سەرەکی » کەلتوور » له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئۆج ئالان

ته‌رازووی كورد

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالی ئۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی

ن: موراد یه‌تكین

بەشی دوانزەهەم

ئەگەری ڕوودانی جەنگ
بە گەیشتنە ساڵی 1994، تیمەكانی هەواڵگری توركیا توانییان كۆتڕۆڵی كۆدی هەموو ئامێری بێتەلەكانی پەكەكە بكەن.
لەبەشی هەواڵگری بارەگای پەكەكەوە لە سووریا، هەموو بەیانێك كاربەدەستەكان بەرێگەی تەلەفۆنی ماركەی ژاپۆنی (وای.ئیسوو). لەگەڵ بەرپرسی 10 بەوەی كە خۆیان ناویان نابوو (ئیالەت) واتا هەرێم ڕاپۆرتی دواین پێشهاتەكانی ناو توركیا و باكووری عێراقیان وەردەگرت. هەندێك جار ڕاپۆرتەكان لەلایەن خودی ئۆج ئالان-ەوە وەردەگیران. بەشی هەرە زۆری فەرمان و رێنمایەكانی تایبەت بە ئەنجامدانی چاڵاكییە چەكدارییەكان لە لایەن ئۆج ئالان-ەوە دەدران بە فەرماندەكانی شاخ. هەواڵگری توركیا هەندێكجار دەیتوانی گوێ لەهەموو ئەو ڕاپۆرتانە بگرێ. بەڵام ئەو سەردەمە ئەو تەكنەلۆجیایەی لەبەردەست بوو رێگەی نەدەدا تاوەكوو بزانن بەتەواوەتی شوێنی قسەكەرەكان دەست نیشان بكەن. تەنانەت ئەگەر شوێنەكەش دەستنیشان بكرایە، لەباتی بەسەردادان پێیان باشتر بوو چاودێری بكەن.
پەكەكە لە ساڵی 1995 بەولاوە، بەهۆی ئامێرە بێتەلەكانەوە كەتوانای هەڵگرتن و گواستنەوەیان ئاسانتر بوو هەروەها بە پاڵپشت بە ئامێری تەلەفۆنی زۆر پێشكەوتوو، كاری گوێگرتن و سیخوڕیكردنی میت و سەركردایەتی ئەركانی سوپایان زۆر زەحەمتتر كرد. ئەو سەردەمە هێزە ئەمنیەكانی توركیا لەم جۆرە تەلفۆنانەیان لەبەردەستدا نەبوو. بۆیە ناچاربوون هەوڵی بەدەستخستنی ئەم جۆرە تەلەفۆنانە بدەن تاوەكو بتوانن گوێ لە پەیوەندییەكانی پەكەكە بگرن. ئەم قۆناغە، بەقۆناغی چاودێریكردنی پەكەكەو شكستپێهێنانی چاڵاكییە چەكداریەكانیان ناودەبرێ. هەتا هەندێك لەم جموجۆڵانە پێشوتریش بوونیان هەبوو.
بە پێی ئەو زانیاریانەی كە لەرێگەی گوێگرتنی بێتلەكانەوە لە كۆتا مانگی پایز و سەرتای زستانی 1995 كە بەردەستی سەركردایەتی ئەركانی سوپای توركیا كەوتوبوون. دەركەوت كە هێزەكانی پەكەكە بۆ ئەوەی سەرنجی سوپا و پۆلیس توركیا بڵاوە پێبكەن، هەست بەوە كرا كەپلانی ئەوە هەیە ژمارەیەك چاڵاكی چەكداری لە خۆرهەڵاتی ئەنادۆڵ ئەنجامبدرێن. ئامانجەكانی پەكەكە، ئەوەبوو لەناوچەكانی تونجئەلی (دێرسم) كە ئەو كاتە پەكەكە باڵادەستێكی زۆری هەبوو لەم ناوچەیە، بەدرێژایی ناوچەكانی باكووری رۆژئاوای تونجئەلی بەرە و ئەرزنجان، سیواس، تۆكات و ئەماسیا بەئامان دەگیرا. لەوێوە دەیانتوانی هەماهەنگی لەگەڵ گروپەكانی وەكو (تی. كۆ) و هەروەها (دی. هە.كە.پە-جی) دابكەن كە چەند گروپێكی چەكداری چەپڕەو بوون لەم ناوچانە بەپاڵپشت بە ژێرخانە عەلەیەكەی ناوچەكە دەسەڵاتێكی زۆریان لەم ناوچانەداهەبوون. ئەم ناوچە جوگرافیانە بەهۆی سەختی و زنجیرە چیا بەرزەكانیەوە هێزە ئەمنیەكانی توركیا توانای كۆنتڕۆڵی تەواویان نەبوو بەسەریدا. بۆیە ئەم ناوچەیە هەلی ئەوەی دەڕەخساند كە ملیتانە چەكدارەكانی پەكەكە كە لەسنوورەكانی عێراق و ئێرانەوە، هەروەها لەسنووری سووریاش بەهێلی سنووری (هەتایی)یەوە بگەنە ئەم ناوچانە.
