانی جیهانە، لەهەموویاندا چین وەكو دەڵێن بەشی شێری وەرگرتووە، بۆنموونە بۆگساید كە ئەلەمنیۆمی لێ دروستدەكرێت 36000 تەن وە بەرد هینیت كە 4.15% هەموو بەرهەم هێنانی جیهانە، لە بەرهەمهێنانی مسدا چین دووەم وڵاتە لەدوای وڵاتی شیلییەوە، و دووەم وڵاتە لەبەرهەمهێنانی زیودا لەدوای مەكسیكەوە، دووەم وڵاتە لەبەرهەمهێنانی مەگنسییۆم لەدوای وڵاتی خوارووی ئەفریقاوە، سێیەم وڵاتە لەبەرهەم هێنانی بۆكساید لەدوای ئوستراڵیاو ئەندەنووسیاوەدیت، لەبەرهەمهێنانی وزەی نەوتیشدا بە پێنجەم وڵات دادەنرێت لەدوای رووسیا‌و سعودیە‌و ئەمەریكا‌و ئیرانە وە لەگازیشدا بە شەشەم وڵات دادەنرێت لەجیهاندا، چەند ساڵێك پێش ئێستا خوارووی ئەفریقا یەكەم وڵات بووە لەبەرهەمهێنانی ئاڵتووندا، بەڵام ئێستا چین خوارووی ئەفریقاشی تێپەڕاندووە‌و خۆی یەكەم وڵاتە لەبەرهەمهێنانی ئاڵتووندا، كەلەساڵێكدا 323 تەن ئاڵتوون بەرهەمدەهێنێت، ئەمە دەربارەی وزە‌و سەرچاوەی كانزامە عدەییەكان، هەروەها چەند كانزایەكی دەگمەن هەیە لە جیهاندا ژمارەكەیان45ە، لەوانە 25ی لەناو چیندا هەیە، خاڵێكیتر لە فاكتەرەكان كەبووەتە هۆی بەهێزبوونی وڵاتی چین، مەسەلەی رووبەری وڵاتەكەیە‌و ئەو بەربووبوومە سروشتییانەی كەتێیدایە، بەتایبەتی لەڕووی كشتوكاڵەوە لەڕووی داستانەوە لەڕووی هەموو بەرووبوومە سروشتییەكانەوە، چین وەكو قارەیەك وایە رووبەرەكەی 9600 كیلۆمەتر دووجایە بەسێ یەم وڵات دێت لەڕووی گەورەیی‌و پانتاییەوە، یەكەم وڵات كەنەدایە، لەدوای ئەویش رووسیایە، بەڵام لەنێوان رووسیا‌و چیندا جیاوازییەكی زۆركەم هەیە بەڵام چین بووەتە سێیەم وڵات، خاكی چین هەر لەسەحراوە تیایەتی هەتاوەكو شاخە بەرزەكانی و كانی و رووبارە زۆرە كانی هەتاكو جێگەو پێگەی لەسەر كەناری دەریاكاندا، ئەمانە وایان كردووە كە چین خاوەنی بەرووبوومێكی كشتووكاڵی زۆر بێت، بۆنموونە چین یەكەم وڵاتە لەڕووی بەرهەمهێنانی دانەوێڵەدا بەگەنمیشەوە، چین یەكێكە لەو وڵاتانەی بەهۆی جۆری خاكەكەیەوە بۆنموونە لەسیچوان كە خاكەكەی نارنجییە چوار وەرزەی ساڵ دەتوانیت هەموو بەرووبوومێكی لێ بچێنیت چەند جار بتەوێت دەتوانیت كشتووكاڵی تێدا بكەیت، لەسەرو چینەوە ناوچەیەك هەیە كەخاكێكی رەشی هەیە دەگمەنە لەدنیادا كە زۆر بەپیت‌و بەرەكەتە بۆ گەنم‌و دانەوێڵە دەتوانیت چەند جارێك لەساڵێكدا ئەو بەرووبوومانە بەدەست بهێنن، دەربارەی دارستان دارستانێكی زۆر