سەرەکی » راپۆرت » بۆچی ترەمپ دۆڕا؟

بۆچی ترەمپ دۆڕا؟

ئامادەكردنی: د. ئاراز رەمەزان

دەوترێ كە هەڵبژاردنی 2020ی ئەمریكا راستكردنەوەی بیری هەڵەی هەڵبژاردنی 2016 بوو كە ڕووداوێکی مێژوویی بوو، و بە سەرلێشێواوی دەنگدەرانی ئەمریكا ناوزەند دەكرێت، لە هەلبژاردنی دۆناڵد ترەمپ.

هەر شیکردنەوەیەک بۆ لاوازی سیاسی ترەمپ لە ساڵی 2020 دا دەبێت دان بە هێزی سیاسی ئەودا بنێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو شکستپێهێنانی ، بوو بە یەکێک لە سەرۆكە دۆڕاوەكانی سەردەمی مۆدێرنە نەک بۆ ئەوەی چوار ساڵی تر بەدەستنەهێنێ، هەروەها بووە یەکەم سەرۆک کە لە هەڵبژاردنی یەک لە دوای یەکدا دەنگی جەماوەری لە دەست بددات.

سیاسەتمەدارێکی پۆپۆلیست
دۆناڵد ترەمپ لەساڵی 2016 دا بەشێکی لە سەرۆکایەتیەکەی بردەوە، چونکە ئەو دەرەکیەکی سیاسی پۆپۆلیستی بوو کە ئامادە بوو ئەوەی پێشتر نەگوترا بوو بیڵێت، واتە پۆپۆڵیستیەكەی كاریگەری لەسەر دەنگدەران دروستكردبوو، بەڵام ترەمپ لە ساڵی 2020 دا سەرۆکایەتی لەدەستدا بەهۆی هەمان فاكتەر كە كاریگەری نەرێنی زۆری لەسەر ستراتیژیەتی دەرەكی ئەمریكا و تەنانەت ناوخۆی ئەمریكاش دروستكرد بوو، بەتایبەتیش شانازییە بەدناوەکەی لە چوار ساڵی رابردوودا لەگەڵ ئەو هەڵسوکەوتە شەڕانگێزانەی ئەو هەیبوو.

گوتارە پۆپۆڵیستییەكانی لە بۆنەكاندا و تویتە رەگەزپەرستییەكانی و موجامەلەكانی بۆ پیاوە دەسەڵاتخوازەکانی وەک ڤلادیمیر پوتین و ئەردۆغان…هتد، و نامۆبوونی خۆی بە « بلیمەتێکی زۆر جێگیر « دەناساند، هەروەها بەرزکردنەوەی تیۆرییە پیلانگێرییەکانی وای لێدەکرد زیاتر وەک سەرۆکی تاوان بێت، بناسرێت، ئەوەش وایكردبوو كە خوێندەوارە كۆمارییەكان توڕە بكات.

لە ماوەی چوار ساڵی سەرۆكایەتی ترەمپدا، خەڵك لە ئەمریكا و لە جیهانیش ماندووبون، دەیانەویست ئاسایی بوون ببینن و لە دڵەڕاوكێدا نەبن، دەیانەویست وڵاتەكەیان بە یەكگرتوویی ببینن، ئەوەش بەدەنگ نەدان بەترەمپ دەكرا.

نەیتوانی سەرۆکی هەموو ئەمریکییەکان بێت
یەكێكی تر لەو فاكتەرانەی كاریگەری هەبوو لەسەر دۆڕانی ترەمپ، کێشە سیاسییەكانی بوون، بۆ نمونە شکستی هێنا لەوەی کە پشتگیرییەکانی خۆی لەودیو بنکەی سەرەکی ترەمپەوە فراوانتر بکات و زۆرجاریش وەک ئەوەی سەرۆکی ئەمریکایەکی پارێزگارو سوور بێت، حوکمڕانی دەکرد، و نەیتوانی كاریگەری لەسەر ئەو 20 ویلایەتەی دەنگیان بە هیلاری کلینتۆندا لە ساڵی 2016 دا دروست بكات.

