سەرەکی » ئاراستە » چۆن چەوسانەوە خەونەكانمان ژێرەوژوور دەكات

چۆن چەوسانەوە خەونەكانمان ژێرەوژوور دەكات

میرل جاشوا

و: كوردەوان محەمەد سەعید

ساڵی 1933 ماوەیەكی كەم دوای گەیشتنی هیتلەر بە دەسەڵات، ژنێكی 30 ساڵە لە بەرلین هەندێك خەونی سەیر‌و سەمەری دیبوو. لە یەكێك لە خەونەكانیدا تابلۆی نیشانەكانی گەڕەكەكەی خۆیانی لێ نەمابوو، لە جیاتی تابلۆكان پۆستەر هەڵواسرابوون كە 20 وشەی قەدەغەكراوی تێدا نووسرابوو، یەكەم وشەی قەدەغە خودا بوو، دوا وشەش وشەی من بوو. لە خەونێكی دیكەیدا لە نێوان ژمارەیەكی زۆر كرێكار، شیرفرۆش، غازفرۆش، پۆستەچی رۆژنامە‌و وەستای ئاوو ئاوەڕۆدا گیری خواردووە، ئەو ئارام بوو تا ئەو كاتە دووكەڵكێش پاكەرەوەیەك دەركەوت، لە خێزانی ئەودا وشەی دووكەڵكێش پاكەرەوە رەمز بوو، كۆدێك بوو كە پاسەوانەكانی ئێس ئێس‌و رەشپۆشەكانی رێكخراوەكەی دەخست، لە خەونەكەدا كرێكاران پسوڵەی كارەكەیان بەرز كردبۆوە‌و هاواریان دەكرد: تاوانی تۆ چاوپۆشی لێ ناكرێت.

کتێبی خەونەکان
ئەمە تەنیا دوو خەون بوو لە حەفتا‌و پێنج خەون كە لە كتێبی نەناسراو، بەڵام سەرنجڕاكیشی رایخی سێیەمی خەونەكان لە نووسینی «شارلوت براد» دا تۆمار كراوە. ئەم كتێبە بابەتێكی زانستی یان نووسینێكی دەروونناسانە نییە، بەڵكو بیرەوەری خەڵكە، راپۆرتێكە لە قوڵایی سێبەرەكانی میللەتێكدا خراوەتە ژێر باڵی یاساوە، ئەم كتێبە لە ساڵی 1966دا لە ئەڵمانیا بڵاو كرایەوە، دوو ساڵ دوای ئەوە ئەدریان گاتۆڵد تەرجەمەی كرد بۆ ئینگلیزی، بەڵام تا ئێستاش چاپ نەكراوە، هەرچەندە دەزگاكانی چاپ حەز بە چاپكردنی دەكەن، بەڵام تا ئێستا میراتگری شارلوت-یان نەدۆزیوەتەوە تا رەزامەندی چاپكردنی لێ وەربگرن.
ئەم كتێبە شایەنی خوێندنەوەیە، نەك لەبەرئەوەی ئەو فریودانەی خەڵك‌و رەگەزپەرستی‌و حەزی چاودێریكردنی خەڵكی سەردەمی شارلوت براد لەم رۆژگارەشدا بەدی دەكرێت، بەڵكو لەبەرئەوەی هاوشێوەی ئەم كتێبە لە ئەدەبیاتی هۆلۆكۆستدا هاوشێوەی نییە، براد دەڵێت:
ئەم خەونانە یاداشتی شەوانەن‌و بێ خواستی ئاگایانەی خودی كەسەكان روویان داوە، وەك ئەوە وایە دیكتاتۆرەكان ئەو خەونانەیان پێ بینیبێتن.