پڕی هەیە چونكە خاوەنی كۆمەڵێك شاخی زۆر بەرزە كەمن بەشێكیان چووم یەكێك لەوشاخانە شاخی سهۆڵییە كەبەرزاییەكەی 4800 مەترە لە ئاستی رووی زەوییەوە، هەروەها چەند شاخێكی تریشی هەیە بەهەمان شێوە كەبەرزن ئەمانە سامانێكی گەورەیە، دارستانی هەیە بەشی زۆری دارەكانی سنەوبەرە، لەگەڵ ئەوەشدا كە چین خاوەنی دارستانی زۆرچڕە ئەو هەموو دارستانەی هەیە، بەڵام هێشتا كۆمپانیاكانیان دەچن بۆ سۆڤییەت بەتایبەتی لە سیبریا تەختە هاوردە دەكەن بۆچین چونكە پێویستیان پێیەتی، بێگومان رووبەری دارستانەكانی 158194 هەكتارە كە هەمووناوچە شاخاوییەكانی شاخی شەنجن بای ‌و شن جان ‌و شاخی بەستەڵەك دەگرێتەوە، ناوچەیەك هەیە گژووگیای دەگمەنی تێدایە پێی دەڵێن مەملەكەتی نەباتات واتە وڵاتی رووەكە كان هەمووشتێكی تێدا هەیە، هەروەها شوێنێكی دیكە لەچیندا زۆر دەوڵەمەندە بە گژووگیای پزیشكییەوە كە ئێستا لە جیهاندا زۆر گرنگی دەدەن بەو گژووگیایانە بۆ دەرمان واتە لەهەموو روویەكەوە لە هەموو بەرووبوومێكی كوشتوكاڵییەوە چین دەوڵەمەندە، لەڕووی بەرهەمهێنانی دانەوێڵەوە 497.6 ملیۆن تەنە، 20.5% كۆی بەرهەمی هەموو جیهان پێك دەهێنێت، بێگومان وەكو گەنمەشامی ‌و فستەق‌و ئەمانە چین لەهەموو جیهاندا یەكەمە لەڕووی بەرهەمهێنانییەوە، فاكتەرێكی تر كەوای كردووە ئابووری چین بەرەو بەهێزی بڕوات سامانە ئاویەكانە، لە چیندا 1500 رووبار هەیە، دوو رووباری زۆر گرنگ هەیە كە لەمێژوودا چینییەكان زۆر شانازی پێوەدەكەن رووباری یانگستی كە درێژییەكەی 6300 كیلۆمەترە بەسێ یەم رووباردادەنرێت لە جیهاندا لە پاش نیل‌و ئەمازۆنەوە، دوای رووباری یانگستی رووباری زەردە كە ئەمیش 5750 كیلۆمەترە درێژییەكەیەتی، جگە لەوە پێنج سەدە پێش زاینی درێژترین كەناڵیان دروستكردووە لە جیهاندا كە 2500 ساڵ پێش ئێستا دەكات، كەناڵێكیان دروستكردووە لە نێوان پەكین‌و شاری هانجۆ كە شاری هانجۆ یەكێكە لەشارە خۆشەكانی چینە‌و پێی دەڵێن بەهەشتی سەر زەوی، درێژییەكەی 1800.2 كیلۆمەترە وە ئەمە شتێكی سەیرە كەتوانیویانە لەوكاتەدا ئەم كەناڵە دروستبكەن، هەروەها 2800 دەریاچەیان هەیە بەشێكی زۆریان لەسەر شاخەكانن یەكێكیان لە شنجان لەسەر شاخێكە كەزۆربەی دەریاچەكانیان لەوییە كە مرۆڤ حەزدەكات بۆهەتا هەتایە لەوێ بمێنێتەوە، ئەمە بۆتەهۆی ئەوەی كە چین ببێتە یەكەم وڵات لەڕووی بەرهەمهێنانی ماسییەوە، لەبەرئەوەی بەشی زۆری