ڤایرۆسی کۆرۆنا
بەپێی تێڕوانینی شیكەرەوە سیاسییەكان، ڤایرۆسی کۆرۆنا، یەكێك تر بوو لە فاكتەرە زۆر كاریگەرەكان، كە بە گەورەترین قەیرانی سەرۆکایەتیكردنی ترەمپ دادەنرێت. چونكە ئەمریكا زۆرترین رێژەی تێدا تۆماركراو ستراتیژیەتی روبەڕوبونەوەی ڤایرۆسەكەش ئاڵۆز بوو لە لایەن ئیدارەی ترەمپەوە، هەربۆیە ئەوەش قەیرانێكی ئابوری و بێكاری زۆرو قورسی بەدوای خۆیدا هێنا لە ئەمریكا. هەمیشەش واباوە، كە دەنگدەران لە خۆیان بپرسن ئایا ئێستا وڵات باشترە لەچوار ساڵ لەمەوبەر؟

هەرچەندە پسپۆڕان، پێیانوایە كە زۆرجار قەیرانەكان كاریگەری پێچەوانە دادەنێن و نمونەی وەڵامی جۆرج دەبلیو بۆش بۆ هێرشەکانی 11ی سێپتەمبەر دەهێننەوە كە توانی جەماوەریبوونی خۆی بەرز بكاتەوە و یارمەتیدا بۆ ئەوەی خولی دووەمی هەڵبژاردنەكان بباتەوە، كەواتە ستراتیژی چارەسەری قەیرانەكان ئەو كاریگەرییە دروست دەكەن نەك خودی قەیرانەكان، بەڵام لە سەردەمی ترەمپدا ئەمریكا رووبەڕوی سێ قەیرانی زۆر گەورە بۆتەوە لەوانە خراپترین قەیرانی تەندروستی گشتی لە ماوەی 100 ساڵی رابردوودا، و گەورەترین قەیرانی ئابوری لە ساڵانی 1930وە كە قەیرانی لەو شێوەیە نەبووە، هەروەها بەربڵاوترین شلەژانی ڕەگەزی و رەگەزپەرستی لە ئەمریكادا دروستكرد. هەربۆیە ترەمپ لە ماوەی 28 ساڵی رابردوودا، بووە یەکەم سەرۆک بۆ ئەوەی دووبارە هەڵبژاردن لەدەستبدات، لەوانەیە کۆڤید-19 وەک هۆکاری نزیكەیی لیست بکرێت، بەڵام ئەوە تەنها بەشێکە لە چیرۆکەکە. نەمانی سیاسی ترەمپ بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە نەبوو بەڵکو بەهۆی کەموکوریە بنچینەیەو کارەکتەرو سەرکردایەتیەكەی بوو.

دەوترێت، ئەمریكیەكان هیلاكبوون، چونكە لە رۆژانی دوایی سەرۆكایەتیدا ترەمپ- تویتەکانی بێ کۆتایی بوون لە بیردۆزی پیلانگێڕان؛ ئەو جەنگانەی کە پێی دڵخۆش بوو، هەروەک چۆن ئاژاوە لە دەوری خۆی بوو، ئەو بەدڵخۆشانە درۆی دەکرد؛ نەبوونی جدیەتی ئاشکرا یان بەرژەوەندی لە ماوەی کارەکەی و ئەو بێ ڕێزیەی بە یاسا و دامەزراوە بنەڕەتییەکانی دیموکراسی و لەوانەیە لە هەمووی زیاتر، ئەو تەماشای ڕەگەزپەرستی و سپی پێستەکان بکات، هەروەها شێوازی مامەڵەكردنی لەگەڵ دامەزراوە میدیاییەكان و رۆژنامەنوسان، فاكتەری كاریگەرییان هەبوو لەسەر گۆڕینی رای گشتی بەپێچەوانەی خواست و بەرژەوەندییەكانی ترەمپ.

زۆرینەی جیهان خۆشحاڵن
لەو ساتەوەی لە ساڵی 2015دا لە تاوەری ترەمپ دابەزی و بە ئیرادەیەکی دژە کۆچبەرەوە خۆی کرد بەسیاسەتی نەتەوەیی، ترەمپ لە وزەی خۆی دابەشکردنی ڕەگەزی و کلتوریدا بە ڕێڕەوێک بۆ دەسەڵات رۆیشت، كە بو بەگوتاربێژێكی پۆپۆلیستی و ترسێكی زۆری شاراوەی لەناو جیهاندا دروستكرد، بە جۆرێك زۆرینەی جیهان خۆشحاڵ بوون بە دۆڕانەكەی و دوورخستنەوەی لە دەسەڵاتی بەهێزترین وڵاتی جیهان، كە كاریگەری زۆری بەسەر ئاسایستی نێودەوڵەتییەوە هەیە.

ترەمپ نەک تەنها بنکەی خۆی گڕ تێبەڕدا، بەڵکو ئیلهامی لە هاوپەیمانییەکی گەورەی ئەمریکیەکاندا، کە سوور بوو لەسەر کۆتایهێنان بە حوکمی ڕەشەبایی و لێکهەڵوەشینی خۆی، ئەوەش وایكرد بایدن لە هەموو کاندیدێکی سەرۆکایەتی لە مێژوودا دەنگی زیاتری بەدەستهێنا و پەراوێزی گەورەی لە شار و ناوچەکانی قەراغ شار کە زۆربەی ئەمریکییەکانی لێ دەژیا بەرزکردبوونەوە. بایدن کە میانڕەو و ئیرلەندی – کاسۆلیکیە لە ناوچەی دڵی پیشەسازی پەنسلڤانیا، زیاتر لەپیاوان و گەورەکان و چینی کرێکار، دەنگدەری سپی لەهیلاری کلینتۆن کە چوار ساڵ لەمەوبەر کردی بردەوە.

