سەرەکی » وتار » له‌ په‌نای دادگاییكردنی رۆژنامه‌نووسانه‌وه‌

ده‌ستوور وه‌ك تاكه‌ فریادڕه‌س

له‌ په‌نای دادگاییكردنی رۆژنامه‌نووسانه‌وه‌

ره‌نگین عه‌بدوڵڵا

له‌ ساڵی (1762) بیرمه‌ندی گه‌وره‌ی فه‌ره‌نسی ژان ژاك رۆسۆ بۆ یه‌كه‌مینجار پڕۆژه‌یه‌كی سیاسیی كامڵ وه‌ك مۆدێلێك بۆ ئۆرگانیزه‌كردن‌ و حكومڕانی سیاسیی‌ و یاسایی له‌ ژێر ناوی په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی- contrat social بڵاوده‌كاته‌وه‌، ئه‌م پڕۆژه‌ فه‌لسه‌فییه‌، كه‌ وه‌ك په‌یمانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی تروسكایی بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینی، به‌ یه‌كێك له‌ كاریگه‌رترین ئه‌و تێزو تیۆره‌ فه‌لسه‌فیانه‌ ئه‌ژمار ده‌كرێت كه‌ تا ئه‌مڕۆش له‌ هه‌موو جیهاندا وه‌ك یه‌كه‌مین هه‌نگاوی ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی ‌و رێكه‌وتنی سیاسی ‌و ئۆرگانیزه‌كردن ‌و رێكخستنی پرسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و جڤاكی ‌و ئاینیی ‌و تاكه‌ كه‌سییه‌كان كاری پێده‌كرێت، ئه‌و چوارچێوه‌ و سیاقه‌ ئاكار‌ و بنه‌ما ئامێزه‌ش پێی ده‌ڵێن ده‌ستوور.

ده‌ستوور به‌پێی زۆربه‌ی پێناس‌ و راڤه‌ی بیرمه‌ندان ‌و شاره‌زایان بریتییه‌ له‌ كۆی روانین ‌و بیركردنه‌وه‌ ‌و تێگه‌یشتنی سه‌رده‌میانه‌ی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌رك ‌و مافه‌كانی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك، یان ده‌شێت بوترێت ده‌ستوور رێكه‌وتن ‌و هاوبه‌شی كۆی هاووڵاتیانی وڵاتێكه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌رك‌ و مافه‌ ده‌ستوورییه‌كانیان. له‌ راستیشدا ئه‌گه‌رچی ئه‌و هه‌وڵه‌ی رۆسۆ له‌لایه‌ن هاوڕێ بیرمه‌نده‌كانییه‌وه‌ له‌ناویاندا ڤۆڵتێر وه‌ك هه‌وڵێك بۆ كۆنترۆڵكردن ‌و كه‌ویكردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا لێكدرایه‌وه‌، به‌ڵام چونكه‌ پڕۆژه‌ و تێزه‌كه‌ی رۆسۆ وه‌ك پێویستی قۆناغێكی مێژوویی ‌و رێكخستنی ژیانی مرۆڤ خۆی چه‌سپاندبوو، ئیدی هه‌موو ره‌خنه‌ و سه‌رنج ‌و دژایه‌تییه‌كانیش ئه‌نجامێكی نه‌بوو، دواجار خواستی گه‌شه‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگا ‌و پێویستی مرۆڤ به‌ ژیانێكی رێكخراو په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی ژان ژاك رۆسۆی وه‌ك كامڵترین ‌و نوێترین پڕۆژه‌ی یاسایی بۆ رێكخستنی په‌یوه‌ندی نێوان حكومه‌ت ‌و هاووڵاتی له‌ هه‌موو جیهاندا جێگه‌ی خۆی گرت‌ و توانرا ده‌ستوور بكرێته‌ زامنی راسته‌قینه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت ‌و رێكخستنی په‌یوه‌ندی نێوان دوالیزمی ده‌سه‌ڵات‌ و خه‌ڵك.