پەكەكە كە سنووری نێوان توركیا و سووریا بە درێژایی 35 بۆ 40 كم لە ناوچەكانی عەفرین-ەوە وەك پێگە و بارەگا بەكاردەهێنا، دەیانتوانی لەناو دۆڵ پڕ لە دارستانە چڕەكانی چیاكانی ئۆرانۆس-ەوە دزەبكەن بۆ ناو خاكی توركیاوە. لە ماوەی تەنها یەك شەو و بەپیادە دەیانتوانی تا چیایی (نورهەق) بگەن بەناو خاكی توركیاوە. لەوێشەوە دەیانتوانی قۆڵێكیان جیاببنەوە و بە رێگای باكووری خۆرئاواوە و بەسەر ئەرزنجان و تونج ئەلی-ەوە بگەن بەبەرزاییەكانی قەرەدەنیز (دەریایی ڕەش). قۆڵەكەی تریشیان بە گرتنەبەری رێگا شاخاویەكانی زنجیرە چیاكانی (تۆرۆس)، بەسەر هێلی دیابەركر-بینگۆل، لەوێشەوە ئەگەر بیانەوێت دەیانتوانی تا عێراق یاخود ئێران-یش بڕۆن. ئەم ئاراستەیە بەهەمان شێوە دەتوانرا لە ئێران و عێراقەوە دەستپێبكا، لەسنوورەوە بەرەو سووریا شۆڕببنەوە.
ژووری هەواڵگری بارەگایی (2. ئۆردو قەرارگا) لە مەڵاتیە، بەمشێوەیەو بەڕێگای گوێگرتن چاودێریكردنی پەیوەندییەكان كەلەرێگەی ئامێری بێتەل و تەلەفۆنەكان، زانیاری ئەوە بزانی كە پەكەكە لە مانگی كانوونی یەكەمی 1995 دەیەوەێت باشترین ملیتانە مەشق پێكراوەكانی بەشێوەی گروپ گروپ لەسنووریەكانی سووریاوە بەرێگا شاخاویی و دارستانە چڕەكانەوە و بەپیادە ڕەوانەی توركیا بكات. ئەوكاتە هێزە ئەمنیەكانی توركیا یەكەم گریمانەیان ئەوەبوو كە ئەگەر هەیە لەسنوورەكانی ناحیەی (سامان داغ) وە لە سێ قۆڵەوە بێنە ناوەوە. بەو بۆنەشەوە فیرقەی 39-ی سوپا كە ئەركی پارستنی ئەو ناوچەییەی لە ئەستۆدابوو، بۆ ئەم ئامانجە ئاگادار كرایەوە.
وەك چاوەڕوان دەكرا لەبەرەبەیانی رۆژی 24-ی كانوونی یەكەمی 1995 لە باشقەڵاو ناحیەی سامان داغ لە یەكێ لەو سێ خاڵەی كە ئەگەر هەبوو پەكەكە دزیەیان تێدا بكات بۆ ناو خاكی توركیا، گروپێك لە میلتانەكانی پەكەكە كە ژمارەیان نزیكەی شەست كەسێك دەبوو داخڵ بە ناو سنوورەكانی توركیا بوون. دوایی داخڵ بوونیان بە ماوەیەكی كورت كەوتنە بۆسەی سەربازەكانی سوپای توركیا كە پێشتر لە ئامادەباشی دابوون. لەبەركەوتنی یەكەمدا، یەكێ لە ئۆتۆمۆبێلە سەربازیەكانی سوپا بەر روكێتێی پەكەكە دەكەوێت، دوو سەرباز بەقورسی بریندار دەبن. بەڵام دوواتر بەهۆی ئەوەی هێزەكانی سوپا بە ئامادەكارییەكی تەواوەوە لە بۆسەدابوون، ملیتانەكانی پەكەكە بەرەو سنوورەكانی سووریاوە پاشەكشێ دەكەن و تەرمی 10 لە ملیتانەكان بەجێ دەمێنێ لە شوێنی ڕووداوەكەوە.