شارلوت براد کێیە؟
براد ساڵی 1907 لە شاری فۆرستی نزیك سنووری نێوان ئەڵمانیا‌و پۆڵەندا لە دایك بووە، ناوی شارلوت ئارون-ە‌و رۆژنامەنووسێكی جووە، كاتێك هیتلەر لە ساڵی 1933دا چووە سەر حوكم، ئەو دانیشتووی بەرلین بوو، هەمان ساڵ بڵاوكردنەوەی بەرهەمەكانی قەدەغە كرا، ئەویش‌و هاینز پۆل-ی هاوپیشەی لە كاتی رەشبگیری كۆمۆنیستەكاندا دەستگیر كران، كە لە زیندان هاتە دەرەوە بە نهێنی دەستی كرد بە تۆمار كردنی خەونی هاوكارەكانی. لە ماوەی شەش ساڵدا ئەو جو-وانەی نیشتەجێی ئەڵمانیا بوون كار‌و مافیان لەدەست دا براد درێژەی بە كاری تۆماركردنی خەونەكان دا، تا ساڵی 1939 نزیكەی 300 خەونی كۆكردەوە. ئەم كارەی براد پڕ مەترسی بوو، چونكە لە دەزگاكانی رژێم ناوی هەبوو، ساڵی 1924 شوی كرد بە هاینز پۆل كە ئەویش هەر نووسەر‌و رۆژنامەنووس بوو، لە رۆژنامەی فوزیش زایتۆنگی ئەڵمانی كاری دەكرد، دواتر شارلوت لە هاینز جیا بۆوە‌و سەرەنجام ژیانی ژن‌و مێردایەتی لەگەڵ مارتین براد پێكهێنا.

ئەو دووانە لە گەڕەكی شارلوتنبۆرگی جو نشینی بەرلین نیشتەجێ بوون، گەڕەكی كەسانی بەناوبانگی وەك واڵتەر بنیامین‌و شارلوت سۆلۆمۆن بوو، ئەو خەونانەی كە براد لەو شوێنە كۆی كردبوونەوە، مایەی راچڵەكاندنی كۆمەڵگەی سیكۆلار‌و چینی ناوەند بوو، براد لەو بارەیەوە دەنووسێت:
دروست كردنی پەیوەندی لەگەڵ ئەو كەسانەی هەمیشە حەزیان بە وتنی (بەڵێ قوربان)ە، یان ئەو كەسانەی بەرژەوەندییەكیان لەگەڵ رژێم هەیە بۆ من ئاسان نەبوو نەدەكرا، لەبەرئەوەی من بە دوای وەڵامی راست‌و بێ ریادا دەگەڕام، بێئەوەی هیچ لە بارەی مەبەستەكەمەوە بڵێم رووم دەكردە دراوسێ، بەرگدروو، خزم‌و دۆستان‌و هاوڕێیان.

براد بۆ ئەوەی ئاسایشی خۆی‌و ئەوانەش كە چاوپێكەوتنیان لەگەڵدا دەكات پارێزراو بێت، نووسینەكانی لە بەرگی كتێبێكدا دەشاردەوە‌و لە كتێبخانەكەیدا هەڵی دەگرت، ئەو خەونە تۆمار كراوانەی كە ناوی كەسایەتی سیاسی وەك هیتلەر‌و گرۆنگ‌و گۆبڵزیان تێدا بوو، براد بە ناوی (چیرۆكی خێزانیی لالە هانز)‌و گۆستاڤ و گێرهاردەوە تۆماری كردبوون، كاتێكیش حكومەت بە بیانووی كۆنترۆڵ كردنی وڵاتەوە دەستی كرد بە سووتاندنی كتێب كرد‌و ماڵ بە ماڵ دەگەڕا، براد نووسینەكانی خۆی نارد بۆ هاوڕێیەكی لە دەرەوەی وڵات، تا لە ساڵی 1939دا براد‌و مارتین ئەڵمانیایان جێهێشت‌و لە نیویۆرك بوونە پەنابەر.