ده‌ستوورێكی نیشتمانیی
له‌وساوه‌ بۆ ئێستا، بوونی ده‌ستوورێكی نیشتمانیی نه‌ك سه‌ره‌تاییترین رواڵه‌ته‌كانی ده‌سه‌ڵاتێكی ساڵحه‌، به‌ڵكو گرنگترین خاڵی كۆكردنه‌وه‌ی هێزه‌ جڤاكی ‌و سیاسی‌ و تاكه‌ كه‌سییه‌كانه‌، هاوكات سه‌ره‌تاییترین مه‌رجی دروستكردنی جوگرافیای سیاسی‌ و پڕۆسه‌ی نه‌ته‌وه‌سازییه‌، هه‌ڵبه‌ت به‌بێ بوونی ده‌ستوورێكی نیشتمانیی مه‌حاڵه‌ بتوانین ده‌رباره‌ی شار و سیسته‌م‌ و ئه‌رك‌ و مافی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا بدوێین، ره‌نگه‌ له‌ هیچ كوێی دنیا هێنده‌ی هه‌رێمی كوردستان ده‌ستوورێكی نیشتمانی نه‌بووبێته‌ پێویستییه‌كی سیاسی ‌و یاسایی بۆ زامنكردنی ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی ‌و پێشخستنی كۆمه‌ڵگا، هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ر ئه‌و خه‌وش‌ و كه‌موكوڕییه‌شه‌، كه‌ دواجار ئه‌زموونی خۆڕێبه‌ری باشووری كوردستانی به‌ به‌راورد به‌ عیراقی عه‌ره‌بی لاواز و كه‌نه‌فت كردووه‌، ئاخر خۆ له‌ غیابی ده‌ستوورێكی نووسراوی ناوخۆییدا، هه‌رێمی كوردستان به‌ ناچاریی ده‌بێت بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی پرسه‌ ئاڵۆزه‌كانی له‌گه‌ڵ ناوه‌ند، بۆ ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عیراق بگه‌ڕێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا له‌ دیدی زۆرێك له‌ یاساناس‌ و سیاسییه‌ به‌ ئه‌زموونه‌كانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هه‌رێمی كوردستان له‌ دوای راپه‌ڕین خاوه‌ن ئه‌و ده‌ستووره‌ بوایه‌، له‌ زۆرێك پرس به‌تایبه‌ت ده‌سه‌ڵات‌ و شێوه‌ی حوكمڕانی، سنووری كوردستان ‌و زۆر پرسی دیكه‌ ده‌یتوانی به‌ر به‌ هه‌ژموونی عیراق بگرێ، هه‌موو ئه‌و فاكتانه‌ له‌لایه‌ك ‌و ئاریشه‌ و به‌ریه‌ككه‌وتنی هێزه‌كانیش له‌سه‌ر گه‌ڵاڵه‌كردنی ده‌ستوورێك بۆ هه‌رێمی كوردستان له‌لایه‌كی تره‌وه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ دیدگای سیاسی ‌و دنیابینی حزبیی له‌ ماوه‌ی رابردوودا به‌ربه‌ستێكی گه‌وره‌ی به‌رده‌م پڕۆسه‌ی نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوورێك بوو بۆ هه‌رێمی كوردستان.

ئه‌وه‌ی مام جه‌لال ده‌یخواست
یه‌كێتی نیشتمانیی كوردستان به‌ سه‌رۆكایه‌تی رابه‌ر مام جه‌لال، هه‌ڵبه‌ت هه‌م وه‌ك سكرتێری گشتی یه‌كێتی ‌و هه‌میش وه‌ك كۆڵه‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی، هاوده‌م وه‌ك مرۆڤێكی یاساویست، له‌ هه‌مووان پتر خه‌ون‌ و خولیای نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوورێكی بۆ هه‌رێمی كوردستان كردبووه‌ ستراتیژی راسته‌قینه‌، ئه‌وه‌ی مام ده‌یخواست هه‌وڵ بوو بۆ نووسینه‌وه‌ و داڕشتنی ده‌ستوورێكی نیشتمانی ‌و كه‌ پایه‌كانی حوكمڕانییه‌كی ساڵح‌ و دیموكراسی ‌و مافه‌كانی مرۆڤی تێدا ره‌نگبداته‌وه‌، ده‌ستوورێك فۆرمێكی تری مورافه‌عه‌ی كوردایه‌تی بێت له‌ دیاریكردنی سنووری جوگرافیای هه‌رێمی كوردستان، به‌ڵام هه‌میشه‌ ئه‌و نیازو خواسته‌ نیشتمانی ‌و یاساییه‌ی مامی رابه‌ر له‌به‌رده‌م رێگریی ناوخۆیی‌ و هه‌رێمیدا روبه‌ڕووی زۆر ئاسته‌نگ بۆته‌وه‌، ئه‌وه‌تا ئێستاش له‌ناو ته‌لاری ئه‌و په‌رله‌مانه‌ی كه‌ له‌ پڕۆژه‌ یاسا جمه‌ی دێ ‌و هه‌ڵاوسانێكی گه‌وره‌ له‌ یاسای هه‌مه‌ چه‌شنه‌ هه‌یه‌، پڕۆسه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان كه‌له‌پچه‌ كراوه‌ و به‌هۆكاری سیاسی ‌و هه‌ژمونخوازی لایه‌نێك خراوه‌ته‌ ره‌فه‌كانی په‌رله‌مانه‌وه‌، له‌ راستیشدا گرنگترین هه‌نگاوی نه‌ته‌وه‌یی بریتییه‌ له‌ نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوورێكی نیشتمانی كه‌ بتوانێ په‌یوه‌ندی هه‌رێمی كوردستان وڵاتان به‌ پێی یاسا رێكبخات ‌و هاوكات په‌یوه‌ندی دوانه‌ی خه‌ڵك ‌و ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌رك ‌و به‌رپرسیاری دابڕێژێته‌وه‌، ده‌ستوورێك كه‌ ئازادیی وتن ‌و نووسین ‌و هه‌ڵسوڕانی سیاسی به‌ فۆرمێكی هاوچه‌رخ دابڕێژێته‌وه‌ و رێگه‌ نه‌دات یاسای هه‌مه‌ جۆر له‌ ژێر مانشێتی جیاجیادا سته‌م له‌ هاووڵاتی ‌و ماف ‌و ئازادییه‌كانی بكات.