سوپای 2ی توركیا بۆ ئامادبوون لەبەرامبەر ئەگەری ڕوودانی لەم شێوەیە، ماوەیەك بوو سوپای سووریا خرابووە ژێر چاودێریەكی ووردەوە.
دەرئەنجامی چاودێریكردنەكە زۆر سەرنج راكێشبوو: لەڕووخانی یەكێتی سۆڤیەتەوە تائەوكاتە، سوپای سووریا نەیدەتوانی چەك و پێداویستی سەربازی بكڕێت. ئەوە سەرباری ئەوەی نەیدەتوانی لەشوێن چەكە كۆن و ڕزیوەكانی هی تازە بەدەست بهێنێ،دەسەڵاتە تازەكەی رووسیا كە لەناو قەیرانێكی قوڵی دارایی دابوو، فاتۆرایەكی ملیار دۆلاریان قەرز خستبووە بەردەم سووریاوە و داوایان لێدەكرد كە بەلانی كەم بەشێوەی قیستیش بێ پێویستە قەرزەكانیان بداتەوە. بەو پێیەش سوپای سووریا لەلەبەریەك هەڵتەكیندابوو.
دۆخی سەر سنوورەكانی توركیاش زۆر لەوە خراپتر بوو. تێگەیشتن لەوەی كە هەموو ئەو چەك و پێداویستییە سەربازیانەی كەلەدەستی سوپای سووریادا مابوونەوە باشترینیەكانیان بۆ باشوور و بۆ سەر سنوورەكانیان لەگەڵ ئیسڕائیل نێردرابوون. بە پێچەوانەوە نزیكەی 911كم مەودای سنووری نێوان توركیا و سووریا بە فیعلی تەنها بەسێ بەتالیۆن-ی سەربازی پارێزگاریان لێدەكرا. لەهەمان سنووردا، بە دیوی توركیا بە 10 لیوایی سەر بە سوپای6-ی ئەدەنە و 8-ی ئەلازغ پارێزگاری لێدەكرا و بۆ ئەگەر هەر جموجۆڵێكی سەربازی لە ئامادەباشیدابوون. هەر لە ئەدەنەوە بنكەی سەربازی ئینجەرلیك هەبوو. لە مەڵاتیا-ی فڕۆكەخانەی سەربازی و لیوای پەرەشوتی كۆماندۆی سەر بە فرۆكەخانەی سەربازی دیاربەكر بوون كە بارەگای فەرمانداریەتی 2-ی تاكتیكی هێزە ئاسمانیەكانی لێ بوو. كە بەمەش هەم بۆ پارێزگاریكردن و هەم بۆ حاڵەتی هێرش كردن لە ئامادەباشی دابوون. تاكە دەستكەوتی سووریا بوونی ژمارەیەك لەموشەكی كورت هاوێژی جۆری (سكۆت)ی دەستكردی رۆسیابوون كە ئەمانە قابیلەتی ئەوەیان هەبوو كڵاوی ئەتوۆمی یاخود چەكی بایۆلۆژیان لەسەر جێگیر بكرێن. ئەگەرنا سوپای سووریا هەم لەڕووی پێداویستی و هەم لەڕووی مۆڕاڵیشەوە لە ئاستێكی زۆر نزمدابوو. تەنانەت دۆخی خراپی سوپای سووریا لە ئاستێكدابوو ئەگەر جارجار بەرێكەوت یاخود بە دەستی ئەنقەست لەكاتی هاتوچوونی ژمارەیەك لە سەربازەكانی سووریا لەلایەن دەوریەكانی سوپای توركیاوە دەستگیر دەكران و لە كاتی لێكۆڵینەوەكاندا دانیان بەوە دەنا كە ئەوان بەشێوەیەكی رێك پێك و رۆژانە خواردن و خواردنەوەشیان پێناگات. هەندیجار دوای ڕوودانی شەڕو پێكدادان لەگەڵ پەكەكە، بە مەبەستی چاودێری كردن ژمارەیەك لە تانكەكانی توركیا سنوورەكانی سووریایان دەبەزاند، بەڵام لەلایەن سوپای سووریاوە هیچ كاردانەیەك ڕوو نەئەدا.