هەڵهاتن لە دەستی رژێمی نازی
ئەوان لە وێست ئەند ئۆینۆ نیشتەجێ بوون‌و ماڵەكەیان بووە شوێنی كۆبوونەوەی پەنابەرە هاوكارەكانیان، وەك هانا ئارنێت، كە براد پێنج وتاری بۆ تەرجەمە كردبوو، هەروەها هاینریش بلوچەر‌و كارل هایدنرایش-ی نیگاركێش، ساڵی 1966 براد دوای ئەوەی نووسینەكانی دەست كەوتەوە كتێبێكی بە ناوی (رایخی سێیەم‌و خەونەكان) لە ئەڵمانیا چاپ كرد.

شێوازی نووسین
ئەم كتێبە 11 بەشە‌و چەندان نیگاری ترسناكی تێدایە كە یارمەتیدەرە بۆ بەهێزكردنی وێنای سریالی‌و خەیاڵی كتێبەكە، سەرتابلۆكان لە ئارنێت، هیملەر، برێخت‌و كافكا وەرگیراون‌و بۆ بەشەكانی دانراون، ناونیشانی بەشەكان بە كڵێشەی رەمزی لە شێوەی كەسانی ناقارەمان، یان گاڵتەجاڕ نووسراون، وتەی كورتی وەك (ئیدی هیچ شتێك لام گرنگی نەماوە)ی تێدا بەكار هێناوە، ئەم ناونیشانانە هەر زوو بەسەر خوێنەریدا دەسەپێنێ كە پەیوەندی نێوان ئاگایی‌و خەون نكۆڵی لێ ناكرێت، لە كۆتایی كتێبەكەدا «برۆنۆ بیتڵ هایم» كە دەروونناسێكی بە رەچەڵەك نەمساییە لە بارەی ئەو خەونە كۆكراوانەوە دەڵێت:
ئەوانەی خەونەكانیان دیوە لە سەردەمانی پێش 1933وە توانیویانە پەی بە قوڵاییە شاراوەكانی رژێمەكە ببەن.

بە هەمان شێوەی گێڕانەوە مێژووییەكەی سویتلانا ئەلێكسۆڤیچ كە باس لە ژیانی خەڵكی سۆڤێت دەكات لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، خەونە كۆكراوەكانی برادیش كاریگەریی رژێمی ستەمكار لەسەر نەست‌و ویژدانی خەڵك دەردەخات. لە ساڵی 1933دا ژنێك لە خەونیدا ئامێری مێشك خوێندنەوە بە كۆمەڵێك تەلی لولدراوو پێچاوپێچەوە دەبینێت، لە خەونەكەیدا ئەو دەزگایە وای پیشان دەدات كە لە مێشكیدا ئەودا وشەی هیتلەر هاوواتای ئەهریمەنە. براد چەندان خەونی تایبەت بە كۆنترۆڵی مێشكی لەبەردەستدا بوو، هەندێك لەو خەونانە كردەوە بیرۆكراتییەكانی نازییەكانی پێشبینی دەكرد، كە چۆن دەبوونە هۆی تۆقاندنی هاووڵاتیان.

خەونی جوولەکەکان
لە یەكێك لە خەونەكاندا ژنێكی 22 ساڵان كە پێی وایە لوتە چەماوەكەی ئاشكرای دەكات كە جووە، سەردانی فەمانگەی لێكۆڵینەوە لە رەچەڵەكی ئاریا دەكات، هەرچەندە فەرمانگەیەكی لەو جۆرە بوونی نییە، بەڵام هاوشێوەی ئەو فەرمانگانەیە كە لەو سەردەمەدا هەبوون. بەهۆی ئەو هەموو درۆ شاخدار‌و بیرۆكراتیانەی كە دەزگاكانی رژێم بڵاویان دەكردەوە بۆ تۆقاندنی خەڵك، پیاوێك لە خەونیدا شتی سەیر‌و سەمەرە دەبینێت، وەك درەوشە‌و پۆستەر، لەو دیو دیواری سەربازگەكانەوە گوێی لە خوێندنەوەی بڕیارەكانی تایبەت بە قەدەغەكردنی حەز‌و خواستی بوارژوازیانە.