دادگاییكردنی رۆژنامه‌نووسان
روداوه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی بادینان ‌و دادگاییكردنی ژماره‌یه‌ك رۆژنامه‌نووس‌ و چالاكوانی مه‌ده‌نی، له‌ژێر مانشێت ‌و ناونیشانی پابه‌ندبوون به‌ یاساو ئاسایشی نیشتمانیی، به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی ئازادییه‌كان له‌ رێگه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ی، كه‌ به‌ باڵای هه‌ژموونی سیاسی هێزێك نووسراونه‌ته‌وه‌، گرێدانه‌وه‌ی زۆر پرسی په‌یوه‌ست به‌ ئازادی وتن ‌و كاركردن له‌ناو ته‌كنۆلۆژیای په‌یوه‌ندییه‌كان ‌و میدیای نوێ به‌ ئاسایشی نیشتمانیی، ئاماده‌یی تۆمه‌تی له‌ قوتونراوی ئاماده‌ بۆ سه‌ركوتكردنی ركابه‌ره‌ سیاسییه‌كان، ئه‌گه‌ر به‌دیوێكدا بریتی بێت له‌ ململانێی سیاسی روپۆشكراو به‌ یاسا، ئه‌وه‌ به‌دیوه‌كه‌ی تریدا نیشانه‌ و ره‌نگدانه‌وه‌ی غیابی ده‌ستووره‌، چونكه‌ له‌ دۆخی هه‌بوونی ده‌ستوورێكی نیشتمانیدا، كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌هاو پره‌نسیپه‌ باڵاكانی مافی مرۆڤ‌ و ئازادییه‌ سیاسی‌ و میدیاییه‌كان بێت، ده‌ستوورێك كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی له‌یه‌كتر جیاكردبێته‌وه‌ و نه‌یه‌ڵێت هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ریدا بمێنێته‌وه‌، ده‌ستوورێك كه‌ رێگه‌نه‌دات یاسای ناكۆك‌ و دژ به‌یه‌ك له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر هاونیشتمانییه‌كانی تاقیبكرێته‌وه‌، ئیدی ده‌رفه‌ت بۆ ئه‌و جۆره‌ سه‌ركێشی‌ و سزا توندانه‌ ناهێڵێته‌وه‌، كه‌ ته‌نها له‌ پای وتن ‌و ره‌خنه‌ و روماڵی رۆژانه‌ی رۆژنامه‌نووسییه‌وه‌ وه‌ك تاوانبار مامه‌ڵه‌ بكرێن.

له‌ راستیدا ترۆپكی ئه‌و دۆخه‌ نه‌خوازراوه‌ی ماوه‌ی رابردوو له‌ هه‌رێمی كوردستان روویانداوه‌، له‌ سنووركێشی ‌و په‌لاماردانی هه‌رێمی بۆ سه‌ر خاكی كوردستان، له‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی به‌رده‌وامی ده‌سه‌ڵاته‌كان ‌و داخستن‌ و په‌كخستنی دامه‌زراوه‌ی په‌رله‌مان، بۆ ئازاردان ‌و زیندانیكردنی رۆژنامه‌نووسان ‌و به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی ئازادییه‌ سیاسیی‌ و فه‌رهه‌نگییه‌كان، تا ده‌گاته‌ رێگری له‌ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ‌و زۆر پرسی تر، راسته‌وخۆ گرێدراوی نه‌بوونی ده‌ستوورێكی نووسراوی نیشتمانییه‌، كه‌ له‌ سایه‌ی ئه‌و ده‌ستووره‌دا، هه‌م ده‌سه‌ڵات سنووری خۆی بزانێ‌ و هه‌میش هاووڵاتی ئاست ‌و پانتایی ئازادییه‌كانی خۆیان بدۆزنه‌وه‌، راستییه‌كه‌شی ئه‌وه‌ جه‌وهه‌ریترین بایه‌خه‌كانی هه‌بوونی ده‌ستووره‌، كه‌ هاونیشتمانی بزانێت له‌ كوێ ئازادییه‌كانی ده‌ستپێده‌كات ‌و له‌ كوێش سنووری ئه‌و ئازادییه‌ كۆتایی دێت.

 142 جار بینراوە