باشە ئەگەر دۆخەكە ئەمەبوو، هۆكار چیبوو توركیا تا ساڵی 1995 تەنانەت بۆ یەك جاریش بەنووسراو ئاگاداركردنەوەیەكی فەرمی نەدایە سووریا؟ یەكێ لە سەرچاوە باڵاكانی كە ئەوكاتە پێگەیەكی گرنگی لەناو میكانیزمی بڕیارە گرنگەكاندا هەبوو، بەمشێوەیە هەڵسەنگاندنی بۆ دۆخەكە كردو پێیگووتم: «بەپێی هەندێك لەو هەڵسەنگاندنانەی كە بۆ دۆخی سووریا لەوكاتەدا كرابوون، ووردە ووردە ئەوە ڕوون دەبۆیەوە كە هێزە ئەمنیەكانی سووریا تاچەند هێزێكی قاوغ بەتاڵە. بەدەر لە هەندێ رێوشوێنی نەریتی دبلۆماسی بەولاوە، بەبەكارهێنانی هەندی لە میتیۆدی تازە، یاخود بەواتایەكی تر هەرگیز ئەوەندە ئاسان نەبوو قەناعەت بەحكومەت بكەی كە پێویستە هەمان ئەو شێوازە بەكاربهێنین كە سووریا و وڵاتانی تری ناوچەكە لەسیاسەتەكانیان لەبەرامبەر توركیا بەكاریان دەهێنا».
تەنانەت ئەوكاتانەی كەئەنقەرە لە جیاوازی ئەوەدابوو كە پێویستە لەسەری چی بكات و چۆن هەڵسوكەوت بكات، كەچی هەنگاوی لەم بارەیەوە نەدەنا. حكومەتە كۆلاسیۆنە یەك لەدوای یەكەكانی توركیا پایی زۆریان لەم لاوازیەدا هەبوو. لەو سەردەمانەدا توركیا لەقەیرانێكی جددی بێمتمانە بەخۆبووندابوو و هەرگیز متمانەی بەو هێزەی خۆی نەبوو كە هەی بوو….
بێجگە لەمە، ئەو تاقیكردنەوانەی لەپێناو تێگەیشتن لە ئاستی بەهێزی سووریا، بەشی هەرە زۆریان تەنها لەچوارچێوەی بەزاندنی سنوورەكاندا قەتیس مانەوە. چونكە هێشتا دڵنیا نەبوون لەوەی ئەبێ چی بكەن لەبەرامبەر ئەگەری دەستدرێژی و زیادەڕەویەكانی سووریاوە.
ئەوەتا، ئایا شەڕ و پێكدادانەكەی سامان داغ، ڕووبەڕووبوەنەوەبوو لەگەڵ ئەم دۆخەدا یا نا؟
لەو شەڕەدا كاتێك ملیتانەكانی پەكەكە بەرو ناو سنوورەكانی سووریا پاشەكشێیان كرد، هێزەكانی سوپای توركیا بەدوایانەوە چوون بۆ ناو خاكی سووریاوە. ژمارەیەك لە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی و تانكی مام ناوەند سنووری سووریایان بەزاند. لەوەش زیاتر یەكەكانی تۆپخانەی لیوا بە شێوەیەكی هەڕەمەكی ناو خاكی سووریایان تۆپباران كرد. ئەوكاتە بەپێی زانیاریەكانی هەواڵگری سەربازی توركیا، هێزە سەربازیەكانی سووریا نەك هەر وەڵامی تۆپبارانكردنەكەیان نەدابۆیەوە، بەڵكو 10بۆ15 كیلۆمەترێكیش بەرەو دواوە پاشەكشێیان كردبوو.