خەونی خەڵکی ئاساییی
ساڵی 1936 ژنێك لە خەونیدا شەقامێك دەبینێت كە بەفر دایپۆشیوە‌و لەسەر بەفرەكەشەوە سەعاتی دەستی‌و خشڵ‌و زێڕو زیو بڵاو بۆتەوە، لە خەونەكەیدا دەیەوێ هەندێكیان لێ هەڵبگرێت، بەڵام دوایی هەست دەكات ئەمە تەڵەیە‌و یەكێك لە فەرمانگەكانی رژێم كە تایبەتە بە لێكۆڵینەوە لەو كەسانەی هاوڕێیەتی بێگانە دەكەن دایناوە.

دڕندەیی رژێمی نازیی
ئەم خەونانە ئەوە دەردەخەنە كە جووەكان‌و خەڵكی دیكەی ئەڵمانیاش چۆن خۆیان لەبەر چاو كەوتووە‌و لە رووی ئەرك‌و مافەكانیانەوە گومان لە خۆیان دەكەن‌و لە خۆیان بێزارن، بە رادەیەك لە خەون‌و لە بێداریشدا ئەو ململانێیەی ناخی خۆیان لە خودی خۆیان‌و لە خەڵكی دیكەش دەشارنەوە. ئەم خەونانە بە لێكدانەوە سادە‌و بێ پەردەكانی براد، كە خۆیشی ئەزموونی هەیە لەگەڵ رژێمی نازی‌و ئاوارەییدا هێندە گرنگییەكی قوڵتری پەیدا كردووە. براد لە بری ئەوەی ئەم خەونانە بە گۆشەیەكی مێژوو بسپێرێت، بەرجەستەتری كردن‌و بە خستنەڕوویان زەنگ‌و زایەڵەی ئەو وردەكارییە بێ وێنەیە زۆر بەرزتر بێت لە هەر لێكدانەوەیەكی بۆ رووداوەكانی ئەو سەردەمە. ئەم كتێبە كۆلاجی كۆمەڵێك وێنە لە خۆ دەگرێت كە «هانا هاچ» كاری تێدا كردووە‌و بۆ كۆلاجەكانیش سوودی لەو وێنانە وەرگرتووە كە لە راگەیاندنەكانی ئەڵمانیادا بڵاو بوونەتەوە، كاتێكش تێكەڵی كردوون سیناریۆیەكی تازە‌و چاوەڕوان نەكراو دروست دەكات كە واقیعی سەرسوڕهێنەری خەونەكان تیایدا رەنگ دەداتەوە.

بۆچوونەكانی هانا ئارنێت
براد بۆچوونەكانی هانا ئارنێت دووبارە دەوروژێنێت، بە تایبەت كە هانا پێی وا بوو رۆژێك دێت چەوسانەوە دەگاتە ترۆپك، ئەویش ئەو كاتەی كە تیرۆر‌و تۆقاندن بەسەر ژیانی تایبەت‌و كۆمەڵگەدا زاڵ دەبێت. پێ دەچێ براد لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا هاوڕا بێت، چونكە ئەو خەون دەبەستێتەوە بەو كەلتوورەی كە خاوەن خەون تیایدا پەروەردە بووە، بەڵام لە هەمان كاتدا خەون دۆخێكی تایبەت‌و سەربەخۆیە لە دیدی برادەوە، كاتێكیش ژیانی تایبەتی مرۆڤ دەكەوێتە ژێر كۆنترۆڵی ستەمكارییەوە خەونیش كارا دەبێت، ئەو كەسەی خەون دەبینێت دەتوانێ لێكدانەوەی هەبێت‌و پێشبینی ئەوە بكات كە چ شتێك مەترسی بۆ سەر ژیانی دەبێت.
براد خەونی كەسێكی خاوەن كارخانە بە ناوی هیراس دەگێڕێتەوە، كە لە خەونیدا كاتێك گۆبڵز دەبینێت ناتوانێت سڵاوی نازییانە بكات‌و دوای نیو سەعات لە هەوڵدان بۆ ئەوەی دەستی بەرز بكاتەوە، ناتوانێت‌و بڕبڕەكانی پشتی دەشكێت. ئەم خەونە پێویستی بە كەمێك روون كردنەوە هەیە‌و براد دەڵێت: ئەم خەونە بە شێوەیەكی وێرانكەرانە ئاشكرا‌و دزێوە. ئەوە لە سەردەمانێكدایە كە بەهای مرۆڤ تا ئەو ئاستە دادەبەزێت كە لەگەڵ كرم یان ئەندامی هەر گروپێكی بێ ناسنامە هاوتا دەبێت. (لە خەونمدا توانای قسەكردنم نەبوو، تەنیا لەگەڵ گروپدا دەنگم دەردەهات‌و دەبوومە هاودەنگ). ئەم خەونەیان دەرفەتێكی دەگمەنی بۆ رەخساندم تا هەست بە بوونی خۆم بكەم‌و كارایی خۆم بۆ بگەڕێتەوە.