تەشەسەندنی راسیزم
کاتێک جۆرج فلۆید کە پیاوێکی ئەفریقی – ئەمریکی بوو، لە ڕۆژی یادەوەریدا بە ملی ئەفسەرێکی پۆلیسی مینیاپۆلیس گیانی لەدەستدا، ڤیدیۆکە سەرانسەری ئەو نەتەوەیەی تووشی شۆک کرد و تەنانەت كاریگەری زۆری لەسەر جیهان داناو لە خراپترین و پڕمەترسیترین و ناسەلامەترین رۆژەكانی جیهاندا، لە وڵاتی جیاوازەوە بەملیۆنان مرۆڤ لە رەگەز و رەنگی جیاوازی خۆپیشاندانیان لە دژی ئەم كردەوەیە ئەنجامداو پەشێویەكی زۆریش لەئەمریكادا دروستبوو، بەڵام ترەمپ لە جیاتی گەڕان بەدوای چاککردنەوەی وڵات، کاردانەوەی هەبوو بەرامبەر بە ناڕەزاییە زۆر ئاشتیخوازو فرە ڕەگەزەکان لەسەرانسەری وڵات، بە دەستبەسەرداگرتنی کردەوەی گۆشەگیرانەی ئاژاوەگێڕی و تێکدەرانە بۆ ترس و تێكدانی ئاسایشی نەتەوەیی، پەیامی ئاگرینی دژ رادەگەیاندن.

ترەمپ نەک تەنها دژی پارتی دیموکرات شەڕی کردووە، بەڵکو دەرەکیەکی نەرێنی دروست بوو لە دەرەوەی پارتە سیاسیەكەی، بەتایبەتیش لەلایەن کۆمەڵە دوژمنکارو ناحەزەكانی لەوانە میدیا و هۆشمەندە نەیارەکانی، هەربۆیە بایدن ئەوەندە لەسەر سیاسەتەکانی خۆی وەک شکستە هەستپێکراوەکانی ترەمپ شەڕی نەکرد، بۆیە گەورەترین شکستی ترەمپ بێتوانایی ئەو بوو لە دروستکردنی تیمێک كە لە ئاست قەبارەو ناوبانگی ئەمریكادا بێت.

میدیای ئەمریکا
یەكێكی تر لەو فاكتەرانەی كاریگەریی زۆری هەبوو لەسەر كەمپەینی ترەمپ و گوتارەكانی، میدیای ئەمریكی بوو، بە جۆرێك تانەو تەشیر و گوتاری رقئامێزی زۆری بەرامبەر میدیا بەگشتی، و كاردانەوەی شەڕەنگێزانەی دیاری بەرامبەر رۆژنامەنوسان لە كۆنگرە رۆژنامەوانییەكان هەبو، بەجۆرێك سەری كێشابو بۆ جیاكاری رەگەزی و رەگەزپەرستی بەرامبەر رۆژنامەنوسان، ئەوەش وایكرد كە ترەمپ پشتگیری میدیا لە دەست بدات، بەجۆرێك لە كۆتا رۆژەكانی هەڵبژاردنی 2020داو لەگوتارەكەیدا زۆرێك لە تیڤییەكان پەخشی گوتارەكەی ترەمپیان راگرت و بەئاشكرا وتیان سەرۆك زانیاری ناڕاست لە گوتارەكەیدا دەڵێت.

کێشەکانی بەردەم بایدن
سەبارەت بەجیاوازبونی سەردەمی دەسەڵاتی بایدن، شیكردنەوە زۆر دەكرێت، بەڵام کێشەی ناوخۆیی وەک پانتایمی (نەخۆشی گشتگیریی – ڤایرۆسی كۆرۆنا) و پەیوەندییە نەژادی و تەحەدا ئابوورییەکان لە پێشینەی ئیدارە بایدن دەبن.

ئیدارەی بایدن-هاریس-یش کاریگەری لەسەر گۆڕانکاریی گرنگ لە مەیدانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا دەبێت بەتایبەتیش لەسەر چین و ئێران و روسیا و كۆریای باكوور و توركیا، هەروەها پێوستە پەیوەندی لەگەڵ زۆرێک لە وڵاتان چاکبکەنەوە، هەروەها بڵاوكردنەوەی ئارامی و یەكگرتوویی رەگەزی زیاتر لە ناوخۆی ئەمریكادا.

 50 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*