وەك ئەەوەی چاوەڕوان دەكرا، هێزە سەربازیەكانی سووریا نە ئەو هێزەیان هەبوو لەبەرامبەر توركیا بوەستنەوە و وورەشیان تێری ئەوەی نەدەكرد هیچ وەڵامێك بدەنەوە.
دیوانی پارێزگای (هەتایی) لە 25-ی كانوونی دووەمی ئەو ساڵدا لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی كورتدا ئاماژەیان بەوەدا كە ملیتانەكانی پەكەكە بەرێگای سووریاوە دەربازی ناو خاكی توركیا بوونەو شەڕو پێكدادان ڕوویداوەو ملیتانەكانی پەكەكە دووبارە پاشەكشێیان بۆ ناو خاكی سووریاوە كردوە.
لەهەمان كاتدا لە 25ی كانوونی دووەم، وەزارەتی دەرەوەی توركیا بانگێشتی باڵۆزی سووریای لە ئەنقەرە (حەیدەر مەحمەد) كرد و دوایان لێكرد كە حكومەتی سووریا بەشێوەیەكی خێرا ئەو چەكدارانەی پەكەكە كە هەڵاتووبوون بۆ ناو خاكی سووریا دەستگیر بكات و ڕادەستی توركیایان بكاتەوە.
دوای ئەمە بەپێی ئەو زانیاریانەی كە لە پسپۆرانی بۆاری سەربازی لە باڵیۆزخانەكانی هەندێ لە وڵاتانی خۆرئاوا لەسووریا، ئەو ژمارەیەی لە ملیتانەكانی پەكەكە كە پاشەكشێیان بۆ ناو خاكی سوورباوە كردبوو، لەگەڵ هەندێ لە سەربازانی سووریا ئەوانەی نەیان ویستبوو بەهۆی ئەوانەوە لەگەڵ سوپای توركیا لەیەكگیربوون ڕووبدات و تووشی كێشەببن شەڕو پێكدادان ڕوویدابوو و كوژراو بریندار لەهەردوولایەنەوە هەبوون. سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای توركیا ئەوەندە متمانەی بە ڕاستی و دروستی ئەم زانیاریانە نەكردبوو لەو كاتەدا. لەئەگەری ئەوەی كە هەواڵەكە ڕاستیش بووبێ، بەڵام ئەوان لەو باوەڕەدابوون كە زەمینەیەكی لەبارو خۆشكەر هەیە بۆ ئەوەی هەڕەشەی پەكەكە لەدیوی ئەودیوی سنوورەكانی سووریاوە بەردەوام بێ بۆ سەر توركیا.
پسپۆرە سەربازیەكان ئیتر نەخشەی ئەوەیان كێشا كە ئەگەر بێتو كارەكە بگاتە سەر ئەوەی ئیتر شەڕ و پێكدادان ڕووبدات، یەكینە سەربازیەكانی سوپای توركیا لە ماوەی تەنها یەك رۆژدا بتوانن بگەن بە ناوەڕاستی شام. سلێمان دەمیرەل-ی سەرۆك كۆماری توركیا بەرێگای ڕاوێژكاری سەربازی و گەنەڕاڵی خانەنشینكراو (نەزیه جاكار)ەوە لەهەموو دۆخەكەدا ئاگادار بوو.
هەموو ئەم پێشهاتانە، لەلایەن وەزارەتی دەرەوە و ڕاوێژكاری دەزگای هەواڵگری (میت) و یاریدەدەری سەرۆكی ئەركانی سوپا، بە رێگای میكانیزمی كۆردیناسیۆنێكی هاوبەشەوە بەشێوەیەكی رێكوپێك چاودێری دەكران.
واتا كاتێك توركیا لە23ی كانوونی دووەمی 1996 ئەو نووسراوە فەرمیەیان بۆ سووریا نارد كە ئاگاداركردنەوەیەكی تووندی بۆ سووریا لەخۆگرتبوو سەبارەت بەوەی ئەگەر پێویست بەوە بكات لەگەڵ سووریا بكەوینە جەنگیشەوە ئەوا درێخی لێناكەین، پلانێكی لەم شێوەیەی لە پشتەوە بوو.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*