هیچ بابەتێكی ئایینی لەخۆ ناگرێت
كتێبەكەی براد هیچ بابەتێكی مەزهەبی لەخۆ ناگرێت، هیچ خەونێكی جووەكانی خۆرهەڵاتی ئەوروپاشی تێدا نییە، ئەو جووانەی لە كەنار شارەكان دەژیان‌و لە رەشبگیر‌و كوشتوبڕ بەدوور بوون، بەڵام ئەم كەموكووڕییە لە زیرەكی‌و توانای براد كەم ناكاتەوە، چونكە وردەكاریی ئەو رۆژگارەی باس كردووە كە سەرەتای سەرهەڵدانی نازییەكان بوو، ئەو نازیانەی كە تا ئێستاش باس كردنی جەنگ‌و خوێنڕێژییەكانی لە چاپەمەنییەكاندا دەنگدانەوەی هەیە‌و وردەكارییەكانی برادیش قوڵتر ئەو ستەم‌و چەوسانەوەیە دەخاتە روو، بە تایبەت كاتێك باس لە ژنانی شارنشینی جوو یان غەیرە جوو دەكات، ئەو ژنانەی خەونەكانی ژیانی خۆیان دەگێڕنەوە، لەمەیاندا لە سینەما گرۆنگ دەبینیت كە دەست بۆ كچێكی فرۆشیار دەبات، لەمەیاندا هیتلەر بە جلوبەرگی خەوەوە لە كۆرفۆرستندام بە دەستێكی نازی كۆمەڵێك ژن هەڵدەگرێت‌و بە دەستەكەی دیكەشی بروسكە دەنێرێت. براد ئەو كاتەمان وەبیر دێنێتەوە كە ژمارەیەكی زۆر لە ژنان دەنگیان بۆ هیتلەر‌و حزبەكەی دا، توانای كاریگەریی فریودەرانەی هیتلەر باس دەكات‌و دەڵێ: هیچ روونكردنەوەیەك لەم خەونانە روونتر كاریگەری هیتلەر لەسەر ژنانی ئەڵمانیا دەرناخات.

خەونی ژنان
خەونەكان وێنەی ئەو ژنانەش دەكێشێت كە لە پڕوپاگەندەی نازییەكاندا سوكایەتییان پێ دەكرێت‌و وەك ژنانی ملكەچ‌و منداڵخەرەوە پیشان دەدرێن، هەر بۆ نموونە، ژنێك كە بە گوێرەی یاسا بە رێژەی 25% لە رەگەزی جوو خەونەكەی بۆ براد دەگێڕێتەوە‌و دەڵێ: لە خەونیدا هیتلەر بە پلیكانەیەكی رازاوەدا بردوویەتییە خوارەوە، لە خوار پلیكانەكانەوە خەڵكێكی زۆری لێ بووە هەندێك میوزیكژەنیشی لێ بووە‌و ئەویش زۆر خۆشحاڵ بووە‌و هیتلەریش هیچ بێزارییەكی پێوە دیار نەبووە كە لەگەڵ ئەمدا بووە.