رووبارەكانی چین‌و ئاوی چین هەڵدەقوڵێت لەبەرزاییەكانی تبتەوە، كەتبت ئاستی بەرزاییەكەی لەسەرئاستی ڕووی دەریاوە 5000مەتر بەرزە كەمێك بەرزییەكەی كەمترە لەشاخی هیمالایە، بەشی زۆری سەرچاوە ئاوییەكان لەوێوە دێت، لەبەرئەوە رێژەی ئاوی خواردنەوە لەچین وای كردووە كە ئەم وڵاتە ببێت بە سێیەم وڵات لەجیهاندا، سەبارەت بەفاكتەرێكی تر هێزی مرۆیی لەچیندا زۆر گرنگە بۆ ئە وەی ئابوریكی بە هیزت هە بیت.. هەموومان دەزانین رێژەی دانیشتوانی چین 5/1 ژمارەی دانیشتوانی هەموو سەرڕووی زەمینە، بەپێی ئەو داتایانەی كەبەڕەسمی هەیە یەك ملیارو سێ سەد‌و شەست‌و پێنج ملیۆن كەسەن بێگومان بۆئەوەی وڵاتێك ببێت زلهێز یان ئیقتصادێكی گەورەی هەبێت پێویستە هێزی مرۆیی زۆر بێت كە ئەوە لە چیندا هەیە، هێزی مرۆیی چەكێكی دوودەمی هەیە ئەگەر ئەو هێزی مرۆییە كۆمەڵێك مەرجی تێدانەبێت سەبارەت بە رۆشنبیری یان سەقافەتی دانیشتوانەكەی یان ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی، بوونی كۆمەڵگایەكی گەشەكردوو ئەگەر هەر كۆمەڵگایەك ئەم مەرجانە لە هیزی مرۆییان تێدا نەبێت لەجیاتی ئەوەی بەخێر‌وبەرەكەت بگەڕێتەوە بۆ سەر وڵاتەكە دەبێت بە كیشە و نەهامەتی بۆ وڵاتەكەی، بۆنموونە وەكو چین‌و بەنگلادیش زۆری دانیشتوانی چین بووە بەخێروبەرەكەت بۆی، بەڵام زۆری دانیشتوانی بەنگلادیش بووە بەنەهامەتی وەكو دەبینین خەڵكانی بەنگلادیش هەژارن هاتوون لەوڵاتی ئێمە كاردەكەن‌و ئیشی خزمەتگوزاری دەكەن، بەڵام بەبۆچوونی من چین زۆرینەی فاكتەرەكانی تێدایە لەڕووی ئەوەی خاوەن رۆشنبیری‌و شارستانییەتی زۆر قوڵە‌و كۆمەڵگەی چین ئێستا ئارام‌و ئاسودەیە لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە بۆیە فاكتەری مرۆیی بۆتەخێروبەرەكەت بۆی‌و هەموو چین شانازی بەخۆیانەوە دەكەن، هێزی مرۆیی چی دروستكردووە؟ یەكێك لەهۆكارەكانی ئەوەی وای كردووە چین هێزێكی مرۆیی زۆری هەبێت بۆتە گەورەترین بازاڕ لەجیهاندا،چونكە ئێستا هەموو كۆمپانیاكانی دنیا روویان لەچین كرووە بۆ ساغكردنەوەی بەرووبوومەكانیان، بەشی زۆری كارگە گەورەكانی ئۆتۆمبێل لە دنیادا هەمووی لەچین بەرهەمدەهێنرێت، وەكو: مارسیدس، ئاودی. نزیكەی هەموو ئۆتۆمبێلەكانی كارگەكانی ئۆتۆمبێلی ئەڵمانیا لە 90% لە چینە، هەروەها لە ئەمەریكا بەشی زۆری كارگەكانیان بردۆتە چین، لەبەرئەوەی چین ژمارەیەكی زۆر لە دانیشتوانی هەیە بەرهەمەكانیان لەوێ دەتوانن بەبێ كێشە ساغبكەنەوە كێشەی بازاڕییان نییە، لەلایەكی ترەوە دەستی كار هەرزانە ، لەبەرئەوەی ژمارەی دانیشتوانیان زۆرە دەستی كار هەرزانە، بۆنموونە ئەگەر دەستی كار لە ئەمەریكا سەعاتێك 7$ بێت سەبارەت بەو كۆمپانیایانەی كە لەچین ئیش دەكەن ئەوان یەك سەعات 2$ ئە دەنە كریكار چینیە كە بە مە ش 5$ قازانج دەكەن لە سەعاتیكی ئیشكردندا، چین ئێستا بووە بە وەرشەیەیكی جیهانی بەهۆی ژمارەكەیەوە، فاكتەرێكی ترهەیە بەنسبەت هێزی مرۆییەكەیەوە ئەویش ئەوەیە كە رێژەیەكی زۆری چینییەكان هاتوونەتە دەرەوە لەئەوروپا ولەئەمەریكان و لەهەموو شوێنێكی دنیادا هەن، ئەمانە بەشێكیان بۆ خوێندن هاتوون‌و دەیانەوێت بڕوانامەی بەرز وەربگرن ببن بەشارەزا‌و بگەڕێنەوە وڵاتەكانیان كە ئێستا 540000 قوتابی چینی لەدەرەوە هەنكە لەهەمووبوارەكاندا دەخویننن ، لەئەمەریكا سلیكۆن ڤالی ئەوەی كە صەیتەرەی بەسەردا كردووە چینییەكانە لەگەڵ هیندییەكان، لە مالیزیا كە یەكێكە لەوڵاتە پێشكەوتووەكانی ئاسیا بازاڕ هەمووی بەدەست چینییەكانەوەیە، لەبەرئەوە هێزی مرۆیی چینی لەهەموو شوێنێكدا جێگەی خۆی كردۆتەوە، هەم پارەپەیادەكەن هەم سەقافەت‌و هەم هەموو تەكنەلۆژی دنیا، دیننە وڵاتو كەی خۆیان، بۆنموونە ئەگەر یەك ئامییری پیشكەوتی نوی دروست بكریت و وبێتە بازارەوە بۆ رۆژیی دوایی پارەیەكی زۆری پێدەدەن‌و ئەی كڕنو دەی هیننەوە بۆ وڵاتەكەیانو لەسەری دروست دەكەنەوە ئەوەش یەكێكە لە فاكتەرەكان كە هێزی مرۆیی دەوری هەیە لە ئابووری وڵاتەكەیاندا، فاكتەرێكی تر هەیە بۆگەشەكردنی ئابوورییەكەیان بریتییە لە چڕی دانیشتوان كە ئەمەش لەدوای یابان‌و ئەمەریكا‌و ئەڵمانیاوە دێت، چڕی دانیشتوان لە یە ك كیلۆمەتر چوارگۆشەدا ئەمەوای كردووە كە ببنە خاوەنی هێزێكی سەربازی بەهێز، بەهۆی چڕی دانیشتوانەوە دەتوانێت وەكو دەوڵەتەكان رووسیاو چەند وڵاتێكی تری وە كو ئەڵمانیای نازی بەهۆی چڕی دانیشتوانییەوە ویستیان وڵاتانی دیكە داگیر بكەن‌و سنورەكانیان فراوان بكەن، رووسەكان‌و ئەڵمانەكان كەدوو نموونەن، بەڵام چینییەكان تاوە كو ئێستا ئەو فاكتەرەیان بەكارنەهێناوە، بۆئەوەی بەهۆی دەوڵەمەندییانەوە یان بەهۆی بەهێزییانەوە یان بەهۆی چڕی خاكە كەیانەوە دەستبەرن بۆ فراوانكردنی سنوورەكەیان‌و داگیركردنی وڵاتانی لاواز‌و بێهێز بۆ خۆیان، ئەمە یەكێكە لە فاكتەرەكان كە چین بەكاری ناهێنێت، فاكتەرێكی تر هەیە دەربارەی دراوی چینییە تا دێت دەبێت بە فاكتەرێكی جیهانی لە ریزبەندییا دراوی چینی بە یووان دەناسرێت پلەی سێیەمی هەیە لەدوای دۆلار‌و ئیرۆوە دێت، لە بانكی دراوی دووەلی نێودەوڵەتیدا لەسەدا 10% سەرمایەكەی بە نەقدی یووانە، لەسەروەتی سیادییدا یەكەم پشكی هەیە ‌و چین یەكەم وڵاتە لە دراوەكانی سەروەتی سیادیدا ، بە پێی وتەی ئەوكەسانەی شارەزاییان هەیە لەئابووری جیهاندا دەڵێن: شەڕیی داهاتوو شەڕی دراوە كان دەبێت، كە ئەمەش دەكرێت بەسێ، بەشەوە بەشی یەكەم: دۆلار یووان كە زیاتر ئەمەریكاو چین دەگرێتەوە، بەشی دووەم: ئیرۆ‌و یووان ئەمەش ئەور‌وپا‌و چین دەگرێتەوە، بەشی سێیەم: دۆلار‌و یووان بۆ وڵاتانی ئاسیا، وەكو وتم ئێستا لە سندوقی بانكی دووەلیدا یووان كاری پێدەكرێت، ئێستا بەهۆی رێگای ئاوریشمی تازەوە، دەتوانرێت دراوی چینی بەكار بهینریت، كۆی تێچوونی رێگای ئاوریشمی تازە دوو ترلیۆنی تێدەچێت‌و بە 161 وڵاتدا دەڕوات كە چین دەبەستێتەوە بەوڵاتانی ئاوریشمی كۆنەوە، لە ئاسیاوە تاوەكو رووسیا، لەرووسیا لەوێشەوە بۆتوركیا‌و بەكوردستان‌و بە نزیك هەولێریشدا دەڕوات لەوێشەوە بۆ ئەورووپاو هەتاوەكو ئەفریقا دەڕوات، هەروەها هێڵێكیشی بەرەو وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دێت، ئەم وڵاتانە هەم ژێرخانیان پی بە هیز دەبێت كە خۆی لە رێگاوبان‌و لەهەموو ئەو پڕۆژانەی كە لەو ‌وڵاتانەدا ئەنجام ئەدریت، وە بەهۆی دروستكردنی ئەو رێگایەوە زیاتر دراوی یووان بەكاردەهێنن، كەواتە چین لەو وڵاتانەشدا توانیویەتی جێگەی خۆی بكاتەوە، كە ئەمەش بووەتە هۆی نیگەرانییەكی تەواو لەلایەن ئەمەریكییەكانەوە و تارادەیەكیش ئەوروپاشە وە، لەبەرئەوەی پارەی چینی لەلای ئەمەریكییەكان نرخەكەی زۆر كەمترە لەوەی كەهەیە، هەموو كاتێك یەكێك لەكێشەكانی نێوان چین‌و ئەمەریكا پارەكەیانە، لەبەرئەوەی نرخی دراوی چینی كەمەو كاڵاكان زۆرە كە پێی دەكڕدرێت بەهەرزان دەچێتە بازاڕەكانی ئەمەریكاوە ئەمەش وایكردووە كە كۆمپانیاكانی ناو ئەمەریكا ناتوانن كێبڕكێ بكەن لەگەڵ كاڵاكانی چین سەبارەت بە‌و تێچوونەی كە هەیەتی ئەویش یووانە، بۆیە هەموو سەركردەكان لە ئۆباماوە تاكو ترامپ داوای ئەوە دەكەن كەچین نرخی دراوە كەی بەرزبكاتەوە، چونكە كاتی خۆی دوو یووان‌و نیو دۆلارێك بووە، دوای ئەوەی گۆڕاوە بووە بە پێنج یووان بە دۆلارێك.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*