بەشی كۆتایی كتێبی رایخی سێیەمی خەونەكان تایبەتە بەو جووانەی لانیكەم لە خەونەكانیاندا بەرامبەر بە رژێم خۆیان گرتووە، یەكێك لەوانە دەڵێ: لە خەونمدا خەون بینین قەدەغە بوو، بەڵام من بینیم. براد دەڵێ: ئەم خەونانە بەشێكی جیاواز‌و سەربەخۆیان پێكهێناوە، وەك چۆن لە كاتی هاتنە سەر حوكمی نازییەكاندا جووەكان بەشێكی سەربەخۆ بوون كە هەڕەشەی راستەوخۆ‌و ناڕاستەوخۆیان لەسەر بوو، پزیشكێكی جوو لە خەونیدا بینیبووی خۆی تەنیا كەسە كە لە توانایدا هەیە چارەسەر بۆ هیتلەر بكات، كاتێكیش دەیەوێ دەست بە چارەسەرەكە بكات، یەكێك لەوانەی لەگەڵ هیتلەردان قژێكی درێژی پێوەیە، باوەڕ ناكات‌و بە گریانەوە دەڵێ: چی؟!! تۆی جولەكەی تەڵەكەبازی مایەپوچ؟
پارێزەرێكی جوو لە خەونیدا بە رێگایەكی بەستەڵەكدا دەڕوات بەرەو دواهەمین سەرزەمین كە تیایدا پێشوازی لە جوو دەكرێت، بەڵام لە كاتی تێپەڕین بە سنووردا فەرمانبەری گومرك پاسپۆرتەكەی لێ فڕێ دەدات، بەرامبەری سەرزەمینی سەرزەمینی پڕ لە گوڵزار دەبریسكێتەوە‌و ئەمیش پێی ناگات، ئەم خەونە تایبەتە بە ساڵی 1935‌و شەش ساڵ دوای ئەوە دەركردنی جووەكان بە كۆمەڵ لە ئەڵمانیا دەستی پێكرد.

بەڵگەیەكی مێژووییە
ئەم كتێبە لە ئەڵمانیا بە بەڵگەیەكی مێژووییە گرنگ‌و شایەتحاڵێكی سەرسوڕهێنەر هەژمار دەكرێت. فرانسیس لینگی دەروونناس لەو بارەیەوە دەنووسێت: پێم سەیرە كە كتێبەكەی براد تا ئێستاش لە ئەمریكا بە نەناسراوی ماوەتەوە، رەنگە هۆكارەكە ئەوە بێت، كورتە مێژوویەكی ئاوا كە پێشتر نەناسراوە قورسە لە رێگەی خەونەوە دروست بێت‌و ببێتە ركابەری چەند كتێبێكی دیكەی وەك (ئایشمەن لە ئۆرشەلیم)ی ئارنێت‌و (لەناوچوونی جووەكانی ئەوروپا)ی راڵ هێڵدبێرگ، هەر لەبەر ئەوەشە كە چوونە ریزی ئەو كتێبانەوە‌و پەیدا كردنی خوێنەر بۆ كتێبی رایخی سێیەمی خەونەكان هێشتا زووە.

فرانسیس لینگ لە رێگەی یاداشتێكەوە سەبارەت بە لێكدانەوەی خەونەكانی فرۆیدا بەم كتێبەی شارلوت براد ئاشنا بوو، ئەو لە بارەی كتێبەكەوە لە گۆڤاری ئەنجومەنی دەروونناساندا نووسیویەتی‌و قسەی لەسەر كردووە. فرانسیس بەو پێی خۆی دەروونناسە، لە میانی كارەكەیدا هەستی بەوە كردووە كە هاووڵاتیان، واتە نەخۆشەكانی تووشی نائارامی دەروونی بوون لە دوای هەڵبژاردنی دۆناڵد ترامپ بۆ پۆستی سەرۆكایەتی، فرانسیس داوای لە هاوڕێیان‌و دۆستانی خۆی كردووە‌و تكای لێ كردوون ئەوانیش خەونەكانیان كۆ بكەنەوە.

سەرچاوە: nebesht.com

